RUHIYAT FASLLARI

Bugungi o‘zbek she’riyatida hissiy tafakkur hayotni,inson tabiatini  anglash va tushuntirish borasida alohida tamoyil sifatida ko‘zga tashlanmoqda. Shu ma’noda o‘tgan yili “O‘zbekiston” NMIUda chop etilgan shoira Halima Ahmedovaning “Yashil” deb nomlangan kitobi she’rxonlarga ajoyib tuhfa bo‘ldi, desak xato qilmaymiz.

Read more...

Zamon shitobidan ortda qolmaylik!

Vaqt o‘tgan sari zamon oldimizga bir-biridan murakkab, shu bilan birga g‘oyat muhim va ustuvor vazifalarni qo‘ymoqda. Endilikda mavjud sharoit har birimizdan, ayniqsa, rahbar xodimdan xalqning dardiga  quloq tutish, aholini qiynayotgan muammolarni hal etish, eng asosiysi, ertadan-kechgacha kabinetda o‘tirmasdan, chekka-chekka hududlardagi haqiqiy ahvol bilan tanishish, xalqona aytganda, “osmondan yerga tushib” o‘zining fuqarolik burchini ado etishni talab etmoqda.

Read more...

Mutolaaga mehr bolalikdan uyg‘onsin

Televizor, radio, internet va boshqa texnik vositalar bo‘lmagan zamonlarda ota-bobolarimiz sham yorug‘ida, sandal atrofida o‘tirib kitobxonlik qilganlar. Barcha kitobdagi voqealardan ta’sirlangan, qahramon quvonsa, qo‘shilib quvongan, g‘amgin bo‘lsa, uning dardu hasratiga sherik bo‘lgan... Ajablanarlisi shundaki, hozir texnika qancha rivojlangan bo‘lmasin, biror vosita kitobchalik inson ruhiyatiga ta’sir etolmaydi. Bu ham bo‘lsa kitobning mo‘’jizakor xususiyatlaridandir. 

Read more...

O‘qigan o‘qdan o‘zar

Kitob boylik, u zehnimizni o‘stiradi, har tomonlama kamolga yetkazadi. Alisher Navoiy Nizomiy Ganjaviy, Xusrav Dehlaviy, Abdurahmon Jomiy kabi buyuk shoirlar ijodini, ular yaratgan dostonlarni «ma’nolar xazinasi» deb tushuntiradi va odamlarni eng yaxshi fazilatlar ruhida tarbiyalash xususiyatiga ega bo‘lganligi uchun ularni yuksak baholaydi. Abdurahmon Jomiy: «Jahonda kitobdan yaxshi yor bo‘lmas», deganda kitobni o‘qigan kishi donishmand inson bo‘lishini anglagandir. Kosmonavtikaga asos solgan olim Konstantin Siolkovskiy: «Menda kosmik parvozlarga intilishni mashhur fantastik yozuvchi Jyul Vern paydo qilgan  degan edi. U miyam faoliyatini shu sohaga yo‘naltirdi. Havas paydo qildi. Havas ortidan esa aql faoliyati vujudga keldi» deb yozgan.

Read more...

Tarbiyaning muhim mezoni

“Har bir millatning saodati va izzati albatta, shu xalqning ichki intizomi va totuvligiga bog‘liq. Tinchlik va totuvlik ana shu millat oilalarining intizomiga tayanadi. Qayerda oila munosabati kuchli intizomga tayansa, mamlakat va millat ham shunchalik kuchli va muazzam bo‘ladi.” O‘tgan asrning atoqli adibi Abdurauf Fitratning “Oila” asaridan olingan ushbu iqtibos zamirida tarbiyaning inson yetukligi va barkamolligidagi o‘rni, tinchlikni asrab-avaylash, uning qadriga yetish nechog‘li muhim ekanligi aytilgan.

Read more...

