O‘ZBEKISTONDA INTERNET JURNALISTIKA

O‘zbekistonda internet jurnalistika paydo bo‘lgan ilk davrda uning istiqboli mavhum tuyulgan. O‘zbekistonda tom ma’nodagi internet jurnalistika 2000 yillar o‘rtalaridan shakllana boshlagan. Bu albatta, texnik taraqqiyot bilan bog‘liq jarayon edi. O‘sha paytlarda internet jurnalistikaning o‘zbek segmentida yangiliklar saytlari barmoq bilan sanarli edi. Ularning yarmidan ko‘prog‘i muxolif saytlar edi.

 

O‘zbekistonda ilk milliy internet festivali 2005 yili o‘tkazilgan. Unda xabar nashrlari yo‘nalishida hozirgi Uzreport TV asosi bo‘lgan uzreport.com sayti 2-o‘rinni egallagan. Birinchi va uchinchi o‘rinni egallagan saytlar (security.uz, darvoza.uz) hozir ishlamayapti.

Informatsion texnologiyalarning jadallik bilan taraqqiy etishi mamlakatimizda ham internet jurnalistikaning rivojlanishi va ommalashishiga olib keldi. Hozirda Internet jurnalistika O‘zbekiston ommaviy axborot vositalari ichida tezkorligi bo‘yicha birinchi, auditoriyasining ko‘pligi va ta’sir doirasining kengligi bo‘yicha televideniedan so‘ng ikkinchi o‘ringa chiqib oldi.

Internet jurnalistika eng tezkor OAV sifatida matbuot, radio, televidenie imkoniyatlarini o‘zida jamlamoqda. Endi siz biron axborot bilan tanishish uchun gazeta chop etilishini, TV yoki radioda yangiliklar dasturi boshlanishini kutib o‘tirmaysiz. Eng katta internet-nashrlari matn, foto, tasvir, ovoz, infografika kabi elementlardan foydalanib, xabarlarni interaktiv tarzda yetkazmoqda. Internet-radio va Internet-televidenie yo‘nalishi ham jadallik bilan rivojlanmoqda.

Hozirda .uz milliy domenida 54000 dan ortiq nom ro‘yxatga olingan, ulardan 450 tasi OAV sifatida davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan.

O‘zbekiston Respublikasi Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi taqdim qilgan ma’lumotlarga ko‘ra, 2018 yil yanvar oyi holatiga ko‘ra, O‘zbekistonda internet foydalanuvchilari soni 20 000 000 kishidan oshgan. Bu o‘tgan yilgiga nisbatan 5,3 milliondan ziyod bo‘lib, O‘zbekiston jami aholisining 63 foizi global tarmoq foydalanuvchisiga aylangan. Ularning aksariyati internetdan mobil telefonlari orqali foydalanadilar. O‘zbekistondagi mobil telefon abonentlari soni esa 22 800 000 kishidan oshgan. Taqqoslash uchun: mamlakatimizda internet foydalanuvchilari soni 2000 yili 7500, 2005 yili 675 000, 2010 yili 6 500 000, 2015 yili 10 200 000 kishini tashkil etgan.

2017 yilda internet foydalanuvchilarining keskin oshishi o‘tgan yilda mamlakatimizda amalga oshirilgan islohotlar, erkinliklar samarasi hamda ularning internet saytlarida batafsil va tezkor yoritilishi bilan bog‘liqdir. 

Prezident matbuot xizmatining isloh qilinishi va samarali faoliyat yuritishi onlayn jurnalistikaga ham o‘z ta’sirini o‘tkazdi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlisga murojaatnomasining internetda jonli olib berilishi jurnalistika tarixida katta voqea bo‘ldi. Ilk bor mana shunday oliy darajadagi tadbir o‘sha vaqtning o‘zidayoq xabar saytlarida yoritildi, tahlil qilindi, butun dunyodan munosabatlar bildirildi. Avvallari bunday uchrashuvlar o‘tib bo‘lgandan so‘ng bir qancha “qaychilash”lardan so‘ng efirga uzatilardi. Ba’zi tadqiqotchilarning hisobiga ko‘ra, ushbu murojaatnomani internetda 4 000 000 kishi kuzatdi.

Bugun internetning o‘zbek segmentida eng ommaviy saytlar daryo.uz va kun.uz yangilik saytlaridir. 2018 yil 13 fevral holatiga ko‘ra, daryo.uz saytiga bir kunda 349 920 kishi (2 719 266 ta sahifa o‘qilgan), kun.uz saytiga esa 328 412 kishi tashrif buyurgan (1 526 726 ta sahifa o‘qilgan). Ushbu saytlarga o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 30 foiz ko‘p foydalanuvchi tashrif buyurgan.

O‘zbekistonning internetdagi eng katta axborot kanallari hisoblangan daryo.uz va kun.uz saytlariga kuniga 90-110 tadan material kiritiladi. Ularning ijtimoiy tarmoqlardagi kuzatuvchilari soni 1 000 000 kishidan oshadi. Masalan, kun.uz saytini ijtimoiy tarmoqlarda jami 1 265 870 kishi kuzatadi (Telegram — 256399, Facebook — 175971, Twitter — 19500, Instagram — 709000, Youtube — 105000).

