YAXSHI KITOB QANDAY PAYDO BO‘LADI?

Yoshlar ma’naviyatini oshirishga, ularning komillikka intilishiga xizmat qiluvchi kitob o‘zi qanday bo‘lishi kerak? Ko‘p yillik tajribaga ega noshirlarning o‘zi qanday kitobni yaxshi deb hisoblaydi? Bu borada qomusiy adabiyotlarning, xususan, entsiklopediya, antologiya, lug‘at, xrestomatiyalarning o‘rni qay darajada? Darsliklar bilan bir qatorda yordamchi nashr sifatida qanday kitoblarni yoshlarga taqdim etish lozim? Jahon badiiyati namunalarini o‘quvchilarga taqdim etish uchun, avvalo, qay jihatlar ahamiyatli? Milliy adabiyotimiz, xususan, chorak asrlik yo‘lni bosib o‘tib qo‘ygan Mustaqillik davri o‘zbek adabiyoti bilan o‘quvchilarni tanishtirish uchun nimalarga ahamiyat qaratmoq kerak?.. Savollar ko‘p. Ularga javob olish uchun «O‘zbekiston milliy entsiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti bosh muharriri Habib Abdievga murojaat qildik.

 

 – Habib aka, bugun kitob mutolaasi targ‘iboti masalasiga hukumat darajasida e’tibor qaratilmoqda. Bu juda quvonarli hol, albatta. Biroq yaxshi kitoblarninggina targ‘ibotini yo‘lga qo‘yish o‘ta muhim jihatdir. Avvalo, qanday kitob yaxshi kitob ekanligini aniqlab olishga to‘g‘ri keladi. Shunday emasmi? 

– Albatta. Prezidentimizning 3 avgustda ziyolilar bilan bo‘lgan uchrashuvida ham, «Matbuot va axborot sohasida boshqaruvni yanada takomillashtirish to‘g‘risida»gi Farmonida ham O‘zbekiston Matbuot va axborot agentligi faoliyatini tubdan takomillashtirish, OAV, noshirlik va matbaachilikni yanada rivojlantirish, kitob targ‘iboti orqali xalqimiz ma’naviyatini yuksaltirish, kitobxonlik an’analarini keng targ‘ib qilish kabi masalalar xususida so‘z bordi. Matbuot va axborot mahsulotlariga, kitobxonlikka bo‘lgan e’tibor yuqori darajaga chiqdi. Endi noshirlik zimmasiga ulkan mas’uliyat yuklandi: sara kitoblarni xalqqa taqdim qilish. Qaysi kitob saraligini aholiga bildirish, ularga yaxshilarni ajratib ko‘rsatish payti keldi. Menimcha, buning uchun mamlakat miqyosida har kim o‘qishi lozim bo‘lgan kitoblar ro‘yxatini tuzish kerak. Balki har bir nashriyot o‘z arxividan bugungi kitobxon o‘qishi zarur deb hisoblagan eng sara nashrlar o‘ntaligi (yoxud yigirmataligi)ni taqdim etsa, Yozuvchilar uyushmasidan ro‘yxat olinsa, ular orasidan tanlab-saralab, yagona bir butun ro‘yxat shakliga keltirilsa, maqsadga muvofiq bo‘lar. Masalan, nashriyotimizda chop etilgan Tolstoyning «Avliyo Sergiy» qissasini, o‘zbek adiblarining sevgi haqidagi eng sara hikoyalaridan to‘plangan guldasta – «XX asr: muhabbat haqida 20 hikoya» to‘plamini, «XX asr o‘zbek hikoyasi antologiyasi», «XX asr o‘zbek she’riyati antologiyasi», «XX asr jahon she’riyati antologiyasi» singari kitoblarni shu ro‘yxatga kiritish shart deb hisoblayman. Bundan tashqari, mazkur ro‘yxatda «Mening birinchi entsiklopediyam» turkumidagi entsiklopediyalar, «Mening rasmli entsiklopediyam», «Ming bir so‘zni bilaman» deb nomlangan bolalar uchun rasmli izohli lug‘at, «Islom entsiklopediyasi», «Bolalar entsiklopediyasi», «Xotin-qizlar entsiklopediyasi», «Tarbiya» kabi entsiklopediyalar, besh jildlik «O‘zbek tilining izohli lug‘ati, «O‘zbek ismlari izohi» va, albatta, 12 jildlik «O‘zbekiston milliy entsiklopediyasi» bo‘lishi lozim deb o‘ylayman.  

– «XX asr: muhabbat haqida 20 hikoya», «XX asr o‘zbek hikoyasi antologiyasi», «XX asr o‘zbek she’riyati antologiyasi», «XX asr jahon she’riyati antologiyasi»... – aksari kitoblar o‘tgan asr ijodkorlaridan so‘z yuritadi. Darsliklarda ham faqat mumtoz adabiyot va XX asrda yashab ijod etgan buyuklar – Cho‘lpon, Usmon Nosir, Qodiriy, Qahhor, Oybek, Odil Yoqubov, Erkin Vohidov, Abdulla Oripov... Axir, chorak asrdan ko‘proq umr ko‘rib, ulg‘ayib qolgan zamonaviy adabiyotimiz – Mustaqillik davri o‘zbek adabiyoti bilan bugungi o‘zbek o‘quvchisi qachon tanishadi? Ko‘proq yangi davr ijodkorlari asarlari bilan o‘quvchilar javoniga kirib borish davr talabi darajasiga chiqmadimikin? 

– To‘g‘ri aytasiz, bu mulohazalarning ayni mavridi. Chindan-da, keyingi davrda bir qancha ijodkorlar yetishib chiqdi, qanchadan-qancha asarlar maydonga keldi. Maktab o‘quvchilari esa darsliklarda asosan XX asr nosiru nozimlarini o‘qib o‘rganmoqdalar. Ularga keyingilarni ham tanitish payti keldi. Buning uchun biz O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi bilan hamkorlikda nazm va nasr antologiyalari, turli xrestomatiyalar qilishga tayyormiz. Faqat bunday kitoblar ilgarigidek ming, ikki ming nusxa chiqadigan bo‘lsa, ahvol eskiligicha qolaveradi. Shu bois biz lotin alifbosida tayyorlaydigan mazkur antologiyalar respublikamizdagi har bir maktabga kamida 2 donadan yetib boradigan adadda chop etilishi maqsadga muvofiqdir. Buning uchun biz taqdim etgan antologiyalarni Xalq ta’limi vazirligi bilan hamkorlik qilishga to‘g‘ri keladi. Menimcha, adabiyotga, ma’naviyatga yuksak darajada e’tibor qaratilayotgan bugungi jarayonda, qutlug‘ mas’uliyat gardanimizda turgan shunday pallada Xalq ta’limi vazirligi ham, O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi ham bu borada bizga bajonidil ko‘maklashishiga ishonaman. Zero, shunday antologiyalar, xrestomatiyalar bolalar qo‘liga yetib boradigan bo‘lsa, ular nafaqat yangi ijodkorlarni o‘zlari uchun kashf etadilar, balki kelgusida kimlarni o‘qishlarini o‘zlari uchun tanlab, belgilab oladilar. Bu yozuvchi, shoirlar uchun ham, noshirlar uchun ham ayni muddaodir. O‘z-o‘zidan kitobxonlik darajasi ham ko‘tariladi. Eng muhimi, yoshlarimizda tanlab o‘qish qobiliyati shakllanadi. Bu ma’nan barkamol shaxs bo‘lib yetishishdagi eng muhim bosqichdir. 

– Bu kitoblar kelgusida darsliklarga kiritib borilajak ijodkorlarni saralashda ham yordam bersa kerak.

– Albatta-da. Bugungi kunda kitobxonlik darajasi sust emas. Yoshlar ham, kattalar ham o‘qishyapti. Ammo nimani? Oldi-qochdi sarguzasht romanlaru bo‘lar-bo‘lmas nashrlarni. Yuqoridagidek adabiyotlar yordamida, ko‘cha «asar»laridan yaxshi kitoblar ham borligini ko‘rsatish orqali o‘quvchilarimizni ma’naviy ziyo, estetik zavq beruvchi, ma’rifiy bilim beruvchi, jaydari qilib aytganda, miyaning tarhini ochuvchi adabiyotlar mutolaasiga qaytarish mumkin. Bu antologiyalar, o‘z o‘rnida, keyingi darsliklarga kiritilishi mumkin bo‘lgan ijodkorlar nomini belgilashga ham hissa qo‘shadi. Biz bunday kitoblar tayyorlashga hozirmiz va ancha-muncha ish ham qilib qo‘ydik, shuningdek, fundamental-entsiklopedik xarakterdagi bunday kitoblar borasida nashriyotimiz yetarlicha tajriba to‘plagan.

– To‘g‘ri, darsliklar hamma ijodkorlarni qamrab ololmasligi tabiiy hol. Shunday ekan, siz aytgan antologiyalar lotin alifbosida, ko‘p ming nusxada nashr etilsa, darsliklarga yordamchi adabiyotlar bo‘lishi shubhasiz. Biroq yana bir masala bor: turli fanlar borasida o‘quvchilarga ko‘maklashuvchi ilmiy adabiyotlar...

– Nashriyotimizdagi turli sohaviy entsiklopediyalar, lug‘atlar, monografiyalar juda ko‘plab chop etilgan, hozir ham chop qilinmoqda va kelajak uchun ham bir qancha ilmiy adabiyotlar hozirlab borilmoqda. Faqat bu kitoblarni ko‘pchilikka yetkazish masalasigina nashriyotlarni o‘ylantiradi, xolos. Masalan, shu kunlarda 20 000 dan ortiq so‘zni o‘z ichiga olgan «Forscha-o‘zbekcha lug‘at» deyarli tayyor holga keltirilgan. Yoki «Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lug‘ati»ga kirmay qolgan so‘z va iboralar» kitobini chop etishni rejalashtirganmiz. Bu kabi loyihalarimiz ko‘p. Ularning nashr etilishi va realizatsiyasi borasida tegishli vazirlik va tashkilotlar biz bilan hamkorlik qilishsa, ayni muddao bo‘lar edi. 

– Darvoqe, bir paytlar 12 jildlik «O‘zbekiston milliy entsiklopediyasi»ning keyingi yigirma yillik yangiliklar bilan boyitilgan lotin alifbosidagi nashri xususida gapirgan edingiz. Bu jarayon qanday ketyapti?

– Biz kiritilishi lozim bo‘lgan ma’lumotlarni, yangi maqolalar mazmunini belgilab olganmiz. Ularni tayyorlashda ilmiy jamoatchilikni jalb etib, katta kuch bilan ishga kirishish lozim bo‘ladi. Buning uchun nashriyotga moliyaviy ko‘mak zarurdir. Zero, milliy entsiklopediya yaratish degani butun boshli millatning qomusini bunyod etish demakdir. Shunday ekan, bu ish nashriyotning besh-olti nafar muharririyu dizaynerlari va bir-ikki nafar olim bilan bitadigan ish emas. Shuningdek, olti oy-bir yilda bajarib tashlanadigan yumush ham emas. Bunga ko‘p kuch, katta xarajat va katta ilmiy salohiyatni safarbar etish zarur bo‘ladi.

– Habib aka, mazmunli suhbatingiz uchun tashakkur. Suhbatimizda bildirilgan fikr-mulohazalar, takliflaringizni tegishli vazirlik va tashkilotlar javobsiz qoldirmasliklariga ishonamiz. 

 

Sholaziz SHOXIDOYEV 

suhbatlashdi.

 

MA’NAVIYATIMIZ POYDEVORI

She’r — xazina, qonida ash’or olovlanayotgan har bir odam uni yod oladi, takrorlaydi, o‘zini qalbidagi g‘alayon to‘fonlarini qarshi olishga chog‘laydi. Bugungi kunga kelib, qonimizdagi bu xususiyat ommaviy madaniyat ta’sirida biroz so‘nganday bo‘lishi mumkin, lekin biz hushyorlikni qo‘ldan bermaslik payida bo‘lishimiz kerak. Kim bolasini alla o‘rniga hikoya o‘qib ovuntiradi?.. Albatta, alla aytib beradi. Bola ohangiga ergashadi, ifodali o‘qishni, sekin-sekin fikrlashni o‘rganadi. Kelajagimiz egalari tarbiyasi oilalarda ana shunday boshlanadi. Xazinaning kaliti ularning qo‘lida bo‘ladi.

Read more...

XALQ BAHOSI — HAQ BAHO

Dunyoda o‘zini, o‘zligini adabiyot, san’at, ma’naviyat va ma’rifatsiz tasavvur qiladigan millat bo‘lmasa kerak. Ma’rifatli odam dinu diyonatli, iymon-insofli, or-nomusli, mard va fidoyi, elparvaru yurtparvar, bag‘ri ummon qadar keng bo‘ladi. Ular tufayli milliy qadriyatlar, urf-odat va an’analar rivojlanadi. Millatning millat xalqning xalq bo‘lishi ham ommaning ana shunday ziyoli qatlami ko‘p bo‘lishiga bog‘liq.

Read more...

SHARAFLI UMR BEKATLARI Asil RASHIDOV bilan suhbat

Jizzax — purviqor Nurota tog‘ tizmasiga tutashib ketgan Molguzar tog‘i etagida joylashgan fayzli shahar. Bu ko‘hna zamindan ko‘plab shoiru adiblar, davlat arboblari yetishib chiqqan. Hamid Olimjon,

Sharof Rashidov, Nazir Safarov, Sarvar Azimov, Nasrullo Oxundiy, Qodir Imomov, Shukur Sa’dulla, Orifjon Ikromov, Polvon Azizov ana shunday zotlardir. Professor, mohir jurnalist, nuktadon adabiyotchi, taniqli tarjimon Asil Rashidov ham ana shu muhit farzandi, mana shu tarixiy silsilaning uzviy halqasi desak mubolag‘a bo‘lmaydi.

Read more...

120 YILLIK SURAT

Yaqinda Amerika Qo‘shma Shtatlarining O‘zbekistondagi elchixonasi “Feysbuk” ijtimoiy tarmog‘i orqali qiziq suratni e’lon qildi. Vashingtondagi Kongress kutubxonasida saqlanayotgan, 1895 — 1907 yillarga oid mazkur fotosuratda Samarqand ko‘chalarida tomosha ko‘rsatayotgan aktyorlar aks etgan.

Read more...

Xalq tilining ta’sirchan jozibasi

Bolalikda “Alpomish”, “Go‘ro‘g‘li”, “Yozi va Zebo”, “Ravshan va Zulxumor” kabi xalq dostonlarini kattalardan tinglaganmiz.

 

Read more...

Adiblarni tushungan muharrir

Toshkentning eski shahar qismidagi yonma-yon joylashgan uch-to‘rtta mahalladan o‘tgan asrning elliginchi-oltmishinchi yillarida shunchalik ko‘p va xo‘p ziyolilar yetishibdiki, bu holatni tabiat va hayotning inson izmidan tashqaridagi qonun-qoidalari, sir-sinoatlari tajassumi desa arziydi.

Read more...

Mumtoz tilimiz haqida o‘ylar

Mustaqillik xalqimizga ma’naviy jihatdan  katta ozodlik berdi. Buni bugungi kunda butun jahon ahli ko‘rib turibdi. Mustamlaka yillarida o‘tmishda 98 foiz aholisi savodsiz bo‘lgan deb kamsitilgan, maktabda davlatchilik tarixi Kiev Rusidan boshlangan deb o‘rganishga mahkum etilgan xalq yana qaddini tiklab oldi. Ozodlik shabadasi esib, ezgu orzu-armonlarimiz amalga oshayotgan istiqlol yillari davomida jahon hamjamiyatida o‘z o‘rnimizni egalladik. Bu eng katta baxtimiz, g‘urur, iftixorimizdir.

Boy tariximiz va qadimiy tilimiz haqida to‘g‘ri yozish, to‘g‘ri fikrlashga erishdik. Ming shukrki, Sho‘ro zamonida zo‘ravonlik, soxta mafkura zug‘umi tufayli noto‘g‘ri baholangan yoki ochiqdan-ochiq teskari yoritilgan ko‘p masalalar haqqoniy yechimini topayotir. Bu borada salmoqli tadqiqotlar qilindi. Olimlar, yozuvchilar, jurnalistlar nihoyat, tilining uchida tugun bo‘lib, dilida pinhon qolib kelayotgan dardlarini ochiq ayta boshladi. Shu o‘rinda atoqli yozuvchi, rahmatli Pirimqul Qodirovning “Til va el” badiasini tilga olish lozim. (Bu salmoqli asar dastlab “Sharq yulduzi” jurnalida va 2005 yilda o‘afur o‘ulom nomidagi ijod uyida bosilib chiqqan).

Mazkur asar menda yaxshi taassurot qoldirdi. U temuriylar davridagi til muammolarini yoritishga bag‘ishlangan. Mavzu talabiga ko‘ra, adib adabiy tilimizning ming yillik tarixiy ildizlariga nazar soladi va uni yangicha tafakkur asosida yoritishga intiladi. Shu niyatda u hali tilshunoslar tomonidan deyarli o‘rganilmagan Alp Er To‘nga — Afrosiyob dostonining tili haqida nozik mushohadalari, yozuvchi va olim sifatidagi kuzatishlarini o‘rtaga tashlaydi: uni tilimizning ilk sarchashmalaridan biri sifatida tahlil qiladi. 

Shu paytgacha Afrosiyob afsonaviy qahramon deb talqin qilingani ma’lum. P.Qodirov tarixiy manbalar, jumladan, Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asariga asoslanib, Afrosiyobni tarixiy shaxs sifatida baholaydi va u eradan oldingi yettinchi asrda yashab o‘tgan, degan fikrlar haqiqatga yaqin ekanini ta’kidlaydi. Bu fikrni tarixiy-adabiy manbalar tasdiqlaydi. Jumladan, Yusuf Xos Hojib “Qutadg‘u bilig” dostonida Alp Er To‘nga haqida qisqa bo‘lsa-da, mehr bilan quyidagi misralarni yozgan edi:

Bu turk beglaridan oti belguluk,

To‘nga Alp Er erdi quti belgulik.

Beduk (buyuk) bilgi birla 

               o‘kush (hunar) ardami,

Biliglik, o‘kushlik (zakovatli), 

      budun ko‘drumi (xalq sarasi).

Tojiklar aytur ani Afrosiyob,

Bu Afrosiyob mymmu ellar talab.

(Afrosiyob ko‘p ellarni o‘ziga 

 bo‘ysundirib, idora etdi).

Tojiklar bitigda bitmish muni,

Bitigda yo‘q ersa, kim o‘qg‘ay ani.

(“Qutadg‘u bilig”, Toshkent, 1972 yil, 102-bet).

Parchada Alp Er To‘nga mashhur turk beklaridan biri sifatida ta’riflanadi, bilimli, zakovatli, xalq sarasi deb ulug‘lanadi. Shoir tojiklar ham uni Afrosiyob deb ulug‘lagani va bu haqda yozib qoldirganiga alohida urg‘u beradi. Pirimqul aka yuqoridagi parchani biroz qisqartirib keltiradi. Ammo gap bunda emas. Muallifning bitik ma’nosini chaqib, chiqargan xulosasi muhim.

Mahmud Qoshg‘ariyning “Devon”i 1960-62 yillarda, “Qutadg‘u bilig” esa 1972 yilda, “Buxoro tarixi” 1966 yilda o‘zbek tilida to‘la e’lon qilingan. O‘tgan asrning 80-yillarida “Sharq yulduzi” jurnalida tarixchi Tojixon Qodirovaning “So‘g‘diyonada xalq harakatlari” maqolasida Afrosiyob tarixiy shaxs sifatida baholanib, mazkur she’riy parcha keltiriladi. Tilshunos olim Xudoyberdi Doniyorovning ham Afrosiyob haqidagi yirik maqolasi mazkur jurnalda chop etilgan edi. Ammo na tilshunos, na tarixchi olimlar ularga munosabat bildirdilar. Axir, yuqorining fikri bilan hisoblashishga, shamolning yo‘nalishiga qarab ish tutishga odatlangan edik-da!

Mustaqillikning dastlabki yillaridayok Alp Er To‘nga — Afrosiyob talqiniga yangicha qarash tamoyili boshlandi. Bu ijobiy hodisa adabiyotshunos Nasimxon Rahmonovning “Turk xoqonligi” (1993) va Abdurashid Abdurahmonovning “Alp Er To‘nga yoki Afrosiyob jangnomasi” (1995) kitoblarida ko‘rindi. Keyingi tadqiqotda “Devoni lug‘otit turk”dagi she’riy parchalar (tabdil muallifi akademik Aziz Qayumov) mazmunan birlashtirilib, Afrosiyobga bag‘ishlangan qahramonlik dostonining bo‘laklari, degan qarash ilgari surildi. Professor Fitrat, I.Stebleva, M.Ibrohimovlar ham “Devon”dagi she’rlarga yaxlit asarning parchalaridir degan mulohaza bildirgan edilar.

Pirimqul Qodirov ham ana shu yo‘ldan borar ekan, kuyunchaklik bilan yozadi: “Narshaxiy “Buxoro tarixi”da, Yusuf Xos Hojib “Qutadg‘u bilig”da, Mahmud Qoshg‘ariy “Devonu lug‘otit turk”da Alp Er To‘nga — Afrosiyobni bunyodkor shaxs bo‘lgani haqida guvohlik bergan ekanlar, biz buni inobatga olishimiz kerak. Yusuf Xos Hojibdek buyuk shoir Alp Er To‘nganing nomini forsiyzabon mualliflar o‘z talaffuzlariga moslab Afrosiyob deb ataganlarini aniq qilib yozgan bo‘lsa, bunga ishonmaslikka asosimiz yo‘q. Bularning hammasini inkor etib, Afrosiyobni ikki ming yil yashagan jodugar, zolim qilib ko‘rsatgan afsonalarga ishonish ilm-fan talablariga mutlaqo javob bermaydi”. Bu to‘g‘ri, adolatli xulosadir.

Mana shu kuyunchaklik va tarixiy adolatga sadoqat ruhi Ahmad Yassaviy va undan keyingi adabiy tilimizga doir mulohazalarda ham ustuvorlik qiladi. U Yassaviy va uning buyuk ishini davom ettirgan Ahmad Yugnakiy, Rabg‘uziy, Xorazmiy, Qutb va Sayfi Saroyi, Haydar Xorazmiylarning asarlari bitilgan tilni oltin ko‘prik deb ataydi. Bu shoirlarning tili qipchoq-o‘g‘uz shevalari asosida tarkib topgan turkiy tillar, jumladan, qozoq, tatar, ozarboyjon, usmonli turk tillariga emas, aynan bizning tilimizga yaqinligini alohida qayd etadi. A.Samoylovich, A.Borovkov, E.Najib kabi olimlar Yassaviy tilini ham, Xorazmiy, Qutb va Sayfi Saroyi asarlari tilini ham Oltin O‘rdaning Fapb qismidagi Jo‘ji ulusining adabiy tiliga mansub degan qarashni ilgari surganlar. Pirimqul aka ular bilan bahslashar ekan, chuqur mantiq izidan boradi. Yuqoridagi shoirlarning asarlarini usmonli turklar, tatarlar, qozoqlar bugungi kunda tarjima qilib o‘qisalar, o‘zbek kitobxonlari ularni hech qanday tarjimasiz bemalol tushunadilar. P.Qodirov bu borada yetarli misollar keltirib, jiddiy xulosalar chiqaradi: «Xorazmday qadimiy madaniyat markazida tug‘ilib o‘sgan va shu o‘lkaning adabiy tilida «Muhabbatnoma» asarini Sig‘noqda yozgan Xorazmiy qanday qilib «Oltin O‘rda adabiy tili»ga mansub bo‘ladi? O‘sha davrda Sig‘noq Oltin O‘rdaga qarashli bo‘lgani uchunginami? U davrda Moskva ham Oltin O‘rda davlatiga qarashli bo‘lgan. Moskvada o‘sha vaqtlarda yozilgan asarlarni Oltin O‘rdaga mansub qilib ko‘rsatish hech kimning xayoliga kelmaydi-ku». Adib mana shunday nozik kuzatishlar, umumlashmalar, qiyoslar yo‘lidan borib, «Oltin O‘rda adabiy tili» degan ibora «chig‘atoy tili» degan istiloh kabi ilmiy asosdan mahrum» ekanini to‘g‘ri ko‘rsatadi.

Pirimqul aka «Jahon adabiyoti» jurnalida (1999 yil, 1-son) o‘tkazilgan davra bahsida ham bu xususda ba’zi mulohazalarini aytgan edi. «Til va el» badiasida esa bu qarashlarini yanada chuqurlashtirib, ilmiy jihatdan puxta dalillab beradi: «Aniqroq qilib aytganda, bunday til tarixda bo‘lgan emas. Agar chig‘atoy tili tarixda bo‘lganda Alisher Navoiydek, Bobur Mirzodek ulug‘ siymolar o‘z asarlarida bu tilni albatta qalamga olgan bo‘lardilar. Ular Chig‘atoy ulusi va turkiylashgan chig‘atoy — mo‘g‘ul qavmi borligini qayd etganlar. Ammo o‘zlari ijod etgan tilni hamma joyda «turkiy til» deb ataganlar. Buning eng ko‘p dalilini «Muhokamatul-lug‘atayn»dan topish mumkin».

Temuriy shahzodalar, ayniqsa, Sulton Husayn Boyqaro davlatida mumtoz turkiy tilda she’r yozish, ilmiy-badiiy asarlar yaratish ma’naviy ehtiyojga aylandi. Uyg‘onish davri buyuk shaxslarni, daholarni yetishtiradi. Alisher Navoiy ana shunday ijodkor sifatida namoyon bo‘ldi. U ona tili — mumtoz turkiy tilni qo‘l yetmas yuksak cho‘qqilarga ko‘tardi va forsigo‘y shoirlar bilan musobaqada g‘olib chiqdi. (Bu masala ham Pirimqul akaning badiasida chuqur yoritilgan). Alisher Navoiyning tarixiy xizmatiga Sulton Husayn Boyqaro mana shunday baho bergan edi: “(U) Turk tilining o‘lgan jasadiga Masih nafasi bilan jon kirgizdi, bu ruhni topganlarga turkiy til o‘rish-arqog‘idan to‘qilgan kiyim va yengil ko‘ylak kiygizdi”. (Adabiyotshunos Aftondil Erkinov tabdil qilgan.) 

Tarix taqozosiga ko‘ra hozir mamlakatimiz O‘zbekiston, tilimiz o‘zbek tili deb nomlanadi. Yurtimiz qadimgi Turon — Turkiston — Movarounnahrni anglatishini, o‘zbek tili esa Pirimqul akaning badiasida to‘g‘ri ko‘rsatilganidek, Alp Er To‘nga davridan boshlab shakllangan, Yassaviy davrida kamolotga erishgan, Navoiy siymosida yuksak bosqichga ko‘tarilgan mumtoz turkiy tilning mantiqiy davomi ekanini hammamiz, ayniqsa, maktab o‘quvchilari va yoshlar, yaxshi anglab yetishimiz zarur. 

Muxtasar aytganda, tilimiz va adabiyotimiz muammolarini, xalqimizning boy o‘tmishini haqqoniy yoritish borasida Pirimqul Qodirov o‘zidan keyingi til, adabiyot fidoyilariga, shogirdlariga, yoshlarga o‘rnak va namuna bo‘ldi. Shuningdek, u kishining mazkur badiasida tilga olingan muammolar ko‘rsatadiki, bu borada hali ko‘p izlanishimiz, teran tadqiqotlar olib borishimiz zarur. Bu muqaddas vazifalarni amalga oshirish yo‘lida tilshunos, adabiyotshunos, tarixchilarimiz fidoyilik bilan izlanishlari, zahmat chekishlari va eng muhimi, tarixiy haqiqatni to‘g‘ri yoritishlari lozim.

 

Ortiqboy ABDULLAYEV, 

filologiya fanlari 

nomzodi

 

 

UCH UCHRASHUV

Sharof Rashidov siymosida o‘zbek xalqining salkam 30 yillik tarixini o‘zida mujassam etgan inson qiyofasi turadi. Rashidov o‘zida rahbarlik sifatlari bilan birga insoniy fazilatlarni ham jamlagan arbob edi. Bunga o‘zim ham bir necha bor guvoh bo‘lganman…

Read more...

Mutolaa zavqi...

Jurnallarimizda hayot nafasi o‘zgacha tarovat bilan akslantirildi. Ularning sahifalarida mavzuga atroflicha, chuqur yondashilgan, salmoqli maqolalar chop etilgan bo‘ladi. Shuning uchun jamiyatdagi o‘zgarishlar, siyosiy jarayonlardan boxabar bo‘lish, yuzaga kelayotgan ijtimoiy vaziyatni baholash maqsadida “Demokratlashtirish va inson huquqlari” jurnalini tez-tez o‘qib turaman.

Read more...

Hamma onalar yaxshi, lekin...

Ona bo‘lgach, ayolning mehr-muhabbati ulkanlashadi. Farzandining atrofini har xil noxushliklardan qal’a, qo‘rg‘on bo‘lib himoya qiladi.

Read more...

BOYSUN MO‘JIZALARI (Ikkinchi maqola)

O‘SHA MASHHUR TESHIKTOSH

Navbatdagi manzilimiz ibtidoiy odamlar yashagan Teshiktosh g‘oridir. Ertalab “UAZ” mashinasida yo‘lga tushib, Machay qishlog‘igacha bordik. Yo‘lboshlovchimiz: “Endi buyog‘iga piyoda yuramiz. o‘orga borishning ikki yo‘li bor. Birinchisi shu tog‘dan oshib o‘tish, ikkinchisi Zovtalashgansoy darasi ichidagi tor yo‘ldan borish”, dedi. Mashaqqatli bo‘lsa-da, tog‘dan oshib o‘tishga qaror qildik. Sababi, osmonni qora bulut qoplab turgan paytda dara ichidan yurish xavfli. Sel kelib qolsa, qochmoqqa yo‘l topolmaymiz. 

Tog‘ning ustiga bir soatda chiqdik. Shunda yo‘lboshlovchimiz – Husniddin o‘rmonchi: “Huv ana, Teshiktosh g‘ori”, deb qoldi. Uzoq tikilgach, chuqur daradagi devorsifat baland qoyaning ancha yuqorisida qorayib turgan kichikroq kovakka ko‘zimiz tushdi. Lekin bu kovakka yetishimiz uchun yana bir, bir yarim soat dam olmasdan yurishimiz kerakka o‘xshadi. Chindan ham shunday bo‘ldi. Chuqur va biroz qo‘rqinchli daraga tushayotgan paytimizda yomg‘ir yog‘a boshladi. Bu esa so‘qmoqda harakatlanishimizni yanada qiyinlashtirdi. Sababi, ilon izi tor yo‘ldagi toshlar sirpanchiq bo‘lib qolgandi. Bir amallab dara ichiga tushib oldik. Dara ichi juda chuqur, havosi salqin ekan. Sel va toshqinlar tufayli bir paytlar tog‘ning yuqorisidan oqib kelgan ulkan silliq xarsanglar darada taxlanib yotibdi. Ulardan oshib o‘tib juda charchadik. Yarim chaqirim shu tariqa yurgach, buloqqa duch keldik. Suvi tip-tiniq va muzday bo‘lsa-da, ta’mi boshqacha: picha nordon, hatto achchiq ham. 

Biroz dam oldik. Atrofga nazar tashlaymiz. Dara juda haybatli. Yolg‘iz yurishga cho‘chiysiz. Tepangizda katta xarsanglar muallaq osilib turgandek. Bu yerdan osmonning bir parchasi ko‘rinadi, xolos. Kun tegmaydi hisob. Ehtimol, qoq tushda bir soatcha tushar. Tevarakda, aniqrog‘i, daraning turli joyida g‘orlarning og‘zi qorayib turibdi. Ularning ba’zilariga faqat maxsus tayyorgarlik ko‘rgan kishilargina chiqa oladi. Negaki, g‘orlar tik qoyaning 50-100 metr balandligida joylashgan. Ularning ichida qanday sirlar yashiringanini bilmaymiz. Bizni faqat dunyoga mashhur Teshiktosh g‘ori qiziqtiryapti, xolos. Shu bois dara bo‘ylab yurishda davom etdik. Yomg‘ir kuchaydi. Yurishimiz yanada qiyinlashdi. Dara ichi qorong‘ilashdi. Xarsanglarga tirmashib, qadim ajdodlar yashagan birinchi g‘orga yetdik. Baland qoyaning ostida joylashgan bu joyni aslida g‘or deb ham bo‘lmaydi. Chunki 50-60 kishi sig‘adigan ayvonsifat kamarga o‘xshaydi. Og‘zi toru, ichi keng. Kamar shiftining balandligi 5-6 metrga yetadi. Havosi quruq va iliq. 

Yana olg‘a jildik. Dara kengaygan joyda soy bo‘ylab emas, qoyaning tubidagi ilon izi so‘qmoqdan o‘rladik. Yomg‘irda loy bo‘lib qolgan so‘qmoqdan yuqoriga chiqish oson kechmadi. Qarasak, Husniddin o‘rmonchi turli butalar shoxidan ushlab zipillab ketayapti. Biz ham shunday qildik va ikkinchi g‘orga yetdik. Bu yer haqiqiy kamar edi. Qor-yomg‘ir tushmaganidan yeri qup-quruq. Havosi ham iliq. Kamarni picha kuzatgach, eng asosiy joy – Teshiktosh sari o‘rlaymiz. 150 metrlar balandlikka chiqqach, haqiqiy g‘orga duch keldik. Mana, biz ko‘rmoqchi bo‘lgan mashhur Teshiktosh. 

Nafas rostlagach, g‘orni kuzatishda davom etdik. Ichi qiyalikdan iborat g‘orning yuqoridagi tekis yeriga chiqish ancha mushkul kechdi. Negaki toshlar shunchalik silliqki, oyoq qo‘yishingiz bilan sirpanib ketasiz. Shu bois toshlarning g‘adir-budur yerlaridan yurib chiqishga to‘g‘ri keldi. Qorong‘i emasmi, yoritish uskunalari bilan yer osti qasrini to‘liq kuzatishga muvaffaq bo‘ldik. o‘or ichi balandligi 7 metr, eni 20, uzunligi 21 metrga teng. Shifti teshik. Shundan bu g‘or Teshiktosh deb atalgan. Ayvonida ibtidoiy odamlar barpo qilgan supachalar saqlanib qolgan.

Bu yerdan daraning yuqorisi kaftdek ko‘rinib turibdi. Demak, darada yovvoyi hayvonlar yursa ham, dushman kelsa ham tezda ko‘rish mumkin. Agar jangda dushmandan yengilgudek bo‘lsa, ibtidoiy odamlar uchun g‘orning shiftidagi tuynugidan chiqib, qochib ketish imkoni ham bo‘lgan.

Zovtalashgansoy darasida g‘orlar ko‘p. Lekin ulardan faqat uchtasida neandertal odamlar yashaganidan guvohlik beruvchi arxeologik materiallar bor. Bu birinchi marta 1938-1939 yillarda topilgan va o‘rganilgan.

o‘orning tagi 5 ta madaniy qatlamdan iborat bo‘lib, har bir qatlamda gulxan qoldiqlari saqlanib qolgan. Uning atrofida ibtidoiy odamlar tomonidan ishlov berilgan 3 mingga yaqin tosh buyumlar, 24 ta o‘tkir tosh qurol, qirquvchi va tarashlovchi sifatida ishlatilgan 65 ta qirg‘ich, paykonlar, tosh pichoqlar, ayiq, yo‘lbars suyaklari, tog‘ echkilarining shoxlari topilgan.

Teshiktosh g‘ori topilmalarining eng qimmatlisi ibtidoiy odamning suyak qoldiqlaridir. Olimlar Teshiktosh odamining kalla suyagi asosida uning tashqi qiyofasini tiklagan va qiz bola ekanini aniqlagan.

Boysunda g‘orlar ko‘p. Shundaylari borki, uzunligi 3 ming metrga yetadi. Lekin ular Teshiktosh g‘oriday mashhur emas. Teshiktoshni dunyo biladi. Negaki, bu g‘or qadimiy odamlar manzili bo‘lgan. Undan topilgan arxeologik materiallar tarixni o‘rganish uchun nafaqat O‘zbekiston, balki dunyo olimlariga muhim va qimmatli manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Shu tufayli uning shuhrati olamga yoyilgan.

