“Innankeyin-chi?..” yoki bugungi “shumbola”larning shumligidan kimga naf?

Mashhur turk yozuvchisi Aziz Nesinning “Demokratiya shunqori” nomli asari bor. Hech qanday ma'lumoti yo'q, ammo yozishga ishqiboz chala muxbir tilidan yozilgan g'oyat yumorga boy hikoya. Yozuvchining qahramoni otasidan meros qolgan do'kon ishi bilan mashg'ul bo'lsa-da, kutilmaganda yozish-chizishga qiziqib qoladi. Peshonani qa­rangki, yozgan yigirma ikki qog'ozli maqolasidan bor-yo'g'i besh-olti satri gazetada chop etiladi-yu, u o'zini ko'pning og'ziga tushgan dahodek sanay boshlaydi va shundan so'ng yozishga mukkasidan ketgan boshlovchi muxbir “ijod” namunalarini peshma-pesh nashrlarga jo'nataveradi. Ammo hech biri bosilmaydi.

Taqdir hazilini qarangki, unga yaqinda tashkil etilgan gazeta tahririyatidan “bizga noyob xabarlar yuborib turing”, degan mazmunda xat keladi. Unda: “Besh kishi bir kishini o'ldirishi mumkin, bunga ishonsa bo'ladi. Ammo bir kishi beshtasini o'ldirsa-yu, keyin murdalarni bir boshdan yeya boshlasa, bu noyob xabar hisoblanadi. Yana bir gap: biror futbol o'yini paytida ishqibozlar sudyani tutib uradigan bo'lsa, qo'yavering, bu bo'ladigan gap, lekin ishqibozlar sudyadan kaltak yegan bo'lsa, bunday xabarni jon deb bosamiz”, deyiladi.

Omadi chopgan chala muxbir bunday to'qima xabarlar rejasini do'ndirib bajaradi. Bir gal yangi qo'zilagan qo'ylar va sal narida yurgan eshakni ko'rib qolib, “Eshak qo'zi tug'di” sarlavhali maqola jo'natadi. Hayal o'tmay, gazetaning uchinchi betida bosilib chiqqan maqola shunday boshlanadi: “Muxbirimiz xabar qiladi: kecha bizning shaharda qirq beshga kirgan eshak ikkita qo'zi tug'di”…

Keyingi paytlarda dunyoda axborot olamini hayrat va larzaga soladigan yarim-yorti va aksariyat betayin xabarlarning shiddat bilan ko'payib borayotgani o'sha “Demokratiya shunqori”ni eslatadi. Mayda-chuyda maishiy muammolar, kim kimni urib-so'kkanidan tortib, ayrim qo'shma, yasama gaplar internet olamini bosib ketdi. Blogerlarning hammasi ham bejama xabar tarqatmaydi, albatta. Ularning orasida oliy ma'lumotli, o'qimishli, o'z fikriga ega, darajasi jurnalistga yaqinlari talaygina. Ammo ijtimoiy tarmoqlarda hozircha tarqamagan xabarlardan faqatgina “eshak egiz qo'zi tuqqani” qoldi.

Ayniqsa, majburiy mehnatga jalb etish haqidagi gaplar aksariyat saytlar, uddaburon blogerlar tomonidan saqich kabi chaynaldiki, “maza-matra”siga putur yeta boshladi. Hatto xalqimiz qadriyati hisoblangan hasharni ham majburiy mehnat deyishdi. Misol uchun, joriy yil ta'lim dargohlarida o'quv yili boshlanishidan avval saytlardan birida «maktab o'qituvchilari majburiy mehnatga jalb qilingani» haqida ketma-ket yozildi. Bu qanday mehnat edi deysizmi? Bor-yo'g'i bir maktabning o'qituvchilari o'zlari mehnat qilayotgan maktab hovlisidagi yerni yumshatib, atrofni biroz tartibga keltirishgani, o'zlari ishlaydigan muassasani obodonlashtirishda qatnashgani ekan. Axir, bunday hasharlar azaldan bor-ku! Hammamiz maktabda o'qiganmiz, nafaqat o'qituvchi, hatto katta sinf o'quvchilari ham maktab hovlisini, sinfxonalarning ozodaligiga javobgar edi. Yerni yumshatish, daraxt­larni oqlash, ortiqcha o'tlarni yulish kabi yengil yumushlarni o'zimiz ham bajarganmiz. Atrof toza, so'lim bo'lsa, bilim olgani kelgan nafaqat o'quvchilarning, ta'lim-tarbiya beruvchi o'qituvchilaru, ta'lim dargohiga keladigan barcha-barchaning bahri-dili yayramaydimi? Qolaversa, tozalik sog'lom hayot garovi ekanini bog'cha bolasi ham biladi. Nahotki, shu yumushlar ham “majburiy mehnat” bo'lsa?! O'z hovlingdagi yerni birov kelib tozalab bermaydi-ku!

… matbuotga aloqasi yo'q, xabar tarqatish vakolatiga ega bo'lmagan,  “savodi g'ovlab ketgan ishbilarmon”larning bunchalik hovliqib ketishiga katta-kichik rahbarlarning ham hissasi bordek tuyuladi. Tadbirlarda ayrim blogerlar beradigan ezma savollarga ular qo'rqa-pisa javob beradi, ehtiyot bo'laman deb ba'zida “qovun tushirib qo'yadi”, orada nojo'ya gaplar ham kelib chiqadi. Qarabsizki, uddaburonlar o'sha nojo'ya gapni yulib olib tarmoqda e'lon qiladi. Oqibatda mas'ul shaxslar noqulay ahvolga tushib qolyapti, ishdan olinayapti. Bunga hissa qo'shgan bloger esa g'alaba men tomonda deb o'ylayapti. Eng yomoni, bu gaplar “eshik”dan tashqariga chiqib, vatanimiz, millatimiz sha'niga dog' bo'lib tushayotganidir.

Qolaversa, o'smir-yoshlarni atrof- muhit tozaligiga rioya qilishga, uning ne'matlariga ehtiyotkorona munosabatda bo'lishga o'rgatish ta'lim dargohlarining ham ishi hisoblanadi. Albatta, bunda o'quvchilarga o'qituvchilarning o'zlari ham o'rnak bo'lishi lozim.

Prezidentimizning qat'iy talabi bilan bu yil davlat muassasalari ishchi-xizmatchilari, talaba-yoshlar paxta terimiga jalb qilinmadi. Bu albatta, har tomonlama to'g'ri qaror bo'ldi. Ammo mahallalarda ish qidirib yurgan yoki daromadi kamligidan oilasini boqishga qiynalayotganlar kammi? Bo'sh vaqtini telefonu kompyu­terda o'tkazish, foydasidan zarari ko'proq virtual olamning har turli tuynuklarida “sayr qilish” bilan umrini ketkazayotgan yoshlar ham talaygina.

Shunday ekan, ularni paxta yig'imiga jalb etib, kunlik daromad topishga da'vat etish hech qanday ziyon qilmaydi, aksincha… Taassufki, ijtimoiy tarmoqlardagi “layk” yig'ishga ishqiboz ayrim hovliqma blogerlar uchqundan o't chiqarib, bu holatni-da “majburiy mehnat”ga yo'yishdi. Bir shoira opamiz “Hatto kelinlarimizga ko'chani supur, deyishgayam qo'rqib qoldik. Buni ham majburiy mehnat deyishdan toymaydi bular”, deb haqli e'tiroz bildirgan edi.

“Eldan chiqib, kimga el bo'lasan”, deydi keksalarimiz. El ichida yashagach, yon-atrofdagilarning issiq-sovug'idan xabardor, yordam kerak vaziyatlarda qo'l-qanot bo'lish insoniy burch emasmi? Afsuski, o'zini tezkor xabarkash qilib ko'rsatayotgan ba'zi kimsalar odamlarga yaxshi ko'rinish, o'zlarini “xalqparvar, elparvar, adolatparvar va yana necha xil “parvar”lar sifatida namoyish qilib, nuqul  hayotdan kir qidirish bilan mashg'ul bo'lishmoqda.

Lekin bundan kimga naf? Yurtimizgami? Odamlargami?

Qo'lingdan kelsa, savob va yaxshilik qil, kelmasa hech bo'lmasa, yomonlik qilma deydilar.

Yana shuni alohida ta'kidlash joiz­ki, pala-partish, yolg'on-yashiq xabarlarni yozish bilan hech kim shu paytgacha obro' topgan emas.

Albatta, matbuot tezkor bo'lgani yaxshi. Ammo bu to'g'ri kelgan ko'chadagi gapni tekshirmasdan, aniqligini o'zi ham bilmasdan elu yurtga jar solish degani emas-da!

Hali ko'p bo'lgani yo'q, bir mamlakat prezidentini vafot etganga chiqarib yuborishdi. Bunga ishongan nufuzli odamlar ham ijtimoiy tarmoqlar orqali ta'ziya bildirdi. Vaholanki, bu qip-qizil yolg'on edi. Bugun internet tarmoqlari misoli betartib bozorga aylanib bormoqda. Bu bozorda sifatlisidan ko'ra, iste'molga yaroqsiz mahsulot ko'payib ketdi. Mana shular sabab hozir aholi orasida ijtimoiy tarmoqlarga ishonch keskin susaymoqda.

Yana bir misol. Uch-to'rt oy burun “O'zbekiston Musulmonlari idorasi raisi, muftiy Usmonxon Alimov ishdan ketdi”, degan yolg'on xabar ham butun musulmon olamini o'ylantirib qo'ydi. Xabarni tarqatgan bloger o'zicha “yangi Amerika kashf etdim”, deb qalpog'ini osmonga otgandir. Biroq, yolg'onning umri qisqa ekani yana bir bora isbotini topdi. Qiziq, nega ba'zi odamlar xalqchil OAVlari, tashkilot va idoralarning ishonch­li matbuot xizmatlari turgan joyda, ko'cha gapiga ishonishadi?

Rostini aytganda, matbuotga aloqasi yo'q, xabar tarqatish vakolatiga ega bo'lmagan, “savodi g'ovlab ketgan ishbilarmon”larning bunchalik hovliqib ketishiga hozirgi katta-kichik ayrim rahbarlarning ham hissasi bordek tuyuladi. Tadbirlarda ba'zi bir  blogerlar beradigan ezma va chuchmal savollarga ular qo'rqa-pisa javob beradi, ehtiyot bo'laman deb ba'zida “qovun tushirib qo'yadi”, orada nojo'ya gaplar ham kelib chiqadi. Qarabsizki, “uddaburonlar” o'sha nojo'ya gapni yulib olib tarmoqda e'lon qiladi. Oqibatda mas'ul shaxs­lar noqulay ahvolga tushib qolyapti, hatto ishdan olinayapti. Bunga hissa qo'shgan bloger esa g'alaba men tomonda deb o'ylayapti. Eng yomoni, bu gaplar “eshik”­dan tashqariga chiqib, vatanimiz, millatimiz sha'niga dog' bo'lib tushayotganidadir.

E'tibor qilsangiz, shu joyda jurnalist bilan blogerning farqi yuzaga chiqadi, ya'ni jurnalistda javobgarlik hissi bor, xato qilsa, noxolis axborot tarqatsa, chora ko'riladi. O'zbekiston Respublikasining “Jurnalistlik faoliyatini himoya qilish to'g'risida”gi qonunida huquqlarimiz bilan birga majburiyatlarimiz ham ko'rsatib o'tilgan. Unda, jumladan, jurnalist “o'zi tayyorlayotgan materiallarining to'g'ri yoki noto'g'ri ekanligini tekshirishi va xolis axborot taqdim etishi” shart­ligi qat'iy belgilangan. Demak, ijtimoiy tarmoqlar ham kim nima desa deydigan, og'ziga kelganini gapiradigan bepul karnay bo'lmasligi kerak. Ularga ham qat'iy javobgarlik masalasi qo'yiladigan vaqt kelmadimikan?

Shubhasiz, jamiyatda so'z erkinligi zarur. Blogerlar, aslida, jurnalistlarning yaqin yordamchilari. Ammo ming afsuski, ular orasida o'zlarini yuqorida biz eslagan turk yozuvchisining qahramoni singari “demokratiya shunqori” deb biladigan, omma diqqatini bo'lar-bo'lmasga o'ziga qaratishga urinayotganlari borligi chatoq-da.

Ochiq gap, aksariyatining yozgan matn­larini ko'rib: “Hech yo'qsa, maktabda o'qiganmikan, o'qigan bo'lsa, diktant, insho yozganmikin?” deb o'ylab qolasiz. Imlo xatolarining o'zi yozgan xabaricha bor. Zimmada mas'uliyat bo'lmagach, achit­qi gaplar bilan tanilaman, deydiganlar ko'payishi aniq ekan.

Darvoqe, mashhur “Shum bola” kinofilmidagi boy ota singari kim­ningdir qulog'ini burab, “Innanke­yin-chi”, deya ezmalik qilish, kimlarnidir yomon­otliq qilish fikridan yiroqmiz. Aksincha, o'z bilimi, salohiyati bilan xalqimizga nafi tegadigan jurnalist-blogerlar ko'payishini istaymiz, xolos…

Xolida Fayziyeva,

“Hurriyat” muxbiri.

Javob qoldiring

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan

four + thirteen =