QADRI BALAND QADRDONLARIM!

Jonajon Vatanimizning har bir qarich yeri biz uchun aziz va muqaddasdir. Universitetga o‘qishga kirgach, yurtimizning turfa go‘shalaridan kelib saboq olayotgan kursdoshlarimning  intilishlariga qarab xalqimizga, Vatanimizga bo‘lgan muhabbatim yanada kuchaydi.

Surxondaryolik kursdoshlarimning tantiligi, xorazmlik do‘stlarimning yoqimli, shirin suhbati, farg‘onalik saboqdoshlarimning go‘zal muomalasi — umuman, barcha viloyatdan kelib ilm o‘rganayotgan tengdoshlarimning o‘ziga xos fazilatlariga maftun bo‘lib qoldim. Ularni birlashtirib, bog‘lab turgan jihatlar ham bisyor: har birining qalbida shu bebaho yurtga bo‘lgan cheksiz muhabbat o‘ti yoniqdir. Yigitlarning tomirida Jaloliddin Manguberdi, Amir Temur, Zahiriddin Muhammad Boburlarga xos azmu shijoat, mard­lik, Beruniy, Ulug‘bek, Navoiy, Ogahiylarga xos zukkolik, ilmga ishtiyoq, qizlarining tomirida esa To‘marisu Barchinoylarga xos g‘ayrat, Uvaysiy, Zulfiyalarga xos zakiylik fazilatlari jo‘sh urib turibdi.

Talabalikning sho‘x-shodon, darslar bilan bog‘liq muhokamalarga boy qizg‘in onlaridan xiyla chalg‘igan vaqtlarimizda o‘zimiz tug‘ilib o‘sgan go‘shalarimiz haqida gurunglashamiz. Shunday paytlarda men ham hayajon bilan jonajon qishlog‘im haqida do‘stlarimga so‘zlab beraman.

Koson tumanidagi Obron qishlog‘ida tug‘ilganman. U Kosontog‘ning bag‘rida joylashgan va Quyi Obron, O‘rta Obron hamda Yuqori Obronga bo‘linadi. Qishloq tarixiga nazar solsangiz, mamlakatimizdagi minglab shaharu qishloqlar singari uning qadimiy go‘shalardan ekaniga amin bo‘lasiz. Qishlog‘imizda ziyolilar ko‘p. Ulardan biri Shodmon Umirov edi. U kishidan endi yodgorlik bo‘lib qolgan “Obron qishlog‘i tarixi yoxud umr xotiralari” kitobida Obrontepa yodgorligidan “U” tam­g‘asi bosilgan, ot tasviri tushirilgan ikkita tanga topilgani va Ofuron xarobalarida suvli quduqlar saqlanib qolgani aytiladi. Haqiqatan, quduqlar pishiq g‘ishtdan nihoyatda mustahkam qilib qurilgan. Hozirgi kunda ham odamlar ulardan foydalanmoqda. Bu quduqlar pishiq g‘ishtdan bunyod etilgani bilan ham e’tiborlidir.

Qadimda qishlog‘imiz ahli chorvachilik, sug‘orma dehqonchilik bilan shug‘ullangan. Asosan bug‘doy, qovun, tarvuz, kunjut zig‘ir ekilgan. Qishloq odamlari qo‘y va tuya junlarini yigirib, chakmon, po‘stin, qo‘zi terisidan telpak, mol terisidan kovush, mukki, taka terisidan etik, mahsi tayyorlagan. Keyinchalik ipak va paxtadan to‘qilgan kiyimlar yaratilgan. Onaxonlarimizning aytishiga qaraganda, obronlik ayollar qadimdan kiyimlarini (ko‘ylak, chopon, jelak) o‘zlari to‘qigan. Esimda, bolaligimizda momolarimiz biri kashta tikish, biri urchuqda ip yigirish, boshqasi jiyak tikish kabi yumushlar bilan shug‘ullanishardi. Keksayib qolgan bo‘lsa-da, harakatda ekanliklarini ko‘rib hayratlanardik. Bu biz uchun ibrat edi.

Xalqning boshiga qora kunlarni solgan urushlar qishlog‘imiz ahliga ham ta’sirini o‘tkazmay qolmagan. Qanchadan-qancha fidoyi insonlar urush qurboni bo‘lgan. Ko‘pchiligi yarador holda qayt­gan. Front ortida ayollar erkaklar o‘rnini egallab, og‘ir mehnatga duchor bo‘lgan. Ularga 60-70 yoshga kirib qolgan keksalar o‘zlarining qimmatli maslahatlarini berishgan. Urushdan yarador holda qaytgan Azim bobo Usmonov (rahmatli) bilan suhbatda bo‘l­gandim. O‘zi qo‘ltiqtayoqda qayt­gan bo‘lsa-da, bosh­qalar qatori mehnat qilganini ko‘rib, fidoyilik nima ekanini his qilganman. 90 yoshga kirgan boboning shijoatdan porlab turgan, ammo urush yillarini eslaganda namlangan ko‘zlari, duoga qo‘l ochganda titragan qo‘llari ko‘z oldimdan ketmaydi. “Shunday tinch, dorilomon kunlarga shukr qilinglar, bolalarim” degan o‘gitlari hamon qulog‘im ostida jaranglab turibdi.

Qishlog‘imizning shunday fayzli otaxonu, onaxonlari borki, ularning hayot yo‘llarining o‘zi bir kitobga sig‘maydi.

Ta’tilda uyga borganimda doim bobom bog‘da nihollar parvarishi bilan band ekanini ko‘raman. Uzumzor, bodomzor, shaftolizor bog‘larimizning har birida 70-80 tupdan mevali daraxt bor. Hosilidan butun qishloq bahramand bo‘ladi. Bobomga o‘zingizni urintirmang, o‘tiring, dam oling, desam, “Ona qizim, vaqt o‘tib ketyapti. Hali qilishim zarur bo‘lgan ishlar ko‘p. Hammasiga ulgurishim kerak”, deb yana ishga tushib ketadilar. Butun umrini harakatda o‘tkazgan insonning bunday javobi kishiga vaqtni qadrlashni, Vatanni, hayotni sevishni, xalq uchun yonib yashashni o‘rgatadi. Qishlog‘imning shunday jonkuyar insonlaridan Vatanni sevishni o‘rgandim.

Bugun yurtimizdagi ko‘plab qishloqlar singari Obronda ham namunaviy loyihalar asosida zamonaviy uy-joylar barpo etilib, yosh oilalarga topshirilmoqda. Barcha sharoitlarga ega zamonaviy maktabda ta’lim olayotgan uka-singillarimga havas qilaman. Shaharlardagidan aslo qolishmaydigan shinam va ko‘rkam uylar, ozoda ko‘chalar, dam olish maskanlari, bog‘lar ko‘zni quvontiradi.

Men shunday qalbi qaynoq, bag‘rikeng, vatanparvar insonlarni o‘z bag‘rida ulg‘aytirgan, tabiati huzurbaxsh qishloq farzandi ekanimdan faxrlanaman.

 

Shohsanam KOMILOVA,

O‘zMU talabasi

ERTAKLAR SALTANATIGA SAYOHAT

Yoshlikning go‘zal va esda qolarli onlari ko‘p. Eng baxtiyor damlari esa onajonimizdan ertak tinglaganimiz bo‘lgani aniq. Zotan, ularning ko‘z qorasi, yakka-yolg‘iz umidi biz bo‘lganmiz. Ota-onamiz yaxshi kitob­larni o‘qib, mehr-muruvvatli, mard, iymoni salomat insonlar bo‘lib kamol topishimizga katta e’tibor berishgan.

Ayniqsa, har kuni oila davrasida aytilgan ertaklar to‘g‘ri yashashga, mehnat qilishga o‘rgatgan. Hozir ham shu kuch zimmamizdagi kichkina vazifaga ham mas’uliyat bilan yondashib, har bir so‘zimizni o‘ylab, o‘lchab gapirishga undab kelayapti. Bu sehr­li olamning ko‘z ilg‘amas, qo‘l yetmas, quloq eshitmagan qirralarini qancha ta’rif etgan bilan ado qilolmaysan, kishi. Faqat ibratli hikoyalar bolalarning fikrlash qobiliyatini o‘stirib, yorqin kelajak sari yetaklashiga ishonamiz.

Read more...

AFSONAGA AYLANGAN FASONA

“ToG‘lar boshi tumandir...”

Manbalardan bilamizki, hazrat Sohibqironning hayot zayli har qanday afsona chegarasini kengaytirib yuboradigan darajada dolg‘ali kechgan. Saltanatda hayot davom etayapti, hammasi joy-joyiga qo‘yilgan, biron masalada silkinish voqe’ bo‘lmaydi, davlatning rahbari esa poytaxtni tark etgan, bunga uch yil, besh yil, hatto yetti yil bo‘lgan. Bu dilovarning dunyoning qaysi puchmog‘ida ot surib yurgani faqat tor doiradagi a’yonlar (xos kishilar)ga ma’lum, raiyat hatto unutib yuborishga ham ulgurgan. Avom orasida esa bir-biriga zid xabarlar yuradi. Savdo karvonlari qay bir qal’aning fath etilgani yoki qaysidir daryo ustida ko‘prik solingani, changalzordan “ikki o‘q otim kenglikda” yo‘l ochilgani haqida uzuq-yuluq xabarlar keltiradi. Gohida mag‘lubiyat, hatto Temurning halok bo‘lgani to‘g‘risida sovuq gaplar tarqaladi. Qay biriga ishonishingni bilmaysan, faqat muzaffar qo‘shin yeru ko‘kni to‘ldirib poytaxtga qaytganda hammasi pufakdek tarqab ketadi, ko‘ngillarni qo‘rquv tark etib, yorug‘ umid egallaydi. Haqi­qatan, afsonalarga arziydigan hayot!