 

Abdulla 

MAMASODIQOV,

“Dunyo bo‘ylab” 

telekanali mas’ul kotibi

 

 

“Adibning umri va yo‘li poyonsiz”

O‘zbekiston xalq yozuvchisi Ne’mat Aminov hayot bo‘lganida bu yil 80 yoshga to‘lardi. Afsuski, shafqatsiz o‘lim bu samimiy inson va betakror yozuvchini 67 yoshida hayotdan olib ketdi. Lekin mashhur hajvchi adib yaratib ketgan bebaho asarlar va bu asarlarning kulgiga mahkum etilgan betakror qahramonlari hamon kulgisevar kitobxonlar qalbida yashab kelayotir.

Read more...

Shukur deyman har tong, har oqshom

 Erta tongda turib derazalarni ochamiz, atirgullar bo‘yi dimog‘imizga huzur bag‘ishlaydi. Keksa otasi 98 yoshni qarshilagan qo‘shnining hovlisidan bedanalarning dilxush sayrog‘i eshitiladi. Ko‘kchaning qaymog‘iyu qandolatchilarning novvoti, issiq patirlar, o‘zbek dalasining noz-ne’matlariga qarab ko‘zing to‘yadi. Har bir xonadondan O‘zbekistonda ishlab chiqarilgan “po‘lat ot”lar manzil sari — ishga, o‘qishga, sport saroyiga, musiqa maktabiga, bellashuvlar o‘tadigan manzillarga yo‘l oladi. El-yurt ishiga hissa qo‘shay, turmushimni yanada farovon etay degan ezgu niyatli inson borki, bari aniq maqsadlar sari eltuvchi maskanlarga intiladi.

Read more...

SADOQATNING SUVRATI

Yangasi unga ohistagina so‘zladi: «Ergash tog‘amizning o‘g‘lidan sovchi keldi... Shunga siz nima deysiz?».

Read more...

Yonib kuylagan yurak yoxud Xorazm bulbuli

“Dunyoda barcha xalqlar orasida eng ko‘p musiqa, kuy-qo‘shiqlar tinglaydigan va ijro etadigan xalq – o‘zbeklardir. Qadimiy Xorazm vohasini o‘rgangani borganimda, har bir xonadonda bitta yoki ikkita milliy musiqa asbobini ko‘rib hayratlangan edim...” Sharqshunos olim Yevgeniy Bertelsning bu iqrornomasida hikmat bor. Haqiqatan ham xorazmliklar musiqa va san’atga oshufta xalq. U Komiljon Otaniyozovdek buyuk san’at darg‘asini yetishtirib chiqargan voha. Biz bugun millatimiz faxriga aylangan, o‘zbek milliy qo‘shiqchilik san’atiga sidqidildan xizmat qilgan, ma’naviyatimiz, madaniyatimiz ravnaqiga munosib ulush qo‘shgan bunday ulug‘ zotlarning o‘zini ham, qo‘shig‘ini ham sog‘inib-sog‘inib yashayapmiz.

Read more...

So‘z ketidan ketgaymen

O‘zbekiston xalq shoiri Sirojiddin Sayyid o‘zining “Xayyomdan bir kosa, Rumiydan bir jom“ kitobida umrni bir kosa yo bir jom ichguncha o‘tib ketadigan qisqa fursatga qiyos qiladi. Bu kabi falsafiy mushohada shoirning “uch kun“ va “besh kecha“ iboralari bag‘riga ham singdirilgan. Kitobning uchdan ikki qismi to‘rtliklardan, qolgani ikkiliklardan iborat.

Read more...

BOLALAR MAYDONCHASI — KELAJAK AYVONCHASI

Kechki payt dim uydan qochib ko‘chaga talpinaman. Bir oz muddat ko‘p qavatli uy yonidagi bolalar maydonchasini tomosha qilib o‘tiraman. U yerdagi bolalarning miriqib arg‘imchoq uchishi zavqimni oshiradi. Ota-onalarning esa farzandlari bilan yosh bolalardek quvonib, yelib-yugurishlarini ko‘rib havasim keladi...

Read more...

IRODADAN YARALGAN JON

Boboniyoz Qurbonni men taniqli rassom, O‘zbek milliy akademik drama teatrida uzoq yillardan buyon ishlab kelayotgan zahmatkash inson sifatida bilaman. Bundan tashqari, Boboniyoz aka keyingi paytlarda tarjimalar va badiiy ijodga ham qo‘l ura boshladi. Xususan, u tarjima qilgan “Brext bilan so‘nggi uchrashuv” (muallif Jorjo Streller) essesi “Jahon adabiyoti” jurnalida chop etildi va Mar Bayjievning “Duel” tragediyasi ayni kunda O‘zbekiston satira teatri tomonidan sahnalashtirilmoqda.

Read more...

BADIIY TAFAKKURIMIZ EVRILISHIDA «Jahon adabiyoti» jurnalining o‘rni

Mustaqillikning birinchi darajali darakchisi o‘zbek tiliga davlat tili maqomi berilgani bo‘lsa,ma’naviyatimiz va adabiyotimiz taraqqiyotining shu yo‘nalishida muhim ahamiyatga ega hodisalardan biri “Jahon adabiyoti” jurnalining nashr etila boshlashi bo‘ldi.

Read more...

  • So'ngi yangiliklar
  • Ko'p o'qilgan

RASMIY SAYTLAR

REKLAMA

REKLAMA

 

 

 

 

 

 

Kalendar

August 2017
S M T W T F S
1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31

.