O‘zbekiston Respublikasi Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi muassisligidagi xabar.uz sayti yangi tashkil etilganiga qaramay, kuniga 40000 kishilik auditoriyani yig‘a oldi. Saytda davlat va jamoat tashkilotlari haqida tanqidiy, tahliliy materiallar muntazam e’lon qilib borilmoqda.

O‘zbekiston Milliy axborot agentligining uza.uz sayti TASS va O‘zTAGdan qolib ketgan eski qoliplardan voz kechib, maqolalarni erkin tarzda berayotgani, fikr aytuvchilar uchun minbar-platforma yaratgani, tanqidiy maqolalarni qisqartirmasdan chop etayotgani sababli auditoriyasi ham kengaydi. Ba’zi kunlari sayt o‘quvchilari soni 15-20 000 ga ham yetdi. 

Ma’lumki, butun dunyoda bosma ommaviy axborot vositalari qiyin davrlarni boshdan kechirmoqda. Gazeta va jurnal tirajlari har yili tushib bormoqda. Aksincha ularning elektron versiyasiga talab ortmoqda. Har haftada 3,2 million nusxada chop etilgan AQShning eng mashhur yangiliklar jurnali “Newsweek” 2013 yildayoq to‘liq elektron variantga o‘tdi, bosma nashri tugatildi. 

2015 yili AQShga safar qilganimda u yerdagi bosma va elektron ommaviy axborot vositalari faoliyatini o‘rgangandim. Tinch okeani bo‘yida joylashgan Astoriya shahrida 10000 kishi istiqomat qiladi. Mahalliy “The Daily Astorian” gazetasi 10000 nusxada, haftasiga 5 marta chop etiladi. Asosan mahalliy xabarlarga ixtisoslashgan bu gazeta shahardagi barcha xonadonlarga yetkazib beriladi. Shuningdek, uning internet versiyasini ham kuniga 20000 kishi o‘qirkan. Gazeta muharriridan “Hozirda ko‘p nashrlarning internetga o‘tib ketishidan xavotirlanmaysizmi? Odamlar gazeta o‘qimay qo‘yishidan qo‘rqmaysizmi?” deb so‘raganimda “Yo‘q, o‘quvchilarni aslo yo‘qotmaymiz, gazetada o‘qigan planshetda ham o‘qiyveradi. Lekin, reklama beruvchilarni yo‘qotamiz. Internetdagi reklama juda arzon” deb javob berdi. AQShdagi gazetalarning aksariyati reklamadan daromad qiladi. “The Daily Astorian” muharririning aytishicha, obuna puli gazetani yetkazib berish xarajatlarini qoplaydi, xolos.

O‘zbekistondagi barcha bosma ommaviy axborot vositalari ham hozirdanoq elektron versiya va doimiy yangilanadigan saytni yo‘lga qo‘yishmasa, ertaga auditoriyani yo‘qotib qo‘yishlari hech gap emas.        Bu borada “Darakchi” va “Hordiq” gazetalari oldinroq harakat qilgan edilar. Hozirda ushbu gazetalarning kunlik o‘quvchilari soni 20000 dan oshgan. Gazetalarning sayti uning bosma versiyalari uchun reklama vazifasini ham bajaradi. Shuningdek, gazetaga sig‘magan yoki chop etilguncha eskirib qoladigan istalgan maqolani saytda e’lon qilish mumkin.

So‘nggi oylarda “Xalq so‘zi” gazetasining sayti ham ancha jonlandi. Unda kundalik xabarlar bilan birgalikda o‘tkir tanqidiy maqolalar, mushohadaga chorlovchi materiallarning muntazam e’lon qilib borilishi sayt va gazetaning ommalashuviga sabab bo‘lmoqda (kuniga 3500 kishi). “Uzbekistan Today”, “O‘zbekiston ovozi” gazetalarining onlayn versiyalarini ham kuniga 1000-1500 foydalanuvchi kuzatmoqda.

Hozirda O‘zbekiston Markaziy Osiyo davlatlari orasida internet jurnalistika taraqqiyoti borasida Qozog‘istondan so‘ng ikkinchi o‘rinda turibdi. Qozog‘istonda internet foydalanuvchilari soni 10 million kishi bo‘lib, umumiy aholining 56 foizini tashkil etadi. Mamlakat internet segmentida yangiliklar saytlari ommaviy bo‘lib, eng katta xabar portali tengrinews.kz saytiga kuniga 600 000 dan ortiq foydalanuvchi tashrif buyuradi.

Markaziy Osiyo davlatlarining barchasida yangiliklar saytlari eng ko‘p kiriladigan saytlardir. Rossiya va boshqa rivojlangan davlatlarda ommabop saytlar ro‘yxatini milliy internet korporatsiyalari egallagan (Rossiyada —Yandex, AQShda — Google, Xitoyda — Baidu). O‘zbekistonda ham ma’lumotlar qidiruvi, elektron pochta, yangiliklar, videoxosting, tarjimon, savdo platformasi, disk, ob-havo, entsiklopediya, ish izlash kabi yuzlab servislarni jamlagan, kuchli himoyalangan va qulay ishlash tizimiga ega bo‘lgan milliy internet korporatsiyasiga ehtiyoj bor. Aks holda axborot xavfsizligi haqida qancha qayg‘urmaylik, boshqa servislarga qaram bo‘lib qolaveramiz.

 

Davronbek TOJIALIYEV,

Ziyouz.com portali 

muharriri