Ana shunday talotumda rostdan yolg‘onni, afsonadan haqiqatni ajratish oson kechmagani bor gap. Boz ustiga, gapimizning avvalida eslatganimizdek, o‘zgani tan olish oson kechmasligi evazidan qora nuqtalarga urg‘u berilgani, fildan pashsha yasalgani ham bor gap. Bugun turkiy, forsiy, arab, hind, rus tillarida raqam qilingan birlamchi manbalarning ohangiga quloq tutsangiz, ularda turli kayfiyatlar qorishib ketganini sezish qiyin emas. Temurbek goh el-elatlarga tinchlik hadya etgan olampanoh, ba’zan shafqtsiz va yovuz, gohida buyuk islohotchi va davlat arbobi, qo‘yingki, qancha bo‘yoq bo‘lsa, hammasi chaplangan va quyuq chaplangan. Balki jahon tarixida bunday ziddiyatlarga boy boshqa shaxsni uchratib bo‘lmas. Xo‘sh, shunday sharoitda Sohibqironning haqiqiy qiyofasini tanib olish uchun nima qilish kerak? Buning yagona yo‘li: oxirgi xulosani chiqarishga shoshilmay, kitob­larni o‘qish lozim. Shunda bir necha manbani taqqoslab, yagona to‘xtamga kelish oson bo‘ladi. Mana, yigirma besh yildan oshdi, bir ma’rifatli odam sifatida shu mavzu bilan qiziqaman. Qisqa xulosam shuki, Sohibqiron bobomizning faoliyati bizni xijolatga solib qo‘ymaydi, aksincha, g‘ururimizni yuksaltiradi, jahonda bo‘y-bastimizni ko‘z-ko‘z qiladi. Amir Temur millatimizning haqi­qiy iftixoridir.

 Tirik kutubxonalar

 Tarixiy voqealardan shohidlik beruvchi fasonalar yillar zulmatini yorib, turli yo‘llar bilan keyingi davrlarga yetib kelgan. Agar kitob nashr etish, kommunikatsiya vositalarining ahvoli, umuman, axborotning tarqalish tadrijini ko‘z oldimizga keltirsak, o‘sha davrlarda ro‘y berayotgan voqelikdan xabar topish qanday kechganini tasavvur etish qiyin emas. Tamaddun ancha yuksalgan XX asrda Birinchi jahon urushining boshlangani haqidagi xabar O‘rta Osiyoga qariyb bir yildan keyin yetib kelgan ekan. Endi boshqa bir manzarani ko‘z oldimizga keltiraylik. Olaylik, bobokalonimiz tarixidan batafsil bahs etuvchi “Zafarnoma” singari asarlar bir yoki ikki nusxa ko‘chirilgan bo‘lsa, ularning ulkan hududda tarqalishi, “kitobxonlar”ga yetib borish jarayoni xayolga ham sig‘maydigan fantastik hol. Shunday sharoitda xabardorlik haqida qanday gap bo‘lishi mumkin? “Zafarnoma”ni ko‘rish, uning muallifi bilan kitobxonlar konferentsiyasi o‘tkazish emas, shunday kitob yaratilgani haqidagi xabarni eshitish ham yuqori ma’rifatlilik belgisi hisoblangan. Demak, “eshitma quloq”, yana ham aniq qilib aytganda, “mish-mish”lar asosida yaratilgan kitoblarda (ularni “xalq kitoblari” deb atash urfga kirgan) ilmiylik emas, xolislikni ta’minlash ham mushkul bo‘lgan, balki umuman mumkin bo‘lmagan. Bu ob’ektiv hol. Shuning uchun “Temurnoma” shaklidagi kitoblarga ilm ko‘zi bilan emas, shunchaki qissaxon, roviy, fasonachi nazaridan turib baho berish lozim. Baxshilar, sannochlar, dostonchilar ularni aytib yurishgan, keyinchalik qog‘ozga tushirib, kitob tartib berish ham yuzaga kelgan.

Ana shu jarayon “xalq tarixchilari”ni tarbiyalagan. 1991 yil avgust oyida “Amir Temur o‘tgan yillar bo‘ylab” yoshlar yurishi qatnashchilari Buxoro shahrida ana shunday xalq tarixchilaridan biri bilan tanishganmiz, u bilan hamsuhbat bo‘lganmiz. Zamona zayli bilan “Sergey Sergeevich” bo‘lib qolgan Saidbahrom Salimov shiringuftor, yoqimtoy odam, azim Buxoro haqida to‘xtamay soatlab gapirishi mumkin edi. Uning nutqi qiziq-qiziq dalillarga boy, jozibali, odatda, og‘izdan-og‘izga ko‘chib yuradigan, ammo tarixiy mazmunga xizmat qiluvchi oldi-qochdilar bilan bezangan edi. Umuman, Buxoroda bunday ma’rifatli zotlar ko‘p ekani ma’lum bo‘ldi. Ular aksariyat Labi hovuz atrofida tanda qo‘yib, mahzun tutlarga termulgancha moziy asrorlarini mushohada qilishar, qiziquvchilarga boy o‘tmishning sir-asrorlaridan maroq bilan so‘zlab berishar ekan. O‘sha zamonlar yo‘rig‘idan kelib chiqib, xalq tarixchilari juda qadrlangan, ularning suhbatiga intilganlar. Bu borada shuhrat topgan biror tarixchi vafot etsa, “Katta bir kutubxona yonib ketdi” deb qayg‘urishar ekan. Xalq tarixchilari hamma millatlarda bor, hatto ularning xalqaro tashkiloti ham mavjud.

Albatta, xalq tarixchilarining ijodi ham to‘qimalardan xoli bo‘lmagan, ular ko‘proq qiziqarli, eshitimli bo‘lish uchun o‘zlaridan bichib-to‘qib qo‘shaverganlar. Shu jihatdan ularni qadimgi Yunonistondagi rapsodlarga qiyoslash mumkin. Muhim voqealar haqida garchi aidlar xabar tarqatsalar-da, so‘zamollikda chechan bo‘lgan rapsodlar xalq o‘rtasida taniqli sanalgan. Ular yurtni kezib, tarixiy voqealarni kuylab yurishgan. Keyinchalik turli ohanglar, cholg‘u asboblari qo‘shilgan va yillar o‘tgani sayin shu asosda alohida san’at turi shakllangan. Bugun dastlabki manba sanalgan, ancha kamsuqum bo‘lgan aidlarni ko‘pchilik bilmaydi, rapsodlar esa madaniyat unsuri sifatida odamzod xotirasida qoldi, hatto ularning sharafiga alohida musiqali janr — rapsodiya paydo bo‘ldi. Demak, xabarlarning tarqalish ko‘lami ularning rostligiga emas, ko‘proq qiziqarli bo‘lishiga bog‘liq ekan. Azaldan bu yozilmagan qoidani “Temurnoma” tuzuvchilar ham yaxshi bilgan va bu yo‘nalishdagi asarlar yuzaga kelishida tarixiy haqiqat emas, oldi-qochdi syujetlar ustuvorlik qilgan. Masalan, 1990 yil nashr etilgan Salohiddin Toshkandiyning “Amir Temur jangnomasi” kitobida tarixiy unsur sifatida uch-to‘rt shaxs nomi bor, xolos. Qolgani muallifning to‘qimasi. Kitob manba bo‘la olmaydi, faqat o‘sha davr ruhini his etishda asqotishi mumkin.

 Rostning toshi oG‘ir, yolG‘onning ta’mi shirin

Masalaning mohiyatini ana shu ibora aniq ifodalaydi. Qolaversa, xalqda “Rost chorig‘ini kiyguncha yolg‘on dunyoni bir aylanib keladi” degan gap ham bor. Qiziq bir dalil: odam zoti rostlikdan, haqiqatdan ko‘ra yolg‘onga, uydirmaga o‘ch bo‘ladi. Bu hol inson tabiatidagi salbiy holatlarga xayrixohlik bilan hamohang: qancha taqiqlamang, chekishadi, ichishadi. Ruhiyatshunoslarning izohicha, ezgu amallarni qabul qilish uchun odam ma’lum tayyorgarlikka ega bo‘lishi, ya’ni kuch sarflashi lozim ekan. Salbiy omillar esa, aksincha, kishiga huzur bag‘ishlar, uning olamiga yoqimli tarzda kirib olar ekan. Jarayonning takrorlanishini qarangki, mustaqil yurtimizda tariximizga, jumladan, Amir Temur faoliyatiga doir turli yo‘nalishdagi asarlar yaratildi, ularning odamlarimiz o‘rtasida tarqalish manzarasini kuzatsangiz, aksariyat, oldi-qochdi voqealar aks etgan, haqiqiy tarixga daxldorligi kam kitoblar yaxshi qabul qilinmoqda. Shu kayfiyatni sezishganmi, ba’zilar shunaqa kitoblarni “yasashayapti”. Masalan, Marsel Brion degan muallifning frantsuz tilida shu hajmdagi “Men — jahongir sohibqiron Amir Temur” degan kitobi yo‘q. Tarjimonlar buni qaerdan ijod qilishdi — o‘zlariga ayon. E.V.Rtveladze, A.X.Saidovning “Amir Temur jahon tarixi ko‘zgusida” katalogida (1999) M.Brionning 1963 yilda Parijda “Tamerlan” degan ikki nashrni amalga oshirgani qayd etiladi. Ularning biri tarjimai holga doir qaydlar (chog‘roq risola bo‘lsa kerak), ikkinchisi 382 betdan iborat bo‘lib, unda so‘zboshi, Ibn Arabshoh, Ibn Xaldun, Yazdiy, Klavixo asarlaridan parchalar kiritilgan. Brionning o‘zbek tilida nashr etilgan o‘zi bilmagan kitobi ma’lum davralarda mash­hur bo‘lib ketishidan tash­qari, “Yolg‘on yolg‘onni tug‘diradi” aqidasiga amal qilib, yangi yolg‘onlarga doya bo‘lmoqda. Internet xabarlarida Ne’matjon Akbarov boshqa bir tashabbuskor qalamkash Brion asaridan sahifama-sahifa, faqat so‘zlovchining shaxsini o‘zgartirib ko‘chirganini taassuf bilan ta’kidlaydi.

O‘zi, albatta, buni biz yaxshilikka yo‘yamiz, bobokalonimiz haqida nimadir o‘qigan kishi birdan qo‘liga qalam olib, yozgisi kelib qoladi. Bu hol qattiq mutaassir bo‘lganlik tufayli o‘z quvonchini o‘zga bilan baham ko‘rish istagidanmi yoki Sohibqironning jozibador shaxsiyatidanmi, har holda bu amalda aslo yomon taraf yo‘q, faqat qo‘lga qalam olishdan oldin manbalar bilan chuqur tanishishga kirishilsa, hech qursa, keyingi yillarda o‘zbek tilida yaratilgan kitoblar bir qur nazardan o‘tkazilsa, ko‘p muammolar birinchi qadamdanoq bartaraf bo‘lardi. Axir, o‘qimasdan kitob yozib bo‘ladimi?

Ochig‘i, bu jarayon dunyo miqyo­sida qizg‘in davom etayapti. Yangidan nashr etilayotgan kitoblar bilan imkon darajasida tanishib, ikki holatga guvoh bo‘lish mumkin. Birinchidan, afkor ommaning Sohibqiron Amir Temur shaxsiyatiga munosabati keskin o‘zgardi, o‘zgarganda ham yaxshi tomonga o‘zgardi. Endi turli siyosiy maqsadlardan kelib chiqib emas, sof insoniy yondashuv asosida ilmiy-qiyosiy baho berishga kirishildi. Ikkinchi jihat esa baribir hozir ham allaqachon ilmiy istifoda etilgan ma’lumotlar har xil usulda “aylantirilmoqda”, ya’ni yangi dalillar, talqinlar kam. Bu kamchilikni esa biz, hazrat Sohibqironning sharafli nasllari to‘ldirishimiz shart. Negaki, avvalo, bu bizning zimmamizdagi qarzimiz, ikkinchidan esa Sohib­qiron faoliyatini milliy, ma’naviy, ruhiy, tarixiy jihatdan shu zaminda kamolga yetgan va tarbiyalangan kishigina to‘la his qiladi va mazkur sharafnomani sharh etishni mukammal ado eta oladi.

Ilmiy davralarda “Sohib­qironning betimsol shaxsiyati ma’lum, endi bu mavzuda qalam tebratgan kishi o‘zi haqda xabar beradi” degan aqida shakllangan. Shuningdek, bu shonli tarixning chinakam qiyofasini tushunib olish uchun ham ancha baland didli kitobxon bo‘lish talab etilmoqda. Har holda, somon uyumi ichiga tushib, yashiringan ignani topish oson bo‘lmaganidek, yetti asrki insoniyatni hayratga solib kelayotgan nurafshon tarixni tushunib yetishning ham o‘z mashaqqatlari bor.

 Hakim SATTORIY

JAHON TAMADDUNINING JAHONGIRI

“Amir Temur shaxsini idrok etish - tarixni idrok etish demakdir. Amir Temurni anglash o‘zligimizni anglash demakdir. Amir Temurni ulug‘lash - tarix qa'rigacha chuqur ildiz otgan tomirlarimizga, madaniyatimizga, qudratimizga asoslanib, buyuk kelajagimizga ishonchimizni mustahkamlash demakdir” - deydi Respublikamiz Prezidenti Islom Karimov ulug‘ bobokalonimiz hayoti va faoliyatiga munosib ta'rif berib.

Read more...

ENG KO‘P AYTILADIGAN KALOM

Unda bashariyatning ezgu niyati, osmonimiz musaffoligi, ona-zaminimiz xavfsizligi mujassamdir

1.

Yarim tunda “piq-piq” yig‘i ovozidan uyg‘onib ketdim. Qarasam, onam xona peshkasidagi sandiq yonida kerosin chiroq yog‘dusida nimanidir o‘qiyotib ko‘z yoshi qilardilar. Bu holatning sababini fahmlayolmay, hayron edim. Ko‘rpadan sirg‘alib chiqdim-da achingan, rahmim kelgan ko‘yi yonlariga bordim.

- Turdingmi, o‘g‘lim? - dedilar onam mehr bilan menga yuzlanib. So‘ng izoh berdilar. - Akaginam tushimga kiribdilar. Xuddi o‘ngimda ko‘rganday bo‘ldim. Kulimsirab qarab turib, hol-ahvol so‘radilar.

- O‘zlari qayerda? - deb so‘radim akalari borligidan bexabarligim bois.

- Urushga ketgandilar.

- Qaytib kelmadilarmi?

“Urushda o‘lganlar” yoki “halok bo‘lganlar”, deyishga onamning tillari bormadi shekilli, xo‘rsinish asnosida "yo‘q" ma'nosida og‘ir bosh chayqadilar.

So‘ngra qo‘llaridagi varaqni uchburchak ko‘rinishda bukladilar va ro‘molchaga qo‘yib, o‘rashga tutindilar.

- Bu nima, ona? - deb so‘radim tabiiy qiziqish bilan.

- Akaginamdan kelgan xat. Bechora akam. Jasadlari begona yurtlarda qolib ketgan bo‘lsayam ruhlari shu yerda, bizlardan boxabar-da...

Read more...

SAN'AT TILIDA SO‘ZLASHAMIZ

HAQIQIY SAN'AT MILLAT TANLAMAYDI...  

...Haq rost, o‘zga tilda ijro etilayotgan qo‘shiqning so‘zlari mag‘zini tushunmay turib ham undan zavq olish mumkin. Italiyan tilidagi mashhur operalar yoki jahon klassiklari - Adriano Chelentano, Toto Kutuno, “ABBA”, “Modern Toking”, Maykl Jekson, Sting qo‘shiqlarini dunyo xalqlari sevib ting­laydi. Ha, san'at xalqlarni birlashtiradigan kuchga ega. Shunga monand san'at tilida so‘zlashamiz, degan ibora qo‘llanadi. Yurtimizda turli davlatlar madaniyati va san'ati kunlarining o‘tkazilib kelinayotgani xal­qimizga ana shunday imkoniyat tuhfa etadi.

Latviya elchixonasi madaniy rejasiga asosan O‘zbekiston davlat konservatoriyasi bilan hamkorlikdagi loyiha doirasida tadbirlar boshlandi. Unda har oyda bittadan (martdan iyungacha) konsert dasturi mo‘ljallangan bo‘lib, san'at ustalari - Latviya ovozlari” xor jamoasi, mashhur klavisin ijrochisi Ayma Keymeyma, jaz musiqasi festivali va ko‘rgazmalar o‘rin olgan. Mahorat darslari va qo‘shma konsert dasturlari namoyishi ham ko‘zda tutilmoqda. Ushbu hamkorlik bahonasida O‘zbekiston davlat konservatoriyasining bugungi imkoniyat va yutuqlari xususida so‘z yuritishni lozim topdik.

Read more...

AN'NALAR - QADIM, UDUMLAR - BOQIY

YUNESKO tomonidan Insoniyat nomoddiy madaniy merosi ro‘yxatiga kiritilgan (2009 yil) Navro‘z xalqimizning qadimiy bayrami. Bahorgi tengkunlik, ya'ni Quyosh Hamal burjiga kirgan Naro‘z ayyomida sumalak pishirish, ko‘k chuchvara, yalpiz somsa kabi milliy taomlar tayyorlash, otchopar, uloq, kurash singari halq o‘yinlari, sayillar o‘tkazish taomilga kirgan.

Read more...

HAQ QAROR TOPGAN ZAMIN

Esimizni tanibmizki, har birimiz “Yil boshi”, “Qozon to‘ldi” kabi iboralarni ko‘p eshitib kelamiz. Bu so‘zlarni eshitganimiz hamonoq ko‘z o‘ngimizda bizga qadrdon bo‘lib qolgan manzaralar namoyon bo‘ladi: quyuq bug‘i osmonga ko‘tarilib turgan doshqozon, uni katta cho‘mich bilan qo‘zg‘ayotgan kayvoni kampirlar, u yoqdan-bu yoqqa chopqillab yurgan, yasangan-tusangan ayollar, shovqin-suronli yosh-yalang. Ko‘kka ko‘tarilayotgan karnay-surnay ovozlari-chi?! Nimasini aytasiz!

Xalq ana shu shodiyona kunlarni, yangi yil boshlanayotgan ayyom - Navro‘zni qozon to‘ldirib, shodlanib kutib oladi. “Shodlanib” deganimizda ham jon bor. Navro‘z bayrami arafasida ko‘klamga tayyorgarlik ishlari avjlanadi. Qo‘sh ho‘kizlari og‘ilxonalardan chiqarilib, qoshovlanib, dala ishlariga tayyorlanadi. Omochu bo‘yinturuqlar shay qilib qo‘yiladi. Va nihoyat, yana bir qutlug‘ osh pishiriladi. Uni “qo‘sh oshi” derlar. YAqin o‘tmishda Navro‘z bayrami shunday boshlangan.

Qadimdan og‘izdan-og‘izga ko‘chib, bizgacha yetib kelgan afsonalarga ko‘ra Navro‘z bayrami bir necha bor taqiqlangan ekan. Birinchi marta miloddan avval Iskandar Zulqarnayn - Aleksandr Makedonskiy yurtimizga bostirib kelganida sumalak pishirilayotgani ustidan chiqadi. Doshqozon atrofiga xaloyiq bu qadar hamjihatlik, mehr bilan to‘plangani unga yoqmaydi. Doshqozonni ag‘darib, xalqni tarqatib yuborish haqida buyruq beradi. Shu zayl qancha-qancha yillar Navro‘z sayli o‘tkazilmaydigan bo‘lib qoldi. Uni keyinchalik “Avesto” kitobining ijodkori, donishmand Zardo‘sht shogirdlari tikladilar.

Ikkinchi marta Navro‘z Arab istilosi davrida taqiqlandi. Rivoyat qilishlaricha, Zarafshon daryosining quyi qismi qirg‘oqlarida, hozirgi Qiziltepa tumanining Tavois qishlog‘idagi qadim-qadimdan Navro‘ztepa deb atalgan manzilda sayil o‘tayotgan ekan. Shu kezlarda arab sarkardasi Qutayba lashkarlari bostirib keladi, iydi Navro‘zning ezguligini ular hali bilmas edilar. Ushbu fayzli urf-odatni tushunolmay, xalqni to‘rt tarafga haydab yuboradilar. Bo‘ysunmaganlarning manglayiga tamg‘a bosib, cho‘l-biyobonga quvadilar. O‘sha quvg‘in qilinganlarning avlodlari hali ham bor. Ular yashayotgan qishloq hamon arabcha “Lavandog‘” deb ataladi. “Lavandog‘” o‘zbekchaga o‘girilganda - “Tamg‘a dog‘i” demakdir. Ha, Navro‘zimiz qalbidagi yaralar bitib ketdiyu, lekin dog‘lar qoldi.

Navro‘z bayrami uchinchi marta Chingizxon zamonasida taqiqlandi. Uning lashkarlari ham sayil ustidan chiqqanlarida to‘plangan xalqni quvib yuborganlar. Ular Navro‘zdek nafosat, go‘zallik bayrami ne ekanligin qaydan bilardi axir?! Taqdirimizga behad shukronalar bo‘lsinkim, vaqti zamoni kelib xalq orasidan Amir Temurdek zukko, donish arbob, buyuk rahnamo yetishib chiqdi va yurtni qaramlikdan ozod etdi, sevimli Navro‘zimizni qaytadan tikladi. Shu o‘rinda ta'kidlab o‘tish lozimki, keyinchalik yurtimizda o‘troqlashgan mo‘g‘ullar ham Navro‘z bayramini bora-bora biz bilan birga shodiyona qiladigan bo‘lib qolganlar.

To‘rtinchi marta Navro‘z XX asrning birinchi yarmida sho‘rolar davrida taqiqlandi. Bolshevoylar maxsus “jangovar otryadlar” tuzib, sumalak qaynayotgan qozonlarni ag‘darib tashladilar, qutlug‘ taomga kerosin va qum sepdilar, Navro‘z qo‘shiqlarini kuylayotgan oqinlarning do‘mbirasini tortib olib, sindirib tashladilar...

YAqin o‘tmishda o‘zimiz ham shunday munosabatning guvohi bo‘lganmiz.

Xalq o‘lmasdir, xalq kuchdir. Uning orasidan yana dovyurak farzandlar yetishib chiqdi. Nohaqliklarga barham berildi. Yana ko‘chalarimizda bayram bo‘ldi, Navro‘z ohanglari, qo‘shiqlari boz yangradi. Bu gal Navro‘z xalqimizning yangi yetakchisi Prezident Islom Karimov tashabbusi va rahnamoligida bor bo‘yi basti bilan qad rostladi.

Afsonalarga aylangan tarixiy haqiqatlarni hamda Navro‘z nimaligini, u qachonlardan buyon nishonlanib kelinayotgani, qutlug‘ marosimning tabiiy darakchilari, ezgu xislatu xosiyati va fazilatlari, xonadonlarimizga baxtu baraka bag‘ishlashi, jo‘shqin qo‘shiqlarini, Nav­ro‘zning nashidali qissasi bilan yozuvchi Yo‘ldosh Muqimovning “Mangu Navro‘z” kitobi orqali tanishishingiz mumkin. Navro‘z ayyomi arafasida Siz azizlar e'tiboriga ana shu kitobdan ayrim lavhalarni havola etyapmiz.

Olimjon NAZAROV, O‘zbekiston Jurnalistlari ijodiy uyushmasi a'zosi

 ... Navro‘z barchaning bayrami. Faqat ahli insongina emas, balkim butkul mavjudot, borliq nishonlaydir, darrandayu parrandalar, gulu maysalar, dov-daraxtlar, tog‘u tosh, cho‘lu biyobonlar nishonlaydir, buloqlar qaynaydir, hammayoq yayraydir.

* * *

Sayilga yig‘ilgan xaloyiq qarshisida el donishmandi - Eldonish paydo bo‘ladi. Uning ovozi samodan quyulib, Yer-zamin uzra yangraydi:

Azaldan atalur bu makon Turon,

Va yana nom olmish buyuk Turkiston.

O‘tadi zamonlar, keladi davron,

Dovonlar ketidan oshadi dovon.

Bul makon hududi bo‘sh deb o‘ylamang,

G‘aflat xurujida xato so‘ylamang,

Qiru tog‘larida soqchidir arslon,

Har biri qadamida ming bir pahlavon...

Bir zum sukut saqlab osmonga tikiladi va Tangriga iltijo qiladi:

Iltijo qilurmiz Tangrim astoydil,

Elimni yov balosidan asrag‘il;

Aldov-dalg‘ov balosidan asrag‘il,

Ig‘voyu g‘avg‘o balosidan asrag‘il!

Nogahon bo‘hton balosidan asrag‘il!

Bo‘ronu to‘fon balosidan asrag‘il!

Osmonu falakdan sado keladi. Yero‘g‘lon oqin kuylayotir. Navro‘z navolari yangraydi. Kuy pasayib-pasayib, maromiga yetib tugashi bilan oqin nido soladi:

O, Navro‘zi olam, Navro‘zi olam,

Ko‘rkamlardan sen ko‘rkam,

O‘ktamlardan sen o‘ktam,

Elga bo‘l mangu hamdam!

Zamindan sado:

Sevgan elimni dermen,

Mudom g‘animni yermen,

Qo‘llasa arslon-sherman,

Yo‘q ersa qora yerman.

Yero‘g‘lon oqin:

Qadaming qutlug‘ bo‘lsin,

Nasibang to‘lug‘ bo‘lsin,

Qaytib qo‘ngan manziling,

Tabarruk-ulug‘ bo‘lsin!

Zamindan sado:

Kimdan kelur sharofat,

Kimdan esa kasofat.

Shumlarning beli sinsin,

Ko‘rmaylik endi ofat...

Yero‘g‘lon oqin siyrati yer-zamin uzra muallaq turadi. Avval g‘ira-shira, qorong‘ulik-yorug‘lik orasida sharpa namoyon bo‘ladi. Keyin suvrat xaloyiqqa yaqinlashadi. Salobatli qiyofasidan nur to‘kiladi. Atrof-tevarakka, yig‘ilganlarga qarab, ularni fotihaga chorlaydi. O‘zi ham ikki qo‘lini ozod ko‘tarib, kaftlarini ochadi:

Yoronlar qo‘l ochingiz,

Ko‘kka quloq osingiz,

Osmondan kelur nido,

Ezgu ilohiy duo!

Xaloyiq:

Omin!

Yero‘g‘lon oqin:

Omin degan bo‘lsin omon,

Yaxshi qolib, ketsin yomon,

Kulib boqur baxtli zamon,

Nurga to‘lur jumla jahon!

Yero‘g‘lon qo‘ngan yerga - baland tepalikka xaloyiq orasidan el-yurt oqsoqoli Eldonish asta-sekin salobatli qadamlar tashlab ko‘tariladi. Ikki donishmand quchoqlashadi, go‘yo osmon bilan zamin birlashadi. So‘ngra ikkalasi ham xaloyiq tomon qayrilib, unga mehr ko‘zlari ila nazar tashlaydilar. Qaddi-qomatlarini xiyol egib, ta'zim qilishadi-da, yiroq-yiroqlarga tikilib, o‘z ko‘ngillarida tug‘ilgan teran tuyg‘ularini bayon etishga kirishadi.

Yero‘g‘lon oqin:

Elimga qaytayotgan iymon-vijdon ko‘rmoqdamen,

Alpu botirlarga xos mardu maydon ko‘rmoqdamen.

Eldonish:

Yiroqlarga otlangan qator karvon ko‘rmoqdamen,

Karvon boshida zukko sardor - sarbon ko‘rmoqdamen.

Yero‘g‘lon oqin:

Kelajakda yurtimni dorulomon ko‘rmoqdamen,

Ezgulikka yo‘l olgan davru davron ko‘rmoqdamen.

Eldonish:

O‘tgan qutlug‘ ajdodlar, zotu zuryodlar haqi,

Kelgusida tug‘ilur farzand, avlodlar haqi.

Yero‘g‘lon oqin:

Sizga omad tilaymen, baland qomat tilaymen,

Manguga zavol ko‘rmas baxt-saodat tilaymen.

... Navro‘z, navro‘z, navro‘z... bu qutlug‘ so‘z faqat odamlar dili va tilidagina emas, gullar va maysalar, endigina ochilayotgan g‘unchalar tabassumida, yengil qanot qoqayotgan qushlar parvozida, ko‘kraklarga rohat bag‘ishlab, hur-hur esib o‘tayotgan, daraxt shoxlarini silkitayotgan shamollar ovozida, gulzor va chamanzorlar uzra g‘uj-g‘uj bo‘lib uchayotgan kapalaklar raqsida namoyon... Ha, sevimli sa­yil faqat insongagina emas, butun borliq, mavjudotga, tabiatga quvonch baxshida etadi. Ajabo, Nav­ro‘zning o‘zi tabiatning bolasi-ku, - deb o‘ylaysiz, - tabiatning yangilanish, yasharish nishonasi-ku! Xuddi shundoq, xuddi shundoq! Bizni tug‘ib, voyaga yetkazgan ona tabiat o‘zi qaytadan tug‘ilayotganidan, yangilanib, yasharayotganidan benihoya mamnun oqinlar qo‘shiqlar aytadilar.

Shu daqiqalarda momaqaldiroq gumburlaydir. Yeru zamin va osmoni falak larzaga keladir, chaqmoq chaqib, dov-daraxtlar novdalari-shoxlarini yalab o‘tadir va hatto odamlar boshi uzra ham o‘ynaganday bo‘ladir, bu shovqin-suron va g‘ulg‘ula qanchalik tez, kutilmaganda boshlangan bo‘lsa, shunchalik tez chekinadir, endi qandaydir ilohiy kuchlar o‘zaro shivirlashayotganday, osmon odamlarni sayil ila olqishlayotganday tuyuladir. Musaffo havo kelib, dimog‘larga uriladir, qushlar yana paydo bo‘lib, uchaboshlaydir, o‘t-o‘lanlar, maysalar uzra kapalaklar tag‘in raqsga tushadir. El sevgan ikki oqin, birin Elxon, ikkinchisin Dilxon derlar, toza, beg‘ubor havodan to‘yib-to‘yib nafas olar ekanlar, yana do‘mbirani qo‘lga oladilar, boz musobaqa yangilanib ketadir, el-yurtning ulug‘lari, tabarruk zotlari sharafiga qo‘shiq to‘qilib, kuylanadir...

Qo‘shiqlar, qo‘shiqlar... ular bir-biriga chambarchas bog‘lanib, bir-birini to‘ldirib yangraydir, bir-birining mazmuniga yangi mazmun qo‘shib, kuchaytiradir. Oqinlarning navbatdagi qo‘shig‘i ham ayni shundaydir: bir yarim asrlik qaramlikdan qutilib, el-yurtimiz o‘z erkini o‘z qo‘liga olganligini, mamlakat taxtida endi o‘z farzandi o‘tirganini mamnuniyat va zavqu shavq ila tarannum etadir.

Dilxon oqin:

Aylanayin jon elim, yashnab turgan yuzingdan,

Mehr ila termulgan, chaqnab turgan ko‘zingdan.

Menga har kun ulashgan rizqu ro‘zing, tuzingdan,

Beshigim uzra aytgan hikmat to‘la so‘zingdan...

Baxting kulib boqadir sulton bo‘lsa o‘zingdan,

Boshingga nur yog‘adir oftobing, yulduzingdan...

Elxon oqin:

Kim biladir, yoronlar, bu hikmatning qadrini,

Ona-yurt qancha chekkan alamini, dardini.

Kimlar qayondan kelib, qora qildi bag‘rini,

Og‘ir yuklar ostida yara bo‘ldi yag‘rini.

Baxting kulib boqadir sulton bo‘lsa o‘zingdan,

Boshingga nur yog‘adir oftobing, yulduzingdan...

Dilxon oqin:

Ayriliqning dog‘ini yoru yorondan so‘rang,

Yiroq yo‘l adog‘ini yurgan karvondan so‘rang.

Hurriyat chorbog‘ini g‘amxo‘r bog‘bondan so‘rang,

Elu yurt ardog‘ini asl o‘g‘londan so‘rang!..

Baxting kulib boqadir sulton bo‘lsa o‘zingdan,

Boshingga nur yog‘adir oftobing, yulduzingdan...

Elxon oqin:

Yag‘rindagi yaralar kunlar o‘taru, bitar.

Boz buyuk el bo‘lurmiz qutlug‘ nasiba kutar.

Hasad va qasd qilganlar zahru, zaqqum yutar,

Birga baxtiyor bo‘lur, kimki bizga qo‘l tutar.

Baxting kulib boqadir sulton bo‘lsa o‘zingdan,

Boshingga nur yog‘adir oftobing, yulduzingdan...

Odamlar uylarini, sandalu tancha burchaklarini tark etib, dala-dashtga chiqadilar, bolalar ko‘cha-ko‘yda, maydonlarda xushchaqchaq sayr etadirlar, yiroqlardan, janub yoqlardan yana ona tuproqni, jonajon xonadon - ishlari, uyalarini qo‘msab-sog‘inib, qaldirg‘och va laylaklar, turnalar shodon qo‘shiq ayta-ayta qaytadirlar.

Qushlarmi alar yoki tushlar? Va yolish ro‘yo arvohlar, qushlarga o‘xshar go‘yo... Donishlar ayturlarkim, navro‘z kunlarinda tubarruk zotlar ruhi ona yurt osmoninda qutlug‘ qushlar suvrati, siymosinda zohir bo‘lur, farzandlar tepasinda sayr etib, yangi kun, yangi baxt ila qutlarlar, ezgu tilaklar tilarlar. Oqinlarning endigi qo‘shig‘i qutlug‘ qushlar qo‘shig‘iga hamohang yangraydir:

Dilxon oqin:

Samoda sado berar sehr to‘la tovushlar,

Oyo moviy osmonda nido qiladir qushlar.

Oyo yetaklab uchar meni g‘aroyib tushlar,

O‘tgan tabarruk zotlar, soch-soqoli kumushlar!..

Elxon oqin:

Olamda yurar pinhon tanani tark etgan jon,

Ona-yurt osmonida qutlug‘lar ruhi posbon.

Birisi Sohibqiron, birisi Balogardon.

Baloyu qazolardan elin saqlagay omon!..

Dilxon oqin:

Senda yashash, jon elim, ishon qanday soz menga,

Boisin aytay desam, yechilmagan roz menga.

Ko‘klarda uchib yursam, oy, yulduzlar oz menga,

Tuprog‘ing quchib yursam, yumshoq poyondoz menga.

Elxon va Dilxon oqinlar birgalikda:

Ulug‘lardan sen ulug‘, mehring bor qarog‘ingda,

Qutlug‘lardan sen qutlug‘ sehring bor dudog‘ingda.

Qayonlarda bo‘lmaylik tortasen quchog‘ingga,

Jigarband farzandlaring parvona so‘l-sog‘ingda...

Osmonga tikilarlar:

Samoda sado berar sehr to‘la tovushlar,

Oyo moviy osmonda nido qiladir qushlar.

Oyo yetaklab uchar bizni g‘aroyib tushlar,

O‘tgan tabarruk zotlar, soch-soqoli kumushlar!..

Bir pas sukunat cho‘kar, Elxon ila Dilxon oqin do‘mbiralarini tizzalariga qo‘yib, hordiq chiqarganday bo‘lar. Shu daqiqalarda ularning boshi uzra qutluq to‘rg‘ay paydo bo‘lib qolar, javlon urib parvoz qilar, sevinch ila qanot qoqar. Ha, ha, bu o‘shal muqaddas qush to‘rg‘ay, Olloh Taolo uyi Arshi A'loga haq izlab borgan to‘rg‘aydir. Arshi A'lo ostonasida: “Haq o‘zingizdadir, Yer-zamindadir!” degan ilohiy ovozni eshitgach, to‘rg‘ay yana odamlar orasiga, ona tuproq sari yo‘l olgan va qaytib kelgan edi. Ha, ha, xuddi shunday, adolatpesha So‘fito‘r­g‘ay qatog‘on zamonlarda, inson erki, haq-huquqlari poymol etilgan, ezgu urf-odatlar, Navro‘zdek muborak bayramlar taqiqlangan va tahqirlangan mash'um davrda Tangri Taolo uyiga haq izlab ketgan edi. Ana endi tag‘in ona-Zaminga qaytib, So‘fito‘rg‘ay ne ko‘z ila ko‘rsinkim, haq boz qaror topibdir. Ezgu Navro‘z va boshqa sevimli urf-odatlar tiklanibdir. To‘rg‘ay shodlikdan mast-alast bo‘lib, el-yurt oldida, sayil qilish uchun maydonlarda yig‘ilgan xaloyiq oldida g‘azalxonlik qilayotgan ikki oqin boshi uzra qanot tebratib, muallaq turdi.

Shu zayl javlon urar ekan, xushchaqchaq kuylay boshladi. Uning qo‘shig‘i ezgu Navro‘z haqida edi. Ha, to‘rg‘ay yangi Navro‘zni, yangi bahor kunlarini qutlardi. Navro‘z hech qachon o‘lmasligini, manguligini tarannum etardi. Uning bu qo‘shig‘ida “Har kuning Navro‘z bo‘lg‘ay, har tuning nurga to‘lg‘ay!” degan so‘zlar takror-takror quloqqa yetib kelardi...

Noz-ne'matlar ila to‘la dasturxonlar tegrasida oqsoqollar fotihaga qo‘l ochar, elga qaytgan erk va ko‘rk uchun, baxtu taxt uchun chin yurakdan shukronalar aytishar. Shukrona faqat oqsoqollarninggina emas, balkim borganning dili va tilida. Keng dalalar bo‘ylab o‘tgan purviqor ariq suvlari ham shukrona kuylab oqadir, dov-daraxtlarning novdalari-shoxlari silkinib, barglari tebranib, shukrona aytadirlar, shovullagan shamol qanotlarini shodon qoqayotganda shukrona ohanglar yangraydir, tog‘u toshlar yon bag‘irlaridagi qaynar buloqlar shukrona aytib jo‘sh urarlar... Butkul Yeru-osmon og‘zida Shukrona...

Erta tongdan beri do‘mbira chertib, xalq baxtu taxtini kuylayotgan ikki chechan so‘z oqinni ham o‘zlarini o‘rab olgan ona-tabiatga, el-yurtga hamohang bo‘lib, shukrona aytishga o‘tadirlar, bugungi tomoshani yakunlayotganday ko‘rinadilar. Faqat o‘zlarigina emas, do‘mbiralarining har bir tori “Shukrona! Shukrona!” deya jaranglaydir, shunday qutlug‘ ona-yurtimiz, tabarruk Vatanimiz borligi uchun Yaratgan Parvardigorga shukr qilish, sig‘inish zarurligi tarannum etiladir:

Elxon oqin:

Vatan tabarruk ona, boshing uzra parvona,

Qayonga parvoz qilsang, senga tayanch ostona.

Sev yurting qona-qona, yuraging yona-yona,

Qo‘ygan har qadamingga qilib yurgil shukrona!

...Qutlug‘ qush sayilgoh uzra parvoz qila-qila, Tang­ri ila diydorlashgani haqida kuylay-kuylay, qip-qizil qizg‘aldog‘u lolalar ila bezangan yassi tepa uzra muallaq to‘xtaydir. Tegrasida rang-barang giyohlar gilamdek to‘shalgan qabrni tavof qilayotgan to‘da-to‘da odamlarga ko‘zi tushadi. Ha, ha, bu qabr qabohat yillarida Navro‘z qo‘shig‘ini kuylayotganida jaholatparastlar qo‘lida shahid bo‘lgan Elnafas oqin mangu orom olib yotgan qutlug‘ go‘shadir. Endilikda tabarruk ziyoratgohga aylandi bu go‘sha. Har yili Navro‘z kunlari oqinni bilgan va sevgan el-yurt ahli bu qabr tuprog‘ini ko‘zlariga surtgani keladi. Oqinning do‘mbirasi torlaridan chiqayotgan ohanglarni takror-takror miriqib tinglagisi keladi. Afsonaga aylangan ovozalarga ko‘ra Elnafas oqin o‘lmagan ekan, bu dunyodan u dunyoga ko‘chib ketgan ekan...

Mana, hozir ham qabr uzra nogahonda sehrli sadolar yangradi. Do‘mbira ohanglariga monand so‘zlar eshitila boshladi:

Quloq ber, o, zamin, bu ne sadodir,

Balkim kuylayotgan arzu samodir,

Tanho Tangri bergan sirli navodir,

Balkim ajdodlardan yetgan nidodir!

Ha, ha, bu tanish ovoz-ku! Elga qadrdon va aziz bo‘lib qolgan ovoz-ku! O, o‘zimizning Elnafas oqin kuylamoqda-ku! Xuddi tirikday-a, o‘sha-o‘sha Elnafas! Balkim osmonda muallaq turgan huv anavi qush Elnafas oqin ruhidir! Rost-rost! Rivoyat qiladurlarkim, Elnafas oqin o‘lmas bo‘lib qoldi el qalbida. Endi uni “O‘lmas oqin” ham derlar, “Elnafas - O‘lmas” laqabining o‘zi qo‘shiq aning. Bu do‘mbira torlari kabi sehrli ohang berar. Mana, tinglang, ting­lang, sevimli Navro‘z boz elga qaytib kelganidan, tiklanganidan behad shoddir oqin, u tirikday kuylayotir, boz yurtdoshlariga qarab yangi qo‘shiqlar aytayotir:

“Baxtingiz zaminda!” deb, Haq So‘zin aytdi,

Ona tuproqqa yana ezgu an'ana qaytdi!

Saxovatli Navro‘zdek mangu ma'raka qaytdi,

Xonadonlarga takror fayzu baraka qaytdi!

Sehrli ovoz bir necha lahzaga tinadi. Go‘yo bu so‘zlar debochadek, bir oz sukutdan so‘ng ohangrabo qo‘shiq yangraydi:

Gardoni bukilmasmen, xazonday to‘kilmasmen,

Ildizlari qurigan giyoh kabi so‘lmasmen.

U dunyoi bu dunyo hech kimga qul bo‘lmasmen,

Nafas olib tururmen, hayotdan ko‘z yummasmen!

Ildizlarim o‘zingiz, quvvat berib turursiz,

Qaddi raso chinordek ko‘krak kerib turursiz.

Yulduzlarim o‘zingiz, shu'la sochib turursiz,

Ko‘zlarim ham o‘zingiz, cho‘g‘dek yonib turursiz!

Yod etarsiz har ko‘klam, dilimga bo‘lur malham,

Baxtiyorsiz yurt ozod, sayil o‘tadir xurram.

Kuchu qudratga to‘lib, yashangiz mangu bardam,

Elga qo‘ngan buyuk baxt abadiy bo‘lg‘ay hamdam!

Har bahor sayil chog‘i uyqudan uyg‘onurmen,

El ishqida o‘rtanib, mash'al kabi yonurmen,

Yuragim to‘lqinlanib, sevinib to‘lg‘onurmen,

Sizni shodiyon ko‘rib, tinchib orom olurmen!

 

Yo‘ldosh MUQIMOV

BIR SHE'R TARIXI

Hurmatli Yurtboshimiz 1987 yili O‘zbekiston xalq shoiri Zulfiyaxonimning 80 yoshga to‘lishi munosabati bilan yuborgan tabriknomasida bunday satrlar bor:

“Muhtaram Zulfiyaxonim!

Siz latif ijodingiz bilan millionlab kishilarga ezgulik, muhabbat va sadoqatdan saboq berdingiz.

Read more...

YAXSHILIK VA BUNYODKORLIKDAN ORTIQ HIKMAT YO‘Q...

Usmonxon ALIMOV,

O‘zbekiston musulmonlari diniy idorasi raisi, muftiy

Bismillohir Rahmonir Rahiym.

Keksalarni e'zozlash yilida mamlakatimizdan olti mingdan ziyod yoshi ulug‘ otaxon va onaxonlar Makkayu mukarramada, Umra ziyoratlarini amalga oshirmoqdalar.   

Read more...

QUSH TILINI QUSH BILADI

yoki bolalar dasturlari qanday bo‘lishi kerak?

Farzandingiz bo‘sh vaqtida nima bilan mashg‘ul bo‘ladi? Ko‘pchilik ota-onalar xonadon burchagidan joy olgan, ortiqcha xarajat talab qilmay, soatlab bolalarni o‘ziga jalb etadigan oinai jahonni masalaning yechimi deb bilishadi. Ayni kunda televizor beminnat bolani voyaga yetkazishda ota-onalarning beminnat “yordamchi”siga aylangani sir emas. Bu hol bugun hech kimni ajablantirmaydi. Ommaviy axborot vositalari uchun bolakaylar ham eng faol, ziyrak auditoriya hisoblanadi. 

Read more...

BAXSHILI EL - BOTIR EL

Baxshilar bashariyat kuychisi, ajdodlar merosini asrlar osha boyituvchi, o‘zbek xalq og‘zaki ijodining chinakam xazinabonlari, tug‘ma sozanda, badihago‘ylik san'atining yorqin yulduzlari deya e'tirof etilishlari bejiz emas. Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li va Ergash Jumanbulbul o‘g‘li, Po‘lkan va Islom shoir, Umar baxshi va Qodir baxshilarning izdoshi bo‘lgan Qahhor baxshi Rahimovning umr bekatlarida betakror kechinmalar “Hurriyat” muxlislarini ham befarq qoldirmasligi shubhasiz!

Baxshichilik san'atining peshqadam vakili, go‘zal O‘zbekistonimizning buguni va ertasini, sha'ni-shukuhini avj pardalarda tarannum etayotgan qahramonimiz, bugungi kunda O‘zbekiston baxshilarining sardori hamdir.

Read more...

“DUNYO UMID BILAN TIRIK...”

- Shuhrat aka, o‘tgan 2014 yil madaniy hayotimiz uchun boy keldi. Muhammad Yusuf tavalludining 60 yilligi,  Milliy teatrimizning 100 yilligi va yana bir qator qadriyatlarimizni e'zozlaydigan tadbirlar bo‘lib o‘tdi. Xususan, “O‘zbekteatr”, “O‘zbekkino” va albatta, O‘zbekiston yozuvchilari uyushmasi tomonidan o‘tkazilgan tadbirlar, milliy adabiyotimiz, san'atimiz ravnaqiga katta hissa bo‘lib qo‘shilgan salmoqli ishlar amalga oshirildi. Ana shu jarayonning faol ishtirokchisi, adabiyot, san'at sohalarining bilimdoni sifatida o‘z fikr va mulohazalaringiz bilan o‘rtoqlashsangiz... 

Read more...

JAMOAT TRANSPORTI MADANIYATI

Bugungi kunda poytaxtimiz ko‘chalarida turli yo‘nalishlarda muntazam qatnayotgan «Mersedes Benz» va «Isuzu» rusumli avtobuslarni, «Gazel» rusumli yo‘nalishli mini avtobuslarni ko‘rib dilimiz yayraydi. Endilikda bir paytlardagidek jamoat transportini uzoq kutib, bekatda sarg‘ayib o‘tirishlar yo‘q.

 Salonlardagi ozodalik, qulayliklar ham bizda jamoat transporti tizimi yaxshi rivojlanib borayotganini namoyon etib turibdi. Yo‘llarimiz ravonlashmoqda, ko‘priklar, yer osti o‘tish joylari, qulayliklar tug‘dirmoqda. Ammo mening mulohazam boshqa mavzuda. Gap shundaki, biz hali jamoat transportida yurish madaniyatidan birmuncha or­qada qolganga o‘xshaymiz. Zero, avtobusda keksalar, bolali ayollar va nogironlarga joy bermaslik, shuningdek, uyali telefonda baland ovozda so‘zlashish yoki naushniklarda musiqa eshitib hech kimga e'tibor bermay ketish hollari ko‘p uchraydi.

 O‘zim guvoh bo‘lgan bir manzara bunday fikr yuritishimga sabab bo‘ldi. Yaqinda yo‘nalishli avtobuslardan birida borayotgandim. Navbatdagi bekatdan keksa onaxon chiqib qoldilar. U kishi tasodifanmi yoki ataylabmi oldingi o‘rindiqlarda o‘tirgan 20-25 yoshlar chamasidagi yigitning to‘g‘risiga borib turib qoldi. Ammo quloqlariga naushnik taqib olgan, xayollari yettinchi osmonda «sayr qilayotgan» yigit onaxonga e'tibor ham bermasdi. Xayriyatki, ko‘p o‘tmay undan sal nariroqdagi yoshi kattaroq kishi onaxonni o‘tirishga taklif qildi:

Read more...

ISTE'DODLI YOSHLAR KAMOLOTI YO‘LIDA

Mamlakatimizda yoshlarning zamonaviy bilim va kasb-hunarlarni puxta egallashi, xususan, san'at yo‘nalishida o‘z iste'dod va salohiyatini namoyon etishi uchun alohida sharoitlar yaratilgan.

Davlatimiz rahbarining 2008 yil 8 iyulda qabul qilingan “Bolalar musiqa va san'at maktablarining moddiy-texnik bazasini mustahkamlash va ularning faoliyatini yanada yaxshilash bo‘yicha 2009-2014 yillarga mo‘ljallangan Davlat dasturi to‘g‘risida”gi qarori bu borada erishilgan muvaffaqiyatlarimizning muhim omili bo‘lib xizmat qilmoqda. Bizning Ellikqal'a tumanimizda ham yaqinda 18-son “Bolalar musiqa va san'at maktabi”ning yangi binosi foydalanishga topshirilgani yosh iste'dod sohiblarining quvonchiga quvonch qo‘shdi. Hozirgi kunda ushbu ta'lim muassasasida 7 yo‘nalish bo‘yicha 153 nafar o‘quvchi ta'lim olmoqda.

Read more...

JAVONDAGI YUZ JAVOHIR


“Yangi asr avlodi” nashriyot-matbaa markazi 2012 yildan buyon “Javondagi 100 javohir” rukni ostida o‘zbek va jahon adabiyotining durdona asarlarini  izchil nashr etib kelmoqda. «Kamolot» yoshlar ijtimoiy harakati Markaziy kengashining «Kamolot kutubxonasi» turkumida  shu kunga qadar  o‘ttizdan ziyod  nomdagi kitoblar chop etildi.

Read more...

SHAXSIY KUTUBXONALARNING AHVOLI QANDAY?

Esimizni tanibmizki, qulog‘imizga ona allasi bilan birga ertaklar, jiddiy adabiyotlar or­qali qancha latif so‘zlar kirgan. Bu go‘zallikni hech narsaga qiyoslab bo‘lmaydi. Chunki, go‘zal so‘zga tashnalik va azal-abad shunga intilib yashash faqat insoniyatga berilgan ilohiy ne'mat.

yeling, uzoqqa bormaylik, yaqin o‘tmishimizda yashab ijod etgan shoir va adiblar, ilm salaflarining nafaqat she'riyati, nasriy asarlari, balki adabiy-tanqidiy maqolalari ham ma'naviyatimizni boyitishga beqiyos xizmat qilib kelmoqda. Xayolimizda ular yozgan asarlar bitmas-tuganmas nur manbaidek tuyuladi. Ammo o‘z vaqtida ularning kitoblarini ehtiyot qilib, qo‘lyozmalari va rasm­larini yo‘qolib ketishiga yo‘l qo‘ymaslik bugungi avlod, avvalo, ularning merosxo‘rlarining vazifasidir.  

Mustaqillik sharofati bilan ma'naviyatimiz, xususan, ijod ahliga ko‘rsatilayotgan yuksak e'tibor va g‘amxo‘rliklarni sanab ado etish qiyin. Birgina yaqin o‘tmishda nomlarini tilga olish ham taqiqlab qo‘yilgan Abdulla Qodiriy, Fitrat, CHo‘l­ponning adabiyotimiz tarixiga qaytganining o‘zi hayotimizda katta voqyea bo‘l­di. O‘zbekiston milliy bog‘iga Alisher Navoiy bobomizdan tortib, yana bir qancha xalqimizning buyuk farzandlariga mahobatli yodgorliklar o‘rnatilgani, uy-muzeylari tashkil etilgani alohida ehtiromga sazovor. Biroq, hammani ham G‘afur G‘ulomning qizi Olmos opa, ikki daryoni bag‘rida birlashtirgan, Oybek domlaning kelini, Zulfiyaxonimning qizi Hulkar opadek bunday xayrli ishlarga bosh qo‘shib, ota-onalarining uy chirog‘ini munosib yoritishga qunti va saboti yetavermaydi. Bunday keskin fikr-mulohazalarga borishimga, bir dilsiyohlik sabab bo‘ldi.

YAqinda nafaqat yozuvchilikda, hatto dramaturgiyada ham o‘ziga xos iz qoldirgan bir adib yashab o‘tgan xonadonga borganimda qiziqishim sabab, ijodxonasiga bosh suqdim. Tomidan chakka o‘tib, qanchadan-qancha kitoblarning uvadasi chiqib ketganini ko‘rib, o‘zimni qo‘yarga joy topolmay qoldim. Ayniqsa, jahon adabiyotining durdona asarlarini aytmaysizmi?! Ko‘pchiligi hozir sotuvda yo‘q. Yozuvchi yaxshi niyat bilan ijod stolida qoldirgan qoralamalarni qalin chang bosib yotibdi. Bularga shunday ulug‘ zotning ko‘z nuri va qalb qo‘ri to‘kilganiga odamning ishongisi kelmaydi. “Oldingdan oqqan suvning qadri yo‘q”, deb shuni aytsalar kerak-da! Sarg‘ayib ketgan qog‘ozlarni tartibga sola turib, ne baxtki, adibning shaxsiy arxividan hali hech qayerda e'lon qilinmagan taxlam-taxlam she'rlari, tarjima asarlari va do‘st-yorlari bilan yozishgan yuksak badiiy saviyaga ega maktublari chiqdi. Bulardan ayrimlarini saralab, gazeta-jurnallarga keltirib berdim. Bu bilan ko‘nglim biroz tasalli topgandek bo‘ldi.

Ammo, ro‘zg‘or yumushlari bilan buyum bozoriga tushib, el tanigan va e'zozlagan yana bir shoirning shaxsiy kutubxonasidagi ne-ne tarixiy romanlar, she'r to‘plamlari, klassiklarimizning devonlari savdo rastalarida yoyilib yotganini ko‘rib, yonidan beparvo o‘tib ketolmadim. Bular orasida anchadan buyon axtarib yurganim Mirtemir domlaning dastxati tushirilgan kitobning ham borligini ko‘rib, bir xil bo‘lib ketdim. Buni ochiq-oydin yozayotganimdan ming andishadaman. Lekin nachora, bunga xonadon egalari loqayd  qaramoqda. Ayrimlar yaqinlaridan qolgan shunday noyob kitoblarni o‘z manfaati yo‘lida duch kelgan  kishiga topshirib yuborayotgani odamga alam qiladi, axir! Bularda xal­qimizning orzu-armonlari, dardu hasratlari, g‘amu anduhlari bitilgan. Ma'naviyatimiz tarixida nom qozongan ulug‘larning ma'naviy boyliklarini shaxsiy mulk sifatida qabul qilib, bundan no­o‘rin foydalanish uchun hech kimga huquq berilmagan. Keyin bu odamgarchiligimizga ham to‘g‘ri kelmaydi.

Aytishlaricha, marhum yashagan uyda uning ruhi doim kezib yurarmish. Agar shu rost bo‘lsa, bunday xunuk ishlarni kuzatib turgan ustozlar: “Eh, bo‘talarim, qancha mashaqqat bilan shunday durdona asarlarni arzimagan manfaatlaring yo‘lida qurbon qilish uchun yiqqanmidik”, deb bizga ta'na-malomat qilmayaptimikan?! Bilamiz, ko‘pchilik ijodkorlarning farzandlari ota-onalarining nomini abadiylashtirish maqsadida qator asarlari, zamondoshlarining xotira kitoblarini nashr ettirmoqda. Buning yomon tomoni yo‘q, albatta. Biroq, mar­hamat qilib, bunday ezgu ishni yaqinlari ijodxonasini obod qilishdan boshlasalar tuzuk bo‘lardi. Buning uchun ortiqcha sarf-xarajat qilishga hojat yo‘q. Ota yoki onasining ijod stolini saranjom-sarishta qilib, ularga qadrdon va aziz bo‘lgan narsalarni uyning bir burchagida e'tibor va did bilan joylashtirishning o‘zi kifoya. Bu yerga ijodiy o‘ylar bilan kelgan kishi ijodkor yoki olim yashagan xonasidan xuddi hozir chiqib ketganu, tezda qaytib keladigandek chuqur taassuroti soxta ko‘tar-ko‘taru, hashamatli yubileylardan ustun emasmi? Agar bunga farzandlarining imkoniyati yetmasa, ma'naviy ko‘makka tayyor ser­himmat homiylarni jalb etish kerakdir? Axir, bir inson butun umrini adabiyot, ilm-fanga bag‘ishlab, yaxshi niyatda o‘zidan qanchadan-qancha noyob kitoblar qoldirishi hazilakam ish emas. Nima bo‘lgandayam, shunday ajoyib kitoblar o‘qilmasdan, tokchalarda sar­g‘ayib yotganidan yoki shunchaki “makulatura”ga aylangandan ko‘ra, yurtimizdagi Mehribonlik  uylariga hadya etilsa, katta savob bo‘lardi.          

Gap qaysidir shoir yoki yozuvchining xizmatiga me'yordan ortiq yoki past baho berishda emas, balki ulardan qolgan noyob asarlarni asrab-avaylab kelajak avlodga yetkazish haqida boryapti. Bu kitoblar orasida qanchadan-qancha tarixiy ahamiyatga ega asarlar bo‘lishi shubhasiz. Agar respublika miqyosida dunyo­dan o‘tgan ijodkorlarning ma'naviy merosi daxlsizligini ta'minlash maqsadida  shaxsiy kutubxonalardan tarkib topgan yana bir kutubxonami, yoki adabiyot muzeyi tashkil etilsa, yaxshi bo‘lar edi. Bu yerga ularning yaqinlari qo‘lyozma va kitob­larni ixtiyoriy ravishda, topshirishiga imkoniyat tug‘ilardi. Bu bilan kutubxonaning har bir burchagidan o‘rin olgan ijodkorlarning hayoti va ijodi bilan keng jamoatchilikni yaqindan tanishtirgan bo‘lardik. Qolaversa, dunyodagi noyob eksponatlar saqlanadigan mashhur muzeylar, galereyalar ham avval shaxsiy kitoblarni, mashhurlar dastxatiyu qo‘lyozmasini  yig‘ishdan boshlangani hech kimga sir emas-ku! Insonga hayrixohlik va rag‘bat faqat tirikligida emas, har doim kerak. Ayniqsa, shoir, yozuvchi va rassom kabi ijodkorlarga! Ota-bobolarimiz bir zamonlar Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar” asari qattiq ta'qib ostida olingani va bu kitobni odamlar berkitib o‘qiganini qanchalar iztirob bilan bizga hikoya qilib bergani nahotki, yodimizdan chiqdi? Bundan tash­qari, hazrat Navoiy, Bobur, Ulug‘bek kabi ulug‘ allomalarning kattagina ijodiy merosidan xalqimizni xabardor etish ziyolilarga oson bo‘lmaganini hamma yaxshi biladi. Xuddi shuningdek, yaqin o‘tmishda yashab o‘tgan adiblarning ma'naviy merosi va ma'rifatini keng targ‘ib qilish - kelajak avlod oldidagi ma'naviy burchimiz ekanini unutmaylik. 

 

Adiba UMIROVA

SHE'RIYAT VA QALB TARBIYASI

taniqli shoir aziz said bilan suhbat

- Aziz aka, qalb mudom she'riyatga ehtiyoj sezadi, buning sababi nima deb o‘ylaysiz?

- Men she'riyatni insonning o‘z-o‘zi bilan, odamlar bilan, tabiat bilan, Xudo bilan ruhoniy suhbati deb bilaman. Bu suhbatga ehtiyoj qachon tug‘iladi? Ishonchim komilki, odamzod dunyoga kelganda bu olamning pok tasviri qalbiga muhrlangan bo‘ladi - ota-ona, Vatan, do‘stdan tortib Yaratuvchigacha, mehr, muhabbat, adolat va hurlikdan tortib e'tiqodgacha. U ro‘baro‘ kelgan hayot ana shu pok - ideal tasavvurday go‘zal bo‘lsa, zavqlanadi, unga mos kelmasa iztirob chekadi.

 Misol uchun, istibdod davridagi mustabid tuzumning millatimizga va Vatanimizga qilayotgan zulmiga she'riyat orqali isyon qilinar, iztirobdagi ruh she'riyatdan taskin topar edi. Esimda, saksoninchi yillar yoshlarining davralarida  A.Oripovning “O‘zbekiston”, E.Vohidovning “O‘zbegim”, R.Parfining Vatan qismati haqidagi she'rlari alam bilan, faxr bilan o‘qilar, Cho‘lponning: 

Read more...

BEG‘UBOR OLAM ORZULARI

Yaqinda xizmat safari bilan Sirdaryo viloyatida bo‘lgandim. U yerda bir maktab o‘quvchisining dilidagi kechinmalari aks etgan nomaga ko‘zim tushib qoldi. Unda shunday satrlar bor edi: “Esimni tanibmanki, faqat televizor orqali tomosha qilib kelganim poytaxtimiz azim Toshkentga borishni, bu go‘zal shaharni o‘z ko‘zim bilan ko‘rishni orzu qilar edim. Chin dildan istasang, erishasan, deganlaridek, o‘sha orzuim ro‘yobga chiqdi. 132 nafar tengdoshim bilan Shoshga sayohatga bordim va bir olam taassurotlar bilan qaytdim. Ushbu sayohatni bir umr yodimda saqlayman.”

Ha, beg‘ubor qalbli o‘smirning dilidan to‘kilgan bu so‘zlar zamirida Vatanga mehr va sadoqat barq urib turibdi. Afsuski, noma muallifi kimligini aniqlay olmadim. Sababi, unda hech qanday ism ko‘rsatilmagan edi. Shu bois viloyat xalq ta'limi boshqarmasining ma'naviy va axloqiy ishlar bo‘yicha bosh mutaxassisi Zulfiya Ne'matovadan mazkur sayo­hat xususida so‘radim.

Read more...

TAFAKKUR KO‘ZGUSIDAGI QAYDLAR

Abu Tohirxoja Samarqandiy “Samariya” kitobida, Abu Bakr Muhammad Ja’far an-Narshaxiy “Buxoro tarixi” asarida “qaro­ko‘l”ni suv to‘plangan joy ma’nosida, “qorako‘l”ni esa batamom suvi qochgan quruq hudud ma’nosida ishlatishgan. Poykand - Eftalitlar davlatiga tegishli qadimiy shaharlardan biri. U Turk xoqonligi davrida gullab-yashnadi. Arablar bosqinidan aziyat chekdi, ular bo‘yin bermadi, qayta qad rostladi. Lekin keyinchalik u suvsizlikdan xaroba shaharga aylandi.

 

Read more...

  • So'ngi yangiliklar
  • Ko'p o'qilgan

CHEVARLIK SINOATI

2017-07-19 08:55:00

BOYSUN MO‘JIZALARI (Ikkinchi maqola)

2017-07-19 09:23:19

Cho‘lpon

2017-07-19 09:03:02

Go‘zal axloq targ‘ibotchisi

2017-07-19 09:16:48

RASMIY SAYTLAR

REKLAMA

REKLAMA

 

 

 

 

 

 

Kalendar

July 2017
S M T W T F S
1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30 31

.