Hammasi o‘zimizga bog‘liq

Muallif Abdumajid Azimovning o‘tgan yili 12 oktyabrda e’lon qilingan ”Aytilayotganu lekin amal qilinmayotgan gaplar” nomli maqolasini o‘qib chiqib, yaqin o‘tmishimizdagi va bugungi to‘ylarimiz bir-bir ko‘z o‘ngimdan o‘tdi. Va shu o‘rinda to‘ylarimizni fayzli, esda qolarli o‘tishi uchun nimalar qilish keragu,nimalarning umuman hojati yo‘qligini o‘ylab qoldim. Ilgari o‘tkazilgan o‘zbek to‘ylarida bo‘ladigan o‘yin-kulgi, she’rxonlik, kurash, ko‘pkari, askiya, baxshilarning chiqishlari, tarbiyaviy ahamiyatga ega ashulalar, xalq og‘zaki ijodi namunalari mehmonlarga o‘zgacha zavqu shavq ulashardi. Bolaligimizda kechqurungi bazmlarga maxsus kinomexaniklar taklif etilib, ular to‘yxonalardan xoliroq joyga oq mato tortib kichkintoylarga filmlar ko‘rsatar edilar.

Read more...

KITOBXONLIK VA MUTOLAA MADANIYATI muammolar yechimi o‘z qo‘limizda

Ayni kunda kitob mutolaasi kerakmi, yo‘qmi, degan savolni qo‘yish xuddi tashna odamga suv ichasanmi, degan savolni berishga o‘xshaydi. Zero, o‘qish, ilm olishga intilish azal-azaldan xalqimiz fitratida mavjud. Davrlar evrilishi g‘alati, bizlar kitob o‘qishga mukkasidan ketgan 70-yillarda, ota-onalarimiz “Ko‘p kitob o‘qima, miyang suyulib ketadi”, deb tanbeh berishardi. Bugungi yoshlarga kitob o‘qishni gapirsang, ensasi qotadi. Ammo biz bu o‘rinda yoshlarni mutlaqo ayblamoqchi emasmiz, agar jamiyatda bilim-ma’rifat, adabiyot qadr-qimmat topsa, albatta, aziz bolalarimiz kitobga qaytishlariga ishonaman. Bugun kitoblarni chop etish, ularni tarqatish tizimini takomillashtirish va eng muhimi, kitob chiqarish va kitobxonlikning davlat siyosati darajasiga ko‘tarilayotganidan quvonishimiz kerak.

Read more...

Savob izlasang, ostonangni obod qil!

Yurtimizning har bir qarich yeri tabarruk. Bu ta’rif uning qadimiyligi, betakror tarixiy-madaniy obidalarga boyligi yoki beqiyos ko‘rkamligi uchungina emas, balki Vatanimizning ko‘plab hikmat sohiblari — olimu fozillarga beshik bo‘lgani, ularning qadami yetgan muqaddas yurt bo‘lgani uchun berilgan, desak xato bo‘lmaydi.

Read more...

NAVOIYNI ANGLASH. TANIQLI NAVOIYSHUNOS OLIM UZOQ JO‘RAQULOV BILAN SUHBAT

– Uzoq aka, qariyb olti yuz yildan buyon so‘z mulkining sultoni Alisher Navoiyning o‘lmas dostonlari, beqiyos she’riyati va nasriy asarlarining mazmun-mohiyati haqida gaplashamiz. Lekin Navoiy ummonining teranligiga yeta olganimiz yo‘q. Agar bugungi o‘quv qo‘llanmalaridan tortib, ilmiy tadqiqotlargacha kuzatadigan bo‘lsak, shoir ijodi izohli lug‘atlar va sharhlar doirasida tahlil etilgan. Shoirga ruhan yanada yaqinlashishimiz  uchun nimalar qilish kerak, deb o‘ylaysiz?  

– Navoiy davridan XX asrgacha bo‘lgan mumtoz adabiyotshunoslik an’anasida biror ijodkor yoki muayyan asarni bugun biz o‘rgangan usullarda tadqiq etish, o‘quvchiga “chaynab berish” rasm bo‘lmagan. Navoiyshunoslik umumiy e’tiroflar, sharhlar va nasriy bayonlar tarzida shakllangan. Chunki Navoiyning e’tiqodi, dunyoqarashi, u taqdim etgan syujetlar, obrazlar, uslubiy tizim davr o‘quvchisi ruhiyatiga yaqin edi. Mumtoz an’analar ichida yashagan o‘quvchi Navoiy badiiyatini ham tabiiy ravishda qabul qilar edi. XX asrda boshlangan turli ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar ayni silsilaning uzilishiga sabab bo‘ldiki, buning tafsilotlari haqida ko‘p gapirilgan. Bu birinchidan.

Ikkinchidan, Navoiyni to‘g‘ridan-to‘g‘ri his etish, badiiy qabullashdagi muammoni faqat tilning arxaikligi, jumla, bayt va misra tuzilishidagi murakkabliklar, metaforizatsiya, ko‘pplanlilik, ko‘pqatlamlilik bilan izohlash ham to‘g‘ri emas. O‘ylashimcha, bu bizda Navoiy ijodiga nisbatan sun’iy fobiya uyg‘otadi va, ayni paytda, leksik zaxiramizning qashshoqlashuviga olib keladi. Badiiy tilimiz asl jozibasini his eta olmaslik kasalini keltirib chiqaradi. 

Uchinchidan, Navoiy o‘z asarlarini bir nech¬ta tillar (arab, urdu, hind, mo‘g‘ul, fors) kesishgan ko‘p tilli tafakkur sathida ijod etgan bo‘lsa-da, uning badiiy nutqi, uslubi asosini bugungi jonli tilimizda faol qo‘llanayotgan uch buyuk lahja tashkil qiladi. O‘g‘uz, qipchoq, qorluq nomlanadigan, har biri o‘z tarkibida o‘nlab, hatto yuzlab dialekt va shevalarni, ko‘plab davlat tillarini mujassam etgan tarixiy va hozirgi o‘zbek jonli tili Navoiy ijodining buyukligi, o‘ziga xosligini ta’min etgan asos hisoblanadi. Navoiy badiiy tilida forsiy so‘zlarning bisyorligi haqidagi “bashorat”lar esa aniq faktik asosga ega emasligi bilan bir qatorda, badiiy qabullash jarayonlaridagi psixologik fobiyani shakllantirgan va bugungacha jadal rivojlantirib kelayotgan quruq gipotezadan boshqa narsa emas. Zotan, bugungacha biror tadqiqotchi Navoiy asarlarida qo‘llangan forsiy so‘zlarning turkiy so‘zlar bilan nisbati xususida ilmiy bir xulosa bera olgan emas, bera olmaydi ham. Navoiy ijodi bilan shug‘ullanayotgan kichik bir mutaxassis sifatida ishoch bilan ayta olamanki, Navoiy asarlarida istifoda etilgan forsiy so‘zlar nisbati bugungi jonli nut¬qimizga singib ketgan forsiy o‘zlashmalar nisbatidan ko‘p emas. Fojiaviy tomoni, Navoiy tilidagi forsiy so‘zlarni emas, ko‘proq sof turkiy so‘zlarimizni unutib qo‘yganimizda, aniqrog‘i, bugun biz ilmiy, publitsistik, metodik sathlarda fikrlayotgan adabiy tilning uch buyuk lahjamizdan haddan tashqari uzoqlashib ketganida, deb o‘ylayman. Bu jihat Navoiy ijodida jumla, bayt, misra, hatto so‘z kons¬truktsiyasi sifatida namoyon bo‘¬la¬digan badiiy fikrni anglashimizda eng katta to‘siqdir. Demak, xulosa qilish mumkinki, Navoiy olamiga kirishning muhim shartlari: navoiyshunoslik metodologiyasini uning dun¬yoqarashi va e’tiqodidan kelib chiqib qayta ishlab chiqish; ilmiy-adabiy idroklash mexanizmi – adabiy til va estetik tafakkur shaklini o‘zgartirish, Navoiy fikrlagan uch buyuk lahja imkoniyatlarini tiriltirish; turli sun’iy psixologik fobiyalardan qutilishdan iborat. 

– Xorijdagi ayrim ilmiy nashrlarda buyuk o‘zbek mutafakkiri Alisher Navoiyni taqlidchi shoirga aylantirib qo‘yishgani Navoiy ijodini yaxshi bilmasliklaridan darak beradi. Nizomiydan keyin o‘tgan asrlarda xamsachilik ko‘plab shoirlarning ijod an’anasiga aylangan. Ammo Alisher Navoiyning “Xamsa”siga birinchi bo‘lib, fors-tojik adabiyotining ustunlaridan biri Abdurahmon Jomiy yuksak baho bergan. Husayn Boyqaro shu asari uchun do‘stini oq otga mindirib, o‘zi otning jilovini ushlab saroygacha piyoda borgan. Bundan ko‘rinadiki, Navoiy bunyod etgan besh yirik doston badiiy jihatdan benazir bo‘lgan. Shunday emasmi?

– Navoiy taqlidchi shoirga aylantirilgani haqidagi fikringizga to‘la qo‘shilaman. Buning sabablari juda ko‘p. Ularning har biriga to‘xtalib, tahliliy tushuncha beriladigan bo‘lsa, gazeta imkoniyati yetmaydi. Shu bois, bu o‘rinda, faqat ikkita muhim sabab haqida to‘xtalish yetarli. Birinchidan, muayyan mavzu, janr, syujet, obraz va hokazolarni turli davr, turli  saviyadagi ijodkorlar tomonidan qayta-qayta ishlanishi jahon adabiyotida klassitsizm tamoyili deb nomlanadi. Bu tamoyil Sharqu o‘arbda azaldan mavjud edi, bugun ham muayyan ko‘rinishlarda yashab keladi. Ayniqsa, Navoiyni “taqlidchi shoir” sifatida “tanigan” o‘arbda bu tamo¬yil turli shakl-shamoyillarda uzoq davom etgan. o‘arb Uy¬g‘onish adabiyoti, xususan, Dante, Shekspir, Rablelar ijodi (XIV – XVII asrlar) mana shu tamoyilni mukammallashtirish, yangilash, o‘zgartirish yo‘lidagi ilk urinishlar edi. Ularga qadar Antik yunon adabiyotida ham, o‘arb xristianlik adabiyotida ham bu tamoyilga izchil amal qilib kelingan. Original janr, syujet, obraz, uslub singari tushunchalar deyarli kun tartibida bo‘lmagan. XVII asrga kelib esa bu tamoyil frantsuz hukumati tomonidan qat’iy qonuniyat darajasiga olib chiqildi. Bunday ijtimoiy-madaniy tadbir ostida yangi frantsuz kishisi va davlatchiligini shakllantirishdek o‘ziga xos siyosiy maqsad bor edi, albatta. Ayni tadbir frantsuz xalqi ijtimoiy hayoti uchun muhim ahamiyat kasb etdi. Kornel, Moler, Rasin singari klassitsizmning yirik namoyandalarini yetishtirdi, frantsuz millatining Yevropa xalqlari orasida madaniy bir millat bo‘lib shakllanishini ta’minladi. Keyinroq bu tamoyil italyan, ingliz, ispan, nemis adabiy muhitlarida o‘zgacharoq shakllarda davom etdi. Gyotening fikricha, klassitsizmning temir qonuniyatlari ichida qalam tebratgan ijodkorning mavzu, janr, syujet, obraz va uslub tanlashda erkin bo‘lgan ijodkorga nisbatan katta ustunligi bor. Klassitsizm tamoyili ijodkorlarni saragini-sarakka, puchagini-puchakka ajratadi. Faqat o‘ta buyuk ijodkorgina klassitsizmning temir qonuniyatlari ichida original badiiy kashfiyotlar qila oladi. O‘rtamiyona va undan past ijodkorlar esa klassitsizm muhitida taqlidchiga aylanadilar. XVII–XIX asrlar Yevropa va rus adabiyotini kuzatadigan bo‘lsak, klassitsizm tamoyili bir nech¬ta original asar atrofida minglab taqlidchi ijodkorlarni maydonga keltirganiga amin bo‘lamiz. Mana shunday sabablarga ko‘ra zamonaviy Yevropa adabiy muhitida klassitsizm tamoyili, ya’ni adabiy an’anaviylikka nisbatan oshkora nafrat, nigilistik munosabat paydo bo‘lgan. Sharq klassitsizmi qoidalaridan bexabar yoki uni o‘ta yuzaki biladigan Yevropa adabiyotshunoslarining Navoiyni ko‘r-ko‘rona “taqlidchi”ga chiqarishlarining bosh sababi ham shu deb o‘ylayman. 

Ikkinchidan, IX tomlik “Jahon adabiyoti tarixi” kitobining uchinchi tomida Navoiyning “taqlidchi” yoki fors adabiyoti “tarjimoni” ekani xususida muayyan ishoralar seziladi. Yevropa va ba’zi rus adabiyotshunoslarining bu borada bilib-bilmay aytgan fikr¬larini-ku qo‘yib turaylik, keyingi yuz yilliklarda o‘zbek hamda zamonaviy islom shar¬qi adabiyotshunosligida bunday qarashlarning shakllanishi va urchib ketishiga sabab nima? Buning qator madaniy-tarixiy, ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-psixologik sabablari bo‘lishi mumkin. Ammo ayni o‘rinda faqat bitta, nisbatan yaqin tarixga oid sababiga to‘xtalib o‘tish zarurati bor. Sovet adabiy siyosatining tub mohiyatida o‘z imperiyasi ostida to‘plangan madaniyati tarixan boy millatlarni asl ildizlaridan uzib olish, boshsiz-oyoqsiz bir manqurt millatga aylantirish rejasi bo‘lgani bor gap. Sobiq ittifoq respublikalari orasida o‘z madaniyati, dini, davlatchiligi, estetik tafakkuri nuqtai nazaridan ildizi hukmron millatdan ham ko‘ra chuqurroq ketgani o‘zbek millati edi. Bu sovet mafkurasi asoschilarining surunkali xavf¬sirashiga sabab bo‘lgan. Mana shu “xavf”¬ning oldini olish uchun o‘zbek madaniyati, adabiyoti tarixining eng yorqin sahifalarini ittifoqqa tobe bo‘lmagan, madaniyati nuqtai nazaridan o‘zbek xalqiga yaqin bir millat madaniyati soyasida abgor qilishdek mash’um reja tuzgan edi. Bunday ulkan rejaning dastlabki sahifalarida to‘rt buyuk madaniy-tarixiy hodisa – “Alpomish” eposi, Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari, sohibqiron Amir Temur va temuriylar madaniyati hamda Alisher Navoiy ijodi turgan. Ittifoqdagi barcha ilmiy kuchlar shu vazifani bajarishga yo‘naltirilgan. Ustiga-ustak jahon afkor ommasiga ham shu kabi “dolzarb g‘oyalar” yeng uchida tar¬qatilgan. Ya’ni, o‘zbek madaniyati qandaydir bosh¬qa madaniyatlarning soyasi ekani haqidagi tahqirli gipotezalar sun’iy tarzda urchitilgan. Navoiy haqidagi yolg‘onlarning tub ildizi shu yerda. Ammo dunyoga mustaqil davlat sifatida tanilganimizga yigirma besh yil to‘lgan bugungi kunlarda ham shu tashvishning borligi, bunday savolning kun tartibiga qo‘yilishi ijobiy holat emas. Imkon qadar Navoiyni o‘rgangan bir ilm tolibi sifatida ishonch bilan ayta olamanki, u badiiy-tarixiy, ilmiy-nazariy, ijtimoiy-ma’rifiy hamda lirik asarlarini istisno etganda ham birgina “Xamsa” asari bilan jahonning har qanday dahosi bilan bo‘ylasha oladi. Navoiy “Xamsa”si har qanday an’analar silsilasida o‘ziga xos, tom ma’noda individual, ulkan badiiy fenomen maqomida turadi.  

– Shoirning ma’naviy dunyosining ichiga kirishning birdan-bir yo‘li – uning yaqinlari, do‘stlari, ustozlari, hat¬to o‘z raqiblariga yozgan xatlari, maktublari va xotiranomalari bilan tanishishdir. Ilmiy izlanishlaringiz asnosida Navoiyning biz bilmagan yana qanday ijodiy qirralarini kashf etdingiz?

– Haqiqatdan ham Navoiy yozgan “holot”lar, “munshaotlar”, she’riy maktublar shoir ijodiy olamiga kirishning eng muhim va eng murakkab vositasi hisoblanadi. Shu bois, ayni muammo bir oz noan’anaviy yondashuvni taqozo etadi. Haqqoniy gap shuki, biz Navoiy ijodini avtointerpretatsiya (o‘z asarlari, dunyoqarashi, biografiyasi asosida talqin qilish) usulida tadqiq etish, u shakllangan sharqona tahlil yo‘llarini o‘arbning teran asosga ega nazariy kashfiyotlari balan sintezlab o‘rganish bosqichiga hali yetib kelmadik. Chunki bugungi adabiyotshunoslikda shoir ijodiga oid har qanday yangicha yondashuv an’anaviy navoiyshunoslik tomonidan nayza bilan kutib olinyapti. Navoiyshunoslikni sobiq sovet adabiyotshunosligi, ba’zi xorij (turk, eron, arab) tasavvufshunoslaridan o‘zlashtirilgan “ilmiy” qoliplarda tutib turish yo‘lidagi urinishlar jiddiy tus olyapti. Ammo zamonaviy o‘zbek navoiyshunosligi sharh, ta’vil, tasnif, tavsif, bayon, ilmiy-adabiy kompelyatsiya kabi an’anaviy tadqiq usullari bilan cheklanib qolishi mumkin emas. Bu yangi zamon, qolaversa, mustaqillik davri milliy adabiyotshunosligimizning talabi. Navoiy shaxsiyati, ijodiy aurasi va barcha asarlari aynan shu nuqtai nazarga ko‘ra qayta o‘rganishga muhtoj. Aks holda biz Navoiy fenomenini idroklash, uni milliy adabiyotimizning cho‘qqisi sifatida dunyoga tanitish imkonidan mahrumligimizcha qolaveramiz. Dissertatsion ishimda shunday jihatlarni Navoiy “Xamsa”si badiiy xronotopi doirasida talqin etishga urindim. Shoirning “Nasoyim ul-muhabbat”, “Majolis un-nafois”, “Muhbub ul-qulub”, “Tarixi anbiyo va hukamo”, “Tarixi muluki ajam”, “Xamsatul mutaxayyirin” singari asarlaridagi adabiy-ma’rifiy, ilmiy-nazariy, badiiy-tarixiy xulosalar, psixobiografik holatlar talqinidan “Xamsa” poetikasi muammolarini yoritishda foydalandim. Maqsadga qay darajada yaqin kelganim yoki uzoqlashganim dissertatsiya asosidagi monografiya chiqqanda, u vaqt degan xolis hakam elagidan o‘tganda ma’lum bo‘ladi. Ammo bir tadqiqot doirasida navoiyshunoslik oldidagi ulkan muammolarning yuzdan birini ham hal etib bo‘lmaydi. Navoiyshunoslikning tubdan yangilanishi mustaqillik davri milliy mafkurasi, ma’naviy hayotimiz qo‘ygan qat’iy talab ekan, bu talabning amalga oshuvi uchun o‘z millati va milliy adabiyotini sevadigan, Sharq mumtoz adabiyoti, jahon adabiyoti, zamonaviy adabiyot nazariyasi hamda amaliy ilmlarni chuqur egallagan butun boshli tadqiqotchilar jamoasi lozim bo‘ladi. O‘ylashimcha, oliy ta’lim va akademiya tizimida boshlangan xayrli islohotlar mana shunday ulkan maqsadlarni amalga oshirishga qaratilganki, ko‘p o‘tmay o‘zining salmoqli natijalarini beradi.

– Ulug‘ bobokalonimizning adabiyotimizni boyitgan, uni jahon adabiyoti darajasiga ko‘targan va bashariyatning madaniyat xazinasiga ulkan hissa qo‘shgan birgina to‘rt ulkan g‘azallar majmuasi – “Xazoyin ul-ma’oniy” ya’ni, “Ma’nolar xazinasi” haqida to‘xtalsangiz...

– Navoiyning “Xazoyin ul-ma’oniy”sini esimni taniganimdan beri mutolaa qilaman. Unda shoir ruhoniy-ma’rifiy dunyosining takrorlanmas lahzalari suratlantirilganga o‘xshaydi. Badiiy so‘z siyratining bu qadar mukammal tasviri “g‘ayr naqshidan” tom ma’noda xoli asl Navoiy suratini mukammal tasavvur qilishimizga yordam beradi. Menimcha, bu she’riyat faqat Navoiyning emas, umuman, millatimiz, shu millat vakili bo‘lgan komil mo‘’min qalbining oynasidir. Shoir o‘z g‘azallarida inson botin olamining shunday tubsiz chegaralariga qadar yetib boradiki, hali jahon adabiyotidagi biror ijodkor inson qalbiga bu qadar teran sho‘ng‘igan emas. Men bu gapni ko‘p yillar jahon adabiyoti bilan shug‘ullangan, jahon adabiyotining yetakchi siymolari ijodini milliy adabiyot prizmasida tizimli o‘rgangan bir mutaxassis sifatida, barcha mas’uliyatni zimmamga olgan holda aytyapman. Ushbu kontseptsiyani dissertatsiyamda “Xamsa” tahlili doi¬rasida asoslashga harakat qildim. Navoiy haqidagi asosiy fikrlarim ham shu jarayonda shakllandi. Ilmiy jamoatchilikka ma’¬qul tushdi. Ayni paytda, bunday xolis to‘x¬tamlar kimlargadir yoqmasligini ