ASRLARNI BO‘YLAGAN BOBUR

Bobur nomidagi xalqaro jamoat fondi va ilmiy ekspeditsiyasi rahbari, 

O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi Zokirjon MASHRABOV 

bilan suhbat

Read more...

Yuksak fazilatlar sohibi

ULUG‘LAR ZIKRIDA 

Bobomiz Zahiriddin Muhammad Bobur nomi bilan har qancha faxrlansak arziydi. O‘zbek xalqining dovrug‘ini dunyoga taratgan ulug‘ ajdodlarimizdan biri o‘laroq, ul zot bizni tariximizni qadrlashga, kelajakka buyuk ishonch bilan qarashga o‘rgatadi. 

Zahiriddin Muhammad Bobur kabi mumtoz insonlarni dunyoga bergan xalq hech qachon xor bo‘lmaydi, muqarrar tarzda saodatga erishadi.

Islom KARIMOV, o‘zbek davlat arbobi

 

 

Bog‘i Bobur — Kobul shahrining bir chekkasida, eski shahar bilan yangi shahar o‘rtasida, Sherdarvoza nomli tepalik yonbag‘ridadir. Bog‘ning maydoni bir necha gektar bo‘lib, atrofi kungurador devor bilan qurshalgan. Ko‘cha tomondan kiraverishda katta darvoza bor. Aytishlaricha, bu darvoza hamma vaqt barchaga ochiqdir...

Tepalikka keng zinapoyadan chiqiladi. Chap tomonda katta tosh hovuz, o‘ngda esa Boburning pannevarasi Shahobiddin (Hindiston podshosi Shoh Jahon) 1646 yili qurdirgan oq marmar masjid bor. Shahobiddin o‘sha yili Balx va Badaxshonni bosib olgach, Kobulda ham talay vaqt turib, 40 ming rupiya xarajat bilan shu masjidni qurdirgan...

Zinalardan yana yuqori ko‘tarilib, Bobur maqbarasi qurilgan supaga qadam qo‘yasiz. Maqbara tomi to‘rtta ustunga o‘rnatilgan. Sag‘ananing bosh tomoniga marmar lavha qo‘yilgan. Unga Bobur sharafiga madhiyalar va uning faoliyatidan ma’lumotlar yozilgan. Lavhalarni Akbarshohning o‘g‘li Nuriddin Jahongir 1607 yilda yozdirgan ekan. 

Sag‘ana boshiga tik o‘rnatilgan tosh lavhada mana bu satrlarni o‘qidik: 

“Podshohni, uning taxtidan nuri Alloh sochilur edi,

Ular Zahiriddin Muhammad Boburshoh edi.

Ulug`vor va davlatli va iqbolli va odildor va dindor,

Sipohlari tavfiqli va fayzli va fotih edi.

Olam jismni qo`lga oldi va ravshan bo`lib ravon bo`ldi”.

(Hamidulla Hasanovning “Sayyoh olimlar” kitobidan)

 

Bobur — dilbar shaxs, Uyg‘onish davrining tipik hukmdori, mard va tadbirkor odam bo‘lgan. U san’atni, adabiyotni sevardi, hayotdan huzur qilishni yaxshi ko‘rardi. Uning nabirasi Akbar yana ham dilbarroq va ko‘p yaxshi fazilatlarga ega bo‘lgan. Mard, jasur, iste’dodli lashkarboshi, rahmdil, shafqatli, idealist va xayolparast, shu bilan birga, u harakatchan, o‘z ishini davom ettiruvchilarning sadoqatiga sazovor bo‘lish uchun intiluvchi odam bo‘lgan.

Javoharla’l NEHRU, hind davlat arbobi

 

Jahon madaniyatiga o‘zining boy merosi bilan ulkan hissa qo‘shgan Zahiriddin Muhammad Boburning asarlari mana 500 yildan ortiq davr mobaynida xalqimizning ma’naviy yuksalishiga, uni dunyoga tanitishga xizmat qilib kelmoqda.

Boburning shoh asari — “Boburnoma” turli soha olimlari uchun qimatli manba bo‘lish bilan birga, milliy ma’naviyatimizning noyob durdonasi sifatida xalqimiz tafakkurining o‘ziga xos jihatlari, ko‘hna qadriyatlarimiz, shonli tariximizni bamisoli tiniq ko‘zgu kabi aks ettirib turadi.

Saidbek HASANOV, 

filologiya fanlari doktori, professor

 

Zahiriddin Bobur — Sharqdagi Uyg‘onish davrining eng atoqli siyosiy va madaniy arboblaridan biridir.

Sergey TOLSTOV, rus sharqshunosi

 

Boburning xotiralari bir askarning harbiy yurish va chekinishlari haqidagi oddiy kundalik daftar emas; bu xotiralarda Sharq adabiyotini juda yaxshi bilgan, nozik va bilimdon kuzatuvchi, odamlarni sinchiklab o‘rganadigan, ular haqida xolis va odil fikr yurita oladigan mutaassir qalb egasining dunyo haqidagi shaxsiy taassurotlari va nozik fikrlari berilgan. 

Uning o‘z qiyofasini chizishdagi samimiyligi, fazilat va nuqsonlarini ham mardona tasvirlashi, ochiqko‘ngilligi, haqqoniyligi va ajoyib hazilkashlik tuyg‘ulari bu go‘zal xotiralarning qadri va ahamiyatini yanada oshiradi.

Leyn PUUL, ingliz boburshunosi 

 

Har qanday sinovga bardosh bera oluvchi, iroda va matonatni mujassamlashtirgan bu zot o‘zida harbiy hiyla va jasoratni uyg‘unlashtira olar, zarur bo‘lganda jazolashga ham, afv etishga ham qodir edi; u iste’dodli harbiy arbob va ishning ko‘zini biladigan, qo‘shinlarni mohirlik bilan boshqara oladigan, ularning ishonchini qozona olgan sarkarda edi...

Ehtiyotkor davlat arbobi bo‘la turib, u har qanday mayda narsaga ham e’tibor berar edi. Bu shoh faqat fotih bo‘libgina qolmay, yaratuvchi-bunyodkor ham edi. Avlodlari orasida Sulton Akbar va Avrangzebdek uning o‘zi kabi mumtoz zotlar kam uchraydi.

Ma’lumki, bunday aql-zakovat sohibi hayotda ashaddiylik, keskinlikni rad etadi. Shu bois Bobur o‘zining dabdabalardan xoli, oddiy hayoti bilan turli kishilarni o‘ziga jalb qilgan. Hazil-mutoyibani yoqtiradigan va boshqalarning hazilini ham ko‘taradigan, iqtidor va qobiliyat egalarini qadrlaydigan, nazm va musiqani yurakdan sevadigan, barcha iste’dodli insonlarga, ularning kim bo‘lishidan qat’i nazar, iltifot bilan qaraydigan Bobur o‘z atrofiga eng yaxshi odamlarni to‘plashga muvaffaq bo‘ldi va ko‘pchilikning yuksak hurmat-ehtiromini qozondi.

Pave de KURTEYL, fransuz sharqshunosi

 

Bobur fe’l-atvoriga ko‘ra Sezarga qaraganda sevishga arzigulikdir. Uning manglayiga yuksak fazilatli inson deb bitib qo‘yilgan.

Eduard HOLDEN, ingliz tarixchisi

 

 

 

 

 

Rashidovning dastxati

Ustozlar an’anasini faol davom ettirayotgan iste’dodlar qatorida Jahongir Ismoilovning nomi ko‘pchilikka tanish. O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi a’zosi, O‘zbekiston Respublikasida xizmat ko‘rsatgan jurnalist, “Oltin qalam” Milliy mukofoti Xalqaro tanlovi g‘olibi, “El-yurt hurmati” ordeni sohibi bo‘lgan bu ijodkorning o‘ndan ortiq she’riy, nasriy va badiiy-publitsistik kitoblari nashr etilgan. Yaqinda u “Poezddagi chiptasiz odamlar” nomli salmoqligina badiiy asar ham yozdi. Unda sho‘ro davrida va istiqlol yillarida viloyat gazetasi tahririyatida ishlagan, unga yetakchilik qilgan jurnalist Haqnazar Isroilovning kechinmalari orqali soha xodimlari faoliyat tarzi, ichki olami, odamlar bilan munosabat, hayotning murakkab, sirtdan qaraganda ilg‘ash oson bo‘lmagan qirralari ochib berilgan. Asarda Haqnazarning ustozi, umri matbuot sohasida kechgan, o‘z davrining taniqli shoiri Jonpo‘lat Said hayoti bilan bog‘liq voqealar ham salmoqli o‘rin tutadi. Yurtimizni ozod va hur ko‘rishni orzu qilgan, ijodida kuylagan va mustaqillik qo‘lga kiritilishdan besh yilcha muqaddam olamdan o‘tgan bu inson boshiga malomat yog‘dirilib, badnom etilishiga bir bahya qolganida respublikaning birinchi rahbari, taniqli davlat va siyosat arbobi, o‘sha davr ziyolilari, jumladan, ijod ahlining rahnamosi Sharof Rashidov tufayli shoir sha’niga qora dog‘ chaplanishiga yo‘l qo‘yilmaydi. 

Read more...

ABADIYATGA YO‘L

Daho san’atkorlar qalamiga mansub asarlarning katta-kichigi bo‘lmaydi. Ularning har birida hayot haqiqati o‘zining mukammal badiiy ifodasini topadi.

Read more...

KITOBLI VA KITOBSIZ DUNYO

Jahon hamjamiyati kun sayin rivojlanib borayotgan XXI asrni “texnika asri”, “yuksak texnologiyalar asri”, “intellektual taraqqiyot asri” kabi e’tiroflar bilan atamoqda. Albatta, bu gaplarda to‘la jon bor. Zero, uzoq va yaqin atrofga nazar solganda, bu sohalarda olamshumul kashfiyotlar yaratilib, odam bolasining aqlini lol qoldirgulik darajada buyuk  ishlar amalga oshirilayotganini inkor etib bo‘lmaydi.

Read more...

Onalarga chorlov yoxud oriyat isyoni

 BU QANDAY JAZO?

Qishloq chekkasidagi hujradekkina uyda bir no‘g‘oy kampir yashardi. Uni bir paytlar shu yerlik yigit “armiyadan olib kelgan” degan gap qulog‘imizga chalingan. Ular turmush qurib, bir qiz ko‘rishgan. Dadilgina, odamoxun bu ayol tez orada ko‘zga tashlanib, avval qishloq, so‘ng tuman xotin-qizlarining yetakchisi bo‘lgan ekan. U paytlar diplomi bo‘lmasayam og‘zidan gap kelsa bo‘ldi, ko‘tarilib ketaverardi, deydi keksalar. El orasida yurib, so‘zi sinmagan, ko‘pni ortidan ergashtirgan, shu xalqning qadriyatlarini o‘ziniki qilib ulgurgan bu ayolning qizi bir noma’qulchilik qilib quyadi-yu, ona sho‘rlik yotib qoladi. Oilali odamdan homilador bo‘lib qolgan behayo qizni nima qilarini bilmay, ota-ona uni uydan haydab yuborgan. Qizi dom-daraksiz yo‘qolib ketgach, eri ham bandalikni bajo keltirgan ekan. Qishloq ahli yolg‘iz ayolni tashlab qo‘ymagan, albatta. Qo‘ni-qo‘shni, mahalla-ko‘yning daldasi bilan biroz o‘ziga kelgan, biroq avvalgi dadilligu shodumonlikdan asar ham qolmagan edi. Uyidan chiqmaydigan, deyarli hech kim bilan gaplashmaydigan bo‘lib qolganini ko‘rib, “o‘zi ham bir paytlar ota-onasidan qochib kelgan bo‘lsa, endi bu menga jazo deb o‘ylayotgandir”, deya taxmin qiladiganlar ham topildi. 

Biz o‘smir qizaloqlar edik, ikki-uchtamiz yig‘ilsak, “yuriylar, mumkampirning uyiga qarab kelamiz”, deb chopqillashib ketardik, ammo ichkari kirishga botinolmay, derazadan bir qarab qochardik. Uzzu kun mum tishlab, bir nuqtaga tikilgancha o‘tiradigan “abiy” (unga shunday nom berilgan edi) o‘sha payt bizga g‘alati, qo‘rqinchli ko‘ringan bo‘lsa kerak. Keyinchalik biroz o‘ziga kelib, oftobning ko‘zida bir nimalar to‘qib o‘tiradigan bo‘ldi. O‘sha vaqtlar uni bu ahvolga solgan narsa nima ekanini anglamaganmiz. Ha, bu or-nomus edi...

Bir yigitga ergashib, begona yurt, begona odamlar orasiga kelib qolgan bu ayol atrofdagilarga el bo‘lib yashashni o‘rgandi, o‘zga millat qadriyatlarini qadrladi, or-nomus, andisha nima – barini angladi. Shu yurtda tug‘ilib, shu xalq ichida ulg‘aygan qizi esa, afsuski, bularni anglamagan ekan.

Yaqinda “Toshkent” telekanali orqali namoyish etilgan fojiali voqea o‘sha no‘g‘oy kampir va uning andishasiz qizini eslatdi. Yo‘lxaltaga solinib, ko‘p qavatli uy pod’ezdiga tashlab ketilgan chaqaloqni ko‘rgan har qanday onaning yuragi bir qalqib tushadi. Buni qarangki, o‘tgan yili poytaxtning o‘zida xuddi shu ahvol besh marta sodir etilibdi. Yaratganning inoyati bilan beshala chaqaloq ham omon qolgan, hozir mehribonlik uyida tarbiyalanyapti. Ming afsuski, ularning hech biri o‘zga millat vakili emas, o‘zimizniki... 

 XULOSA O‘ZINGIZDAN...

Bir urg‘ochi itimiz bo‘lardi. Har yili bolalashidan bezor bo‘lgan otam bir gal kuchukchalarni ko‘zi ochilmay turib ko‘mib keldi (ko‘zi ochilgach, bunday qilolmasdi, nazarimda). Bittasini qoldiring, deganimizga ham ko‘nmadilar. O‘shanda otamni o‘zimizcha rahmsizlikda ayblagan bo‘ldik. Ona it bolalarini izlab-izlab holdan toydi. Ko‘klam payti, yerlar nam, kun ora yomg‘ir yog‘ardi. Haligi it sharros yomg‘irda ham panaga qochmay, uzala tushib yotib oladigan odat chiqardi. Ko‘p o‘tmay, uning o‘ligini topishdi...

 

 

ACHCHIQ IQRORDAN FOYDA YO‘Q       

No‘g‘oy kampir-chi, sizningcha, u oriyatni nega bu qadar chuqur his qildi, oqibatda odamovi bo‘lib qoldi?! Faqat qizi yo‘l qo‘ygan xato uchunmi?! Yo‘q, negaki, atrofidagilar shunday edi, hech bir oilada bunday sharmisorlik takrorlanib turgan emasdi. Boshqa millatni qo‘ya turaylik, hozir qizining noma’qulchiligi uchun o‘sha kampir kabi iztirob chekayotgan, odamoviga aylanib, o‘zini o‘zi jazolayotgan onalar bormikin?! Buni hech birimiz uchratayotganimiz yo‘q, negaki, o‘sha muqaddas hislar o‘lib boryapti, “atrofimdagilarning hech biri menga ta’na qiladigan ahvolda emas”, degan fikr shakllanib ulgurdi.

Qo‘shni davlatdagi minglab onalar farzand ko‘rishdan cho‘chiydi, chunki go‘dagini bexavfu xatar ulg‘ayishiga ishonch yo‘q. Ona bo‘lish yoshidagi xotin-qizlarning o‘zlari tug‘ilib voyaga yetgandan buyon ko‘rguliklari faqat qonli to‘qnashuv, zo‘ravonlik, ochlik va xo‘rlik. Jillaqursa bir kungina osoyishta, xavfdan xoli yashashni, tunlari tinchlik-xotirjamlikda o‘tishini istaydigan ota-onalar, dunyoni anglashga ulgurmayoq qurbon bo‘layotgan go‘daklarning sanog‘i qancha. Bularning bariga urush otlig‘ jaholat sababligi hammamizga ma’lum. Unda yonginamizga tashlab ketilayotgan go‘daklarga bo‘lgan onalarning g‘ayriinsoniy munosabatiga sabab nima?! To‘qlikka sho‘xlik, tinchlik va poklikka xiyonatmi?!      

Yaxshi qiz mahallasidan ortmaydi, degan gap bor. Hozir atrof to‘la qiz bo‘lsa-da, o‘g‘lini uylantirishga chog‘langan ona borki, yillab munosib kelin izlaydi. Bunday izlanish, tanlov shunchalik avj oldiki, uning ortidan biznes qiladiganlar ko‘paydi. Butun boshli ro‘yxatdan ma’qul qizni tanlab olasiz va o‘rtadagi “sovchi” (yoki “ishbilarmon”)ga so‘raganini berasiz. O‘qigani kerakmi, o‘qimaganimi, oliy yoki o‘rta ma’lumotlisimi – ro‘yxatda hammasidan bor. Uylanmoqchi bo‘lgan yigit ham shunga rozi, kelin tanlovini onasiga ishonib topshirgan, chunki o‘zi topgan qizning odobiyu bokiraligiga ishonch yo‘q. Ha, to‘g‘ri, bular mayda gaplar, ammo bundan ko‘z yumishga haqqimiz bormi? Taassufki, qizlar tarbiyasidagi nuqsonlar tufayli ana shunday qusurlar yuzaga chiqmoqda, begunoh go‘daklar ko‘chada qolib ketayotir. Nahot onalar mas’uliyati shu qadar sustlashdi?!         

Bu gaplar nega kerak, shuning o‘rniga chiroyli hayotimiz yoki uddaburon kelinning ishlari haqida yozsak ham bo‘lardi. Ammo qalbi, his-tuyg‘usi mudrab qolgan onalarga, ha, aynan onalarga chorlov kerak. Toki, qizining noma’qul xatti-harakatiyu uning oqibatlari ota-onadan tortib, barcha yaqinlarining qalbini yaralamasin, no‘g‘ay kampir hayoti kabi achchiq iqror bo‘lib umrbod isyon qilmasin. Alaloqibat, go‘daklar keraksiz buyum kabi tashlab ketilmasin...

 

 Xolida FAYZIYEVA

 

«SARBADORLAR» QORAQALPOQ TILIDA

O‘zbek tarixiy romanchiligining sara asarlaridan biri — «Sarbadorlar» yaqinda qoraqalpoq tilida chop etildi. Avval «Amudaryo» jurnalida, keyin kitob holida bosilgan romanni o‘zbek tilidan qoraqalpoqchaga shoir va nosir, publitsist va noshir, tarjimon Abulqosim O‘tepbergenov o‘girgan.

Read more...

RUHIYAT FASLLARI

Bugungi o‘zbek she’riyatida hissiy tafakkur hayotni,inson tabiatini  anglash va tushuntirish borasida alohida tamoyil sifatida ko‘zga tashlanmoqda. Shu ma’noda o‘tgan yili “O‘zbekiston” NMIUda chop etilgan shoira Halima Ahmedovaning “Yashil” deb nomlangan kitobi she’rxonlarga ajoyib tuhfa bo‘ldi, desak xato qilmaymiz.

Read more...

Zamon shitobidan ortda qolmaylik!

Vaqt o‘tgan sari zamon oldimizga bir-biridan murakkab, shu bilan birga g‘oyat muhim va ustuvor vazifalarni qo‘ymoqda. Endilikda mavjud sharoit har birimizdan, ayniqsa, rahbar xodimdan xalqning dardiga  quloq tutish, aholini qiynayotgan muammolarni hal etish, eng asosiysi, ertadan-kechgacha kabinetda o‘tirmasdan, chekka-chekka hududlardagi haqiqiy ahvol bilan tanishish, xalqona aytganda, “osmondan yerga tushib” o‘zining fuqarolik burchini ado etishni talab etmoqda.

Read more...

Mutolaaga mehr bolalikdan uyg‘onsin

Televizor, radio, internet va boshqa texnik vositalar bo‘lmagan zamonlarda ota-bobolarimiz sham yorug‘ida, sandal atrofida o‘tirib kitobxonlik qilganlar. Barcha kitobdagi voqealardan ta’sirlangan, qahramon quvonsa, qo‘shilib quvongan, g‘amgin bo‘lsa, uning dardu hasratiga sherik bo‘lgan... Ajablanarlisi shundaki, hozir texnika qancha rivojlangan bo‘lmasin, biror vosita kitobchalik inson ruhiyatiga ta’sir etolmaydi. Bu ham bo‘lsa kitobning mo‘’jizakor xususiyatlaridandir. 

Read more...

O‘qigan o‘qdan o‘zar

Kitob boylik, u zehnimizni o‘stiradi, har tomonlama kamolga yetkazadi. Alisher Navoiy Nizomiy Ganjaviy, Xusrav Dehlaviy, Abdurahmon Jomiy kabi buyuk shoirlar ijodini, ular yaratgan dostonlarni «ma’nolar xazinasi» deb tushuntiradi va odamlarni eng yaxshi fazilatlar ruhida tarbiyalash xususiyatiga ega bo‘lganligi uchun ularni yuksak baholaydi. Abdurahmon Jomiy: «Jahonda kitobdan yaxshi yor bo‘lmas», deganda kitobni o‘qigan kishi donishmand inson bo‘lishini anglagandir. Kosmonavtikaga asos solgan olim Konstantin Siolkovskiy: «Menda kosmik parvozlarga intilishni mashhur fantastik yozuvchi Jyul Vern paydo qilgan  degan edi. U miyam faoliyatini shu sohaga yo‘naltirdi. Havas paydo qildi. Havas ortidan esa aql faoliyati vujudga keldi» deb yozgan.

Read more...

Tarbiyaning muhim mezoni

“Har bir millatning saodati va izzati albatta, shu xalqning ichki intizomi va totuvligiga bog‘liq. Tinchlik va totuvlik ana shu millat oilalarining intizomiga tayanadi. Qayerda oila munosabati kuchli intizomga tayansa, mamlakat va millat ham shunchalik kuchli va muazzam bo‘ladi.” O‘tgan asrning atoqli adibi Abdurauf Fitratning “Oila” asaridan olingan ushbu iqtibos zamirida tarbiyaning inson yetukligi va barkamolligidagi o‘rni, tinchlikni asrab-avaylash, uning qadriga yetish nechog‘li muhim ekanligi aytilgan.

Read more...

Hammasi o‘zimizga bog‘liq

Muallif Abdumajid Azimovning o‘tgan yili 12 oktyabrda e’lon qilingan ”Aytilayotganu lekin amal qilinmayotgan gaplar” nomli maqolasini o‘qib chiqib, yaqin o‘tmishimizdagi va bugungi to‘ylarimiz bir-bir ko‘z o‘ngimdan o‘tdi. Va shu o‘rinda to‘ylarimizni fayzli, esda qolarli o‘tishi uchun nimalar qilish keragu,nimalarning umuman hojati yo‘qligini o‘ylab qoldim. Ilgari o‘tkazilgan o‘zbek to‘ylarida bo‘ladigan o‘yin-kulgi, she’rxonlik, kurash, ko‘pkari, askiya, baxshilarning chiqishlari, tarbiyaviy ahamiyatga ega ashulalar, xalq og‘zaki ijodi namunalari mehmonlarga o‘zgacha zavqu shavq ulashardi. Bolaligimizda kechqurungi bazmlarga maxsus kinomexaniklar taklif etilib, ular to‘yxonalardan xoliroq joyga oq mato tortib kichkintoylarga filmlar ko‘rsatar edilar.

Read more...

KITOBXONLIK VA MUTOLAA MADANIYATI muammolar yechimi o‘z qo‘limizda

Ayni kunda kitob mutolaasi kerakmi, yo‘qmi, degan savolni qo‘yish xuddi tashna odamga suv ichasanmi, degan savolni berishga o‘xshaydi. Zero, o‘qish, ilm olishga intilish azal-azaldan xalqimiz fitratida mavjud. Davrlar evrilishi g‘alati, bizlar kitob o‘qishga mukkasidan ketgan 70-yillarda, ota-onalarimiz “Ko‘p kitob o‘qima, miyang suyulib ketadi”, deb tanbeh berishardi. Bugungi yoshlarga kitob o‘qishni gapirsang, ensasi qotadi. Ammo biz bu o‘rinda yoshlarni mutlaqo ayblamoqchi emasmiz, agar jamiyatda bilim-ma’rifat, adabiyot qadr-qimmat topsa, albatta, aziz bolalarimiz kitobga qaytishlariga ishonaman. Bugun kitoblarni chop etish, ularni tarqatish tizimini takomillashtirish va eng muhimi, kitob chiqarish va kitobxonlikning davlat siyosati darajasiga ko‘tarilayotganidan quvonishimiz kerak.

Read more...

Savob izlasang, ostonangni obod qil!

Yurtimizning har bir qarich yeri tabarruk. Bu ta’rif uning qadimiyligi, betakror tarixiy-madaniy obidalarga boyligi yoki beqiyos ko‘rkamligi uchungina emas, balki Vatanimizning ko‘plab hikmat sohiblari — olimu fozillarga beshik bo‘lgani, ularning qadami yetgan muqaddas yurt bo‘lgani uchun berilgan, desak xato bo‘lmaydi.

Read more...

NAVOIYNI ANGLASH. TANIQLI NAVOIYSHUNOS OLIM UZOQ JO‘RAQULOV BILAN SUHBAT

– Uzoq aka, qariyb olti yuz yildan buyon so‘z mulkining sultoni Alisher Navoiyning o‘lmas dostonlari, beqiyos she’riyati va nasriy asarlarining mazmun-mohiyati haqida gaplashamiz. Lekin Navoiy ummonining teranligiga yeta olganimiz yo‘q. Agar bugungi o‘quv qo‘llanmalaridan tortib, ilmiy tadqiqotlargacha kuzatadigan bo‘lsak, shoir ijodi izohli lug‘atlar va sharhlar doirasida tahlil etilgan. Shoirga ruhan yanada yaqinlashishimiz  uchun nimalar qilish kerak, deb o‘ylaysiz?  

– Navoiy davridan XX asrgacha bo‘lgan mumtoz adabiyotshunoslik an’anasida biror ijodkor yoki muayyan asarni bugun biz o‘rgangan usullarda tadqiq etish, o‘quvchiga “chaynab berish” rasm bo‘lmagan. Navoiyshunoslik umumiy e’tiroflar, sharhlar va nasriy bayonlar tarzida shakllangan. Chunki Navoiyning e’tiqodi, dunyoqarashi, u taqdim etgan syujetlar, obrazlar, uslubiy tizim davr o‘quvchisi ruhiyatiga yaqin edi. Mumtoz an’analar ichida yashagan o‘quvchi Navoiy badiiyatini ham tabiiy ravishda qabul qilar edi. XX asrda boshlangan turli ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar ayni silsilaning uzilishiga sabab bo‘ldiki, buning tafsilotlari haqida ko‘p gapirilgan. Bu birinchidan.

Ikkinchidan, Navoiyni to‘g‘ridan-to‘g‘ri his etish, badiiy qabullashdagi muammoni faqat tilning arxaikligi, jumla, bayt va misra tuzilishidagi murakkabliklar, metaforizatsiya, ko‘pplanlilik, ko‘pqatlamlilik bilan izohlash ham to‘g‘ri emas. O‘ylashimcha, bu bizda Navoiy ijodiga nisbatan sun’iy fobiya uyg‘otadi va, ayni paytda, leksik zaxiramizning qashshoqlashuviga olib keladi. Badiiy tilimiz asl jozibasini his eta olmaslik kasalini keltirib chiqaradi. 

Uchinchidan, Navoiy o‘z asarlarini bir nech¬ta tillar (arab, urdu, hind, mo‘g‘ul, fors) kesishgan ko‘p tilli tafakkur sathida ijod etgan bo‘lsa-da, uning badiiy nutqi, uslubi asosini bugungi jonli tilimizda faol qo‘llanayotgan uch buyuk lahja tashkil qiladi. O‘g‘uz, qipchoq, qorluq nomlanadigan, har biri o‘z tarkibida o‘nlab, hatto yuzlab dialekt va shevalarni, ko‘plab davlat tillarini mujassam etgan tarixiy va hozirgi o‘zbek jonli tili Navoiy ijodining buyukligi, o‘ziga xosligini ta’min etgan asos hisoblanadi. Navoiy badiiy tilida forsiy so‘zlarning bisyorligi haqidagi “bashorat”lar esa aniq faktik asosga ega emasligi bilan bir qatorda, badiiy qabullash jarayonlaridagi psixologik fobiyani shakllantirgan va bugungacha jadal rivojlantirib kelayotgan quruq gipotezadan boshqa narsa emas. Zotan, bugungacha biror tadqiqotchi Navoiy asarlarida qo‘llangan forsiy so‘zlarning turkiy so‘zlar bilan nisbati xususida ilmiy bir xulosa bera olgan emas, bera olmaydi ham. Navoiy ijodi bilan shug‘ullanayotgan kichik bir mutaxassis sifatida ishoch bilan ayta olamanki, Navoiy asarlarida istifoda etilgan forsiy so‘zlar nisbati bugungi jonli nut¬qimizga singib ketgan forsiy o‘zlashmalar nisbatidan ko‘p emas. Fojiaviy tomoni, Navoiy tilidagi forsiy so‘zlarni emas, ko‘proq sof turkiy so‘zlarimizni unutib qo‘yganimizda, aniqrog‘i, bugun biz ilmiy, publitsistik, metodik sathlarda fikrlayotgan adabiy tilning uch buyuk lahjamizdan haddan tashqari uzoqlashib ketganida, deb o‘ylayman. Bu jihat Navoiy ijodida jumla, bayt, misra, hatto so‘z kons¬truktsiyasi sifatida namoyon bo‘¬la¬digan badiiy fikrni anglashimizda eng katta to‘siqdir. Demak, xulosa qilish mumkinki, Navoiy olamiga kirishning muhim shartlari: navoiyshunoslik metodologiyasini uning dun¬yoqarashi va e’tiqodidan kelib chiqib qayta ishlab chiqish; ilmiy-adabiy idroklash mexanizmi – adabiy til va estetik tafakkur shaklini o‘zgartirish, Navoiy fikrlagan uch buyuk lahja imkoniyatlarini tiriltirish; turli sun’iy psixologik fobiyalardan qutilishdan iborat. 

– Xorijdagi ayrim ilmiy nashrlarda buyuk o‘zbek mutafakkiri Alisher Navoiyni taqlidchi shoirga aylantirib qo‘yishgani Navoiy ijodini yaxshi bilmasliklaridan darak beradi. Nizomiydan keyin o‘tgan asrlarda xamsachilik ko‘plab shoirlarning ijod an’anasiga aylangan. Ammo Alisher Navoiyning “Xamsa”siga birinchi bo‘lib, fors-tojik adabiyotining ustunlaridan biri Abdurahmon Jomiy yuksak baho bergan. Husayn Boyqaro shu asari uchun do‘stini oq otga mindirib, o‘zi otning jilovini ushlab saroygacha piyoda borgan. Bundan ko‘rinadiki, Navoiy bunyod etgan besh yirik doston badiiy jihatdan benazir bo‘lgan. Shunday emasmi?

– Navoiy taqlidchi shoirga aylantirilgani haqidagi fikringizga to‘la qo‘shilaman. Buning sabablari juda ko‘p. Ularning har biriga to‘xtalib, tahliliy tushuncha beriladigan bo‘lsa, gazeta imkoniyati yetmaydi. Shu bois, bu o‘rinda, faqat ikkita muhim sabab haqida to‘xtalish yetarli. Birinchidan, muayyan mavzu, janr, syujet, obraz va hokazolarni turli davr, turli  saviyadagi ijodkorlar tomonidan qayta-qayta ishlanishi jahon adabiyotida klassitsizm tamoyili deb nomlanadi. Bu tamoyil Sharqu o‘arbda azaldan mavjud edi, bugun ham muayyan ko‘rinishlarda yashab keladi. Ayniqsa, Navoiyni “taqlidchi shoir” sifatida “tanigan” o‘arbda bu tamo¬yil turli shakl-shamoyillarda uzoq davom etgan. o‘arb Uy¬g‘onish adabiyoti, xususan, Dante, Shekspir, Rablelar ijodi (XIV – XVII asrlar) mana shu tamoyilni mukammallashtirish, yangilash, o‘zgartirish yo‘lidagi ilk urinishlar edi. Ularga qadar Antik yunon adabiyotida ham, o‘arb xristianlik adabiyotida ham bu tamoyilga izchil amal qilib kelingan. Original janr, syujet, obraz, uslub singari tushunchalar deyarli kun tartibida bo‘lmagan. XVII asrga kelib esa bu tamoyil frantsuz hukumati tomonidan qat’iy qonuniyat darajasiga olib chiqildi. Bunday ijtimoiy-madaniy tadbir ostida yangi frantsuz kishisi va davlatchiligini shakllantirishdek o‘ziga xos siyosiy maqsad bor edi, albatta. Ayni tadbir frantsuz xalqi ijtimoiy hayoti uchun muhim ahamiyat kasb etdi. Kornel, Moler, Rasin singari klassitsizmning yirik namoyandalarini yetishtirdi, frantsuz millatining Yevropa xalqlari orasida madaniy bir millat bo‘lib shakllanishini ta’minladi. Keyinroq bu tamoyil italyan, ingliz, ispan, nemis adabiy muhitlarida o‘zgacharoq shakllarda davom etdi. Gyotening fikricha, klassitsizmning temir qonuniyatlari ichida qalam tebratgan ijodkorning mavzu, janr, syujet, obraz va uslub tanlashda erkin bo‘lgan ijodkorga nisbatan katta ustunligi bor. Klassitsizm tamoyili ijodkorlarni saragini-sarakka, puchagini-puchakka ajratadi. Faqat o‘ta buyuk ijodkorgina klassitsizmning temir qonuniyatlari ichida original badiiy kashfiyotlar qila oladi. O‘rtamiyona va undan past ijodkorlar esa klassitsizm muhitida taqlidchiga aylanadilar. XVII–XIX asrlar Yevropa va rus adabiyotini kuzatadigan bo‘lsak, klassitsizm tamoyili bir nech¬ta original asar atrofida minglab taqlidchi ijodkorlarni maydonga keltirganiga amin bo‘lamiz. Mana shunday sabablarga ko‘ra zamonaviy Yevropa adabiy muhitida klassitsizm tamoyili, ya’ni adabiy an’anaviylikka nisbatan oshkora nafrat, nigilistik munosabat paydo bo‘lgan. Sharq klassitsizmi qoidalaridan bexabar yoki uni o‘ta yuzaki biladigan Yevropa adabiyotshunoslarining Navoiyni ko‘r-ko‘rona “taqlidchi”ga chiqarishlarining bosh sababi ham shu deb o‘ylayman. 

Ikkinchidan, IX tomlik “Jahon adabiyoti tarixi” kitobining uchinchi tomida Navoiyning “taqlidchi” yoki fors adabiyoti “tarjimoni” ekani xususida muayyan ishoralar seziladi. Yevropa va ba’zi rus adabiyotshunoslarining bu borada bilib-bilmay aytgan fikr¬larini-ku qo‘yib turaylik, keyingi yuz yilliklarda o‘zbek hamda zamonaviy islom shar¬qi adabiyotshunosligida bunday qarashlarning shakllanishi va urchib ketishiga sabab nima? Buning qator madaniy-tarixiy, ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-psixologik sabablari bo‘lishi mumkin. Ammo ayni o‘rinda faqat bitta, nisbatan yaqin tarixga oid sababiga to‘xtalib o‘tish zarurati bor. Sovet adabiy siyosatining tub mohiyatida o‘z imperiyasi ostida to‘plangan madaniyati tarixan boy millatlarni asl ildizlaridan uzib olish, boshsiz-oyoqsiz bir manqurt millatga aylantirish rejasi bo‘lgani bor gap. Sobiq ittifoq respublikalari orasida o‘z madaniyati, dini, davlatchiligi, estetik tafakkuri nuqtai nazaridan ildizi hukmron millatdan ham ko‘ra chuqurroq ketgani o‘zbek millati edi. Bu sovet mafkurasi asoschilarining surunkali xavf¬sirashiga sabab bo‘lgan. Mana shu “xavf”¬ning oldini olish uchun o‘zbek madaniyati, adabiyoti tarixining eng yorqin sahifalarini ittifoqqa tobe bo‘lmagan, madaniyati nuqtai nazaridan o‘zbek xalqiga yaqin bir millat madaniyati soyasida abgor qilishdek mash’um reja tuzgan edi. Bunday ulkan rejaning dastlabki sahifalarida to‘rt buyuk madaniy-tarixiy hodisa – “Alpomish” eposi, Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari, sohibqiron Amir Temur va temuriylar madaniyati hamda Alisher Navoiy ijodi turgan. Ittifoqdagi barcha ilmiy kuchlar shu vazifani bajarishga yo‘naltirilgan. Ustiga-ustak jahon afkor ommasiga ham shu kabi “dolzarb g‘oyalar” yeng uchida tar¬qatilgan. Ya’ni, o‘zbek madaniyati qandaydir bosh¬qa madaniyatlarning soyasi ekani haqidagi tahqirli gipotezalar sun’iy tarzda urchitilgan. Navoiy haqidagi yolg‘onlarning tub ildizi shu yerda. Ammo dunyoga mustaqil davlat sifatida tanilganimizga yigirma besh yil to‘lgan bugungi kunlarda ham shu tashvishning borligi, bunday savolning kun tartibiga qo‘yilishi ijobiy holat emas. Imkon qadar Navoiyni o‘rgangan bir ilm tolibi sifatida ishonch bilan ayta olamanki, u badiiy-tarixiy, ilmiy-nazariy, ijtimoiy-ma’rifiy hamda lirik asarlarini istisno etganda ham birgina “Xamsa” asari bilan jahonning har qanday dahosi bilan bo‘ylasha oladi. Navoiy “Xamsa”si har qanday an’analar silsilasida o‘ziga xos, tom ma’noda individual, ulkan badiiy fenomen maqomida turadi.  

– Shoirning ma’naviy dunyosining ichiga kirishning birdan-bir yo‘li – uning yaqinlari, do‘stlari, ustozlari, hat¬to o‘z raqiblariga yozgan xatlari, maktublari va xotiranomalari bilan tanishishdir. Ilmiy izlanishlaringiz asnosida Navoiyning biz bilmagan yana qanday ijodiy qirralarini kashf etdingiz?

– Haqiqatdan ham Navoiy yozgan “holot”lar, “munshaotlar”, she’riy maktublar shoir ijodiy olamiga kirishning eng muhim va eng murakkab vositasi hisoblanadi. Shu bois, ayni muammo bir oz noan’anaviy yondashuvni taqozo etadi. Haqqoniy gap shuki, biz Navoiy ijodini avtointerpretatsiya (o‘z asarlari, dunyoqarashi, biografiyasi asosida talqin qilish) usulida tadqiq etish, u shakllangan sharqona tahlil yo‘llarini o‘arbning teran asosga ega nazariy kashfiyotlari balan sintezlab o‘rganish bosqichiga hali yetib kelmadik. Chunki bugungi adabiyotshunoslikda shoir ijodiga oid har qanday yangicha yondashuv an’anaviy navoiyshunoslik tomonidan nayza bilan kutib olinyapti. Navoiyshunoslikni sobiq sovet adabiyotshunosligi, ba’zi xorij (turk, eron, arab) tasavvufshunoslaridan o‘zlashtirilgan “ilmiy” qoliplarda tutib turish yo‘lidagi urinishlar jiddiy tus olyapti. Ammo zamonaviy o‘zbek navoiyshunosligi sharh, ta’vil, tasnif, tavsif, bayon, ilmiy-adabiy kompelyatsiya kabi an’anaviy tadqiq usullari bilan cheklanib qolishi mumkin emas. Bu yangi zamon, qolaversa, mustaqillik davri milliy adabiyotshunosligimizning talabi. Navoiy shaxsiyati, ijodiy aurasi va barcha asarlari aynan shu nuqtai nazarga ko‘ra qayta o‘rganishga muhtoj. Aks holda biz Navoiy fenomenini idroklash, uni milliy adabiyotimizning cho‘qqisi sifatida dunyoga tanitish imkonidan mahrumligimizcha qolaveramiz. Dissertatsion ishimda shunday jihatlarni Navoiy “Xamsa”si badiiy xronotopi doirasida talqin etishga urindim. Shoirning “Nasoyim ul-muhabbat”, “Majolis un-nafois”, “Muhbub ul-qulub”, “Tarixi anbiyo va hukamo”, “Tarixi muluki ajam”, “Xamsatul mutaxayyirin” singari asarlaridagi adabiy-ma’rifiy, ilmiy-nazariy, badiiy-tarixiy xulosalar, psixobiografik holatlar talqinidan “Xamsa” poetikasi muammolarini yoritishda foydalandim. Maqsadga qay darajada yaqin kelganim yoki uzoqlashganim dissertatsiya asosidagi monografiya chiqqanda, u vaqt degan xolis hakam elagidan o‘tganda ma’lum bo‘ladi. Ammo bir tadqiqot doirasida navoiyshunoslik oldidagi ulkan muammolarning yuzdan birini ham hal etib bo‘lmaydi. Navoiyshunoslikning tubdan yangilanishi mustaqillik davri milliy mafkurasi, ma’naviy hayotimiz qo‘ygan qat’iy talab ekan, bu talabning amalga oshuvi uchun o‘z millati va milliy adabiyotini sevadigan, Sharq mumtoz adabiyoti, jahon adabiyoti, zamonaviy adabiyot nazariyasi hamda amaliy ilmlarni chuqur egallagan butun boshli tadqiqotchilar jamoasi lozim bo‘ladi. O‘ylashimcha, oliy ta’lim va akademiya tizimida boshlangan xayrli islohotlar mana shunday ulkan maqsadlarni amalga oshirishga qaratilganki, ko‘p o‘tmay o‘zining salmoqli natijalarini beradi.

– Ulug‘ bobokalonimizning adabiyotimizni boyitgan, uni jahon adabiyoti darajasiga ko‘targan va bashariyatning madaniyat xazinasiga ulkan hissa qo‘shgan birgina to‘rt ulkan g‘azallar majmuasi – “Xazoyin ul-ma’oniy” ya’ni, “Ma’nolar xazinasi” haqida to‘xtalsangiz...

– Navoiyning “Xazoyin ul-ma’oniy”sini esimni taniganimdan beri mutolaa qilaman. Unda shoir ruhoniy-ma’rifiy dunyosining takrorlanmas lahzalari suratlantirilganga o‘xshaydi. Badiiy so‘z siyratining bu qadar mukammal tasviri “g‘ayr naqshidan” tom ma’noda xoli asl Navoiy suratini mukammal tasavvur qilishimizga yordam beradi. Menimcha, bu she’riyat faqat Navoiyning emas, umuman, millatimiz, shu millat vakili bo‘lgan komil mo‘’min qalbining oynasidir. Shoir o‘z g‘azallarida inson botin olamining shunday tubsiz chegaralariga qadar yetib boradiki, hali jahon adabiyotidagi biror ijodkor inson qalbiga bu qadar teran sho‘ng‘igan emas. Men bu gapni ko‘p yillar jahon adabiyoti bilan shug‘ullangan, jahon adabiyotining yetakchi siymolari ijodini milliy adabiyot prizmasida tizimli o‘rgangan bir mutaxassis sifatida, barcha mas’uliyatni zimmamga olgan holda aytyapman. Ushbu kontseptsiyani dissertatsiyamda “Xamsa” tahlili doi¬rasida asoslashga harakat qildim. Navoiy haqidagi asosiy fikrlarim ham shu jarayonda shakllandi. Ilmiy jamoatchilikka ma’¬qul tushdi. Ayni paytda, bunday xolis to‘x¬tamlar kimlargadir yoqmasligini ham ang¬ladim. Bu esa oldimga yanada jiddiyroq, keng¬roq vazifalar qo‘yishim, ularni yechishda milliy tafakkurimiz umidi bo‘lgan yosh avlodga tayanishim lozimligini ko‘rsatadi. 

– Mustaqillik sharofati bilan Navoiy asarlarining yigirma jildlik kitoblari chop etilgani ma’naviy hayotimizda muhim voqea bo‘ldi. Lekin tarjimalarini o‘zbek tili bilan chog‘ishtirib ko‘rganda, kamchiliklardan xoli emas. To‘g‘ri, zullisonayn shoir ijodiga o‘sha mavqedan turib, uning qalbidan kechirgan tuyg‘ularini o‘ziday ifodalash qiyin. Biroq, har xil“ommaviy tarjima”lar Navoiyning so‘z lug‘atiga ham putur yetkazayotgani hech kimga sir emas. Sizningcha, Navoiyni anglashning siri nimada?

– Umuman olganda, poeziyani tarjima qilib bo‘lmaydi. Navoiy poeziyasini inchunun. Shoir asarlarining rus va Yevropa tillariga qilingan tarjimalaridagi noqisliklar, avvalo, shu bilan izohlanadi. Ikkinchidan, tarjimashunoslikda “kongeniallik” (ruhdoshlik) degan tushuncha bor. Bu mezon asos qilib olinadigan bo‘lsa, dunyoda Navoiy ruhiga yaqin biror g‘ayrimillat tarjimon topilarmikan, bilmadim. Bunday tarjimonning zamonaviy Sharq adabiy muhitida mavjudligiga ham ko‘zim yetmaydi. Shunday ekan, toki o‘zimizdan Navoiy yo‘li bo‘ylab ma’rifat safariga otlangan, unga bir vaysiy murid o‘laroq qo‘l bergan, millatni sevadigan, turkiy til va adabiyotni ko‘ngildan his qiladigan, ayni paytda, ajnabiy tilni ham mukammal biladigan tarjimon chiqmaguncha, “Boriga baraka” deyishga majburmiz. 

– Navoiy she’riyati lisonimizdagi yuz minglab so‘zlarni o‘z ichiga oladi. Bitta so‘zda bir necha ma’nolarni yuklash boshqa tillarga xos emas. Keling, shu o‘rinda, Navoiy va o‘zbek tilshunosligi  borasida suhbatimizni davom ettirsak.

– Sovet filologiya ilmi Navoiyga yana bir  yorliqni yopishtirgan edi – “Navoiy – o‘zbek adabiy tilining asoschisi” degan. Bu yorliq vaqtida sovet ilm-fanining Navoiyga iltifotidek jaranglagan bo‘lsa ham, aslida xalqimiz ma’naviy tarixini chegaralashdan o‘zga narsa emasdi. Chunki hech qachon biror millat tiliga, u qanchalar buyuk bo‘lmasin, yagona shaxs asos solishi mumkin emas. Tilning asoschisi doimo xalq bo‘lib kelgan. Bundan keyin ham shunday bo‘lib qoladi. Tilning shakllanish, taraqqiyot, hatto tanazzul  jarayonlarida ayni millatga mansub barcha davr, toifa va tabaqa vakillari faol ishtirok etadilar. Bu jarayonda din, falsafa, san’at, ijtimoiy hayot ham bir “xizmatchi”, “xodim” vazifasini bajaradi. Xalq jonli nutqi va adabiy tilining shakllanish, taraqqiyot jarayoni shu millat tirik ekan to‘xtamaydi. Jarayon to‘xtagan nuqtada millat ham o‘ladi.

Navoiy ijodi ham turkiy til sathida kechgan va kechayotgan mana shunday ulkan jarayondagi o‘ziga xos bir halqa edi, xolos. Buni Navoiyning o‘zi ham barcha asarlarida e’tirof etgan. Navoiy o‘z millati va bu millat tilini chinakamiga sevar edi. Uning shoirligi-yu yozgan o‘nlab ilmiy asarlari shu sevgining izhori edi desak, mubolag‘a emas. “Xamsa”, “Lison ut-tayr”, “Devon”lar, “Tazkiralar”, tarixiy asarlar, adabiyotshunoslik asarlari, “Muhokamat ul-lug‘atayn”... Navoiyning “Muhokamat ul-lug‘atayin” asarida turkiy tillar genezisi, grammatikasi, leksikasi, morfologiyasi, fonetikasi singari til tarixi va nazariyasiga doir fundamental fikr¬lar mukammal darajada aks etgan. Qolaversa, milliy tilimiz tarixi, ayniqsa, nazariyasini shakllantirish, bugungi tilshunosligimizni milliy tafakkur negizida jahon standart¬lari darajasiga ko‘tarish uchun bizning qo‘limizda Mahmud Qosh¬g‘ariy, Yusuf Xos Hojib, Ahmad Yugnakiy, Ahmad Yassaviy, Lutfiy, Sakkokiy, So‘fi Olloyor, Bobur, Mashrab, Ogahiy, xususan, Navoiy kabi buyuk mutafakkirlar merosi turibdi.

– Yurtimizda Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti tashkil etilgani ayni muddao bo‘ldi. Bu ilm dargohidan o‘z sohasining yetuk tilshunoslari, matnshunoslari va tarjimonlari yetishib chiqishiga umid qilib turibmiz. Bu borada qanday takliflaringiz bor?

– Tilshunosligimiz va adabiyotshunosligimiz, ayniqsa, navoiyshunosligimizning yorqin kelajagini mana shu universitetda ta’lim olishga kirishgan yosh avloddan umid qilaman. Buning uchun tanlov jarayonlari haq¬qoniylik va sinchkovlik asosida o‘tkazilishi, o‘quv kurslari chuqur va tizimli tashkil etilishi, filolog-talabalarga malakali, o‘z millatini sevadigan, komil iymonli mutaxassislar dars berishi lozimki, Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetida bu omillarning barchasi mavjud deb o‘ylayman.

— Qiziqarli suhbatingiz uchun rahmat, sog‘ bo‘ling! 

“Hurriyat” muxbiri 

Adiba UMIROVA gurunglashdi.

 

GUL VA HAYO


“QOSHINGNI NEGA TERDING?” 

Chelakdagi suvni uyga qo‘yib, ko‘chaga chiqib o‘ynab yurgan edim. Bir payt mahallaning tepa qismidagi uylarning birida yashaydigan Gulshana ismli qiz ko‘chamizdan o‘tib qoldi. Unga qarama-qarshi tomondan mahallamiz otaxonlaridan bir guruhi kelayotgan edi. Gulshana odob bilan qo‘lini ko‘ksiga qo‘yib qariyalarga salom berdi-da, yo‘lida davom etdi. Kutilmaganda ulardan biri Gulshanaga qarab: – To‘xta, – dedi. Mahalladoshim to‘xtadi. 

— Kimning qizisan? 

— Ashurmat amakining, otaxon, — dedi u. 

— Yoshing nechada? 

— O‘n yettida. 

— O‘n yettida, degin, — dedi amaki horg‘in ovozda, so‘ng jiddiy: 

— Qoshingni nega terding? Kim o‘rgatdi senga buni? Onangning ko‘zi qaerda edi? — deya tanbeh bera ketdi.

Qiz uyalib boshini yerga egib miq etmay turaverdi. Sochlari oppoq, yuzlari yoqimli ikkinchi oqsoqol qiz tomon bir-ikki qadam tashladi. Sezdim, u kishi Gulshanaga nimadir demoqchi bo‘ldi. Biroq birinchi amaki qo‘lidagi hassasini baland ko‘tarib:

— Shu ahvolda ko‘chaga chiqib, mahalla-ko‘yni sharmandai sharmisor qilmoqchimisan? Qayt orqangga. Otang bilan o‘zim gaplashib qo‘yaman. Shoshmay tursin, — dedi koyib. 

Gulshananing rangi o‘zgardi, qaltiray boshladi. Otaxonlar hech tinchishmasdi. 

— Uyat, uyat, qizbola bo‘la turib-a! Andishasi qolmabdi buning!..

Ularning yana nimalardir deb koyib borishlari uzoq vaqtgacha eshitilib turdi. 

 

JAZO VA IBRAT

O‘sha kezlari uyimizga bir qari amaki keldi. Juda g‘alati. Kiyimlari boshqacha. Akalarimning uyga “kiring-kiring” deyishiga ham ko‘nmaydi. Nuqul:

— Otang qachon keladi? — deb qayta-qayta so‘raydi. Darvozamiz oldiga stul olib chiqdim. Ikkinchi akam choynakda choy ko‘tarib chiqdi. Biroq bu kishi na stulga o‘tirdi, na piyolaga quyilgan choydan bir qultum ho‘pladi...

...Kechki mahal otam buning sababini aytib berdi. Padarim u paytlarda o‘n-o‘n ikki yoshlarda ekan. Bu amaki oilasi bo‘la turib, mahalladagi boshqa bir ayol bilan “gap-so‘z” bo‘lgani uchun mahalla oqsoqollari yig‘ilib, u oila sharafini, er-xotinlik hurmatini oyoq osti qildi, deya bu qilmishini mahalla, mahalladoshlariga qilingan xiyonat deb hisoblaydilar. Guzarga hamma erkaklar yig‘ilgan edi. O‘shanda mahalla ahli bu oilani quvg‘in qiladi... 

Bilaman, hozir kimdir yaqin o‘tmishda bo‘lib o‘tgan bu voqeani eshitib “rostdanmi”, “yo‘g‘-ey” deya kulib qo‘yayotgandir. Lekin o‘shanda qoshini tergan Gulshana voqeasidan so‘ng otasi Ashurmat amaki bir necha oy mahallaga aralasholmay yurdi. U uchun mahalladoshlar e’tiboridan chetda qolishdan ko‘ra kuchliroq azob yo‘q edi. 

Xayolimni telefonning uzun “jiring-jiring”i buzib yubordi. Go‘shakni ko‘tardim. 

— Allo, assalomu alaykum. Men Nig‘matman, kichik o‘g‘lingizni kompyuterxonada ko‘rdim. Unga ruxsat berganmidingiz?

Nima deyishni ham bilmay, kalovlanib qoldim. 

— Hozir uyda bir soatdan ko‘p kompyuterda o‘yin o‘ynagandi. O‘rtoqlarim bilan ochiq havoda o‘ynab kelaman, deb chiqqan edi-ku. 

— Qo‘lidagi pulni ham siz berganmidingiz? — dedi Nig‘mat.

— Yo‘q... 

Xavotirga tushdim. Kichik opasi uning yoniga yo‘l oldi.

Men o‘sha kungi Gulshana voqeasida ilk bor “Bir bolaga yetti qo‘shni ota-ona” degan hikmatni amalda ko‘rgandim. Hozir esa buni yana bir bor his etdim... 

 

O‘LMAS TUYG‘ULAR

...Har bir xonadon eshigi ochilib biridan Sanobar opoqi, ikkinchi, uchinchisidan Adolat, Qutbi va boshqa qo‘shni ayollar chiqib kelishardi (onam ham). Avvaliga eshigi eshigiga to‘g‘ri bo‘lgan qo‘shni ayollar bir-birlarini yelkalarini qoqishib, salomlashib oldilar. Hol-ahvol so‘rashib bo‘lgach, Saida opoqi yoniga odimladilar. Ular qatoriga keyingi ko‘chada yashovchi Rashida opoqi qo‘shildi. Saida xola mahallamizdagi yoshi eng ulug‘ inson edi. Xotinlar yuzini ajin bosgan, munkillab, hassaga tayanib qolgan bu kampirni quchoqlab so‘ng uni kaftlarini, kurak va yelkalarini silab-siypab, uqalaydilar. Ayollarning bu odati keksa insonga xush yoqadi. Kayfiyati chog‘ bo‘lib, chiroyi ochiladi, tetiklashadi.

...Qo‘shni ayollarni oldiga borganimda doimo bir gap eshitardim:

— Eson-omonmisizlar? Yaxshi yotib turdinglarmi? Mahallada nima gap? 

Ularning bari men bilan yelka silab ko‘rishganda dimog‘imga hamisha yoqimli o‘sma hidi uriladi. O‘sma tortilgan qalin qoshlari chiroyli, qop-qora. Barining boshida ro‘mol. Opoqilarimning birining qo‘lida to‘nkarilgan piyola bo‘ladi. Unga o‘sma suvi botirilgan. 

– Mana, Saida opa, kechagi o‘smadan, qorasi shundan qolgan-da. Qosh ham miriqib suv ichadi. 

Matluba opoqi xalatining cho‘ntagidan kichkina dumaloq ko‘zgusini oladi. O‘zi unga bir qiyo boqib, Saida xolaga uzatadi-da:

— O‘zim qo‘yaman sizga o‘smani, — deydi. 

— Unday demang, o‘zim eplayman, — uyalib qo‘yadi keksa onaxon. Saida buvining andishasi yoshi ulug‘ dugonalariga ma’qul keladi. 

O‘sma hamma-hammaga, hattoki ularning qoshiga chopqillab kelgan nevaralarigacha ham yetadi. Jujuqlarini ko‘rgan momolarning g‘ayrati oshadi. 

Shundan keyin xotin-xalajning suhbati boshlanadi. Bog‘chaga, maktabga ketayotgan mahalla bolalari ularga salom berib o‘tadi. Biroq ko‘chamizdan o‘tayotgan qo‘shni qizlar, kelinlar opoqilarim oldidan birgina salom bilan qutulib keta olmasdilar. Ayollar bu yosh qizlarni, kelinlarni:

— Qoqindiq, umringdan baraka top, — deya olqishlab, salomiga alik olardilar. Biroq ayrimlarini yoniga chaqirib: 

— Hey, sen nega kalta ko‘ylak kiyib chiqding? Uyingda o‘zingga mosi qolmadimi? Darrov orqaga — marsh! Sen nima... — dashnom faqat bu so‘zlar bilan tugamasdi. 

— Qani, beri kel-chi, nega soching farqini teskari ochding? Yugur to‘g‘rilab chiq. 

— Hoy qiz, nima, sen azaga ketyapsanmi? 

— Yo‘q, xola. 

— Unda nega sochingni yoyib chiqding? Beri kel, o‘tir, o‘zim o‘rib qo‘yaman. 

Qo‘shni ayol qizning sochlarini mayda o‘rib, boshiga chamandagul do‘ppi kiydirib ham qo‘yadi. Keskin, qattiqroq aytilgan gaplarga hech kim bir og‘iz e’tiroz bildira olmasdi. Negaki, ular “Mahallang — ham otang, ham onang” degan so‘zni ne ekanini yaxshi bilardilar. Lekin shu dam qaysidir qizning ikki yuzi qizarib, titrab ketar, boshqa biri qimtinar, yerga qarab javob berolmay ortga qaytardi. Yana bir qizning shundoq ham nozikkina jussasi tobora kichrayib, boshini egib olar, xijolatdan yig‘lab yuborardi... 

 

BIR SUMKA DEB

...Opamning hikoya qilishicha bir kun ularning sinfiga yosh o‘qituvchi kirib dars o‘ta boshlaydi. Qo‘ng‘iroq paytida opam muallim oldiga borib:

— Ustoz, sumkangizga rosa havasim keldi. Yana u koftangizga mos ekan, — deydi. Yosh o‘qituvchi bu gapni sinf rahbariga borib aytadi... Maktabdan asabi tarang bo‘lib qaytgan oyim qizini yoniga chaqirib:

— Sen hali maktabga bilim olish uchun emas, o‘qituvchilarning kiyimini tomosha qilishga boryapsanmi? Uyalmadingmi? — deya koyib ketadi... Opam o‘ng‘aysizlanib qoldi, tilini tishlab aytmoqchi bo‘lgan gapini ichiga yutdi. Uning ko‘zi yer chizardi. 

Sho‘rlik opam, bor-yo‘g‘i ustozining sumkasini maqtagani uchun onamdan qancha ta’nayu dashnom eshitgandi. Anchagacha onamning bu qilgan ishini tushuna olmay yurdim. 

Anglab yetgunimgacha boshimdan bir qancha voqealarni o‘tqazishimga to‘g‘ri keldi.

Ana shunaqa, mahalla — bu tarbiya o‘chog‘i, mahalladoshlar esa, suyukli ustozlarimizdir.

 

Shavkat AZIZOV

Virtual “zavq” azobi yoxud oilangizni virtual xiyonatdan asrang!

 

Hali balog‘at yoshiga yetmagan Jamilaning turmushga chiqqani ko‘pchilikni ajablantirgan bo‘lsa, to‘yidan yetti oy o‘tar-o‘tmas ota uyiga ko‘ch-ko‘roni bilan homilador ahvolda qaytib kelgani butun qishloqqa ovoza bo‘ldi. U ota-onasining xohishi bilan bolalik orzularidan voz kechib, o‘zlari singari o‘rtahol oilaga kelin bo‘lgandi. Turmush o‘rtog‘idan erta ayrilgan qaynonasi maktabda o‘qituvchi bo‘lib ishlar, kuyov ham qo‘lidagi guldek hunari bilan ro‘zg‘orning kam-ko‘stini to‘ldirardi. Umar  to‘ydan keyin uch oy o‘tgach, (uylanishdan avval bir-ikki tanishidan olgan qarzini uzish maqsadida) sinfdosh do‘stlari bilan chet elga ishlagani ketdi. Ketar chog‘ida kelinga qimmatbaho telefon sovg‘a qildi. Hatto “Odnoklassniki.ru” hamda “whatsapp” ijtimoiy tarmoqlaridan rafiqasiga shaxsiy sahifa ochdi. Unga “o‘rgimchak to‘ri”dan qanday foydalanish borasida ham yetarlicha “saboq” berdi.

Read more...

KO‘NGIL VA RUH TAJASSUMI

She’r falsafiy va badiiy tafakkur uyg‘unligi mahsulidir. Zero, falsafiylik zamirida hayotning mohiyati, umr atalmish ne’matning ahamiyati, inson hayotidan ko‘zlangan maqsad, uning zimmasiga yuklangan mas’uliyat singari azaliy muammolar turadi. Ana shu azaliy va abadiy muammolarning obrazlar orqali ifodalanishi she’rning badiiyati darajasini belgilaydi.

Read more...

Sud madaniyati uni kim qanday tushunadi?

Madaniyat keng qamrovli tushuncha, tarixi ham uzoq o‘tmishga borib taqaladi. Bu so‘z arabcha “madina” va “iyat” qo‘shimchasining birikishidan hosil bo‘lib, “shaharga oid” degan ma’noni anglatadi. Madaniyat so‘zi kirib borgan xalqlar tillarida shaharlar ilm-fan, ma’rifat o‘chog‘i bo‘lib kelgani ta’sirida bo‘lsa kerak, ushbu tushuncha ma’rifatlilik, bilimlilik, tarbiya ko‘rganlik ma’nolarida ishlatila boshlangan. Mutaxassislar madaniyatga “inson yaratgan qadriyatlar tizimi” deb ham ta’rif berishadi. Frantsuz olimi Abraam Mol XX asrning 60-yillarida madaniyatning ikki yuz ellikdan ortiq ta’rifi borligini ta’kidlagan. Hozirgi kunga kelib esa bundan ham ko‘proq degan xulosaga kelindi. Bugun mazkur tushunchaning bir qirrasi – sud madaniyati haqida so‘z yuritmoqchimiz. Bu haqda O‘zbekiston Respublikasi Oliy xo‘jalik sudi Toshkent shahar sudyalari o‘z fikr-mulohazalarini quyidagicha bayon etishdi.

Read more...

  • So'ngi yangiliklar
  • Ko'p o'qilgan

RASMIY SAYTLAR

REKLAMA

REKLAMA

 

 

 

 

 

 

Kalendar

March 2017
S M T W T F S
1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 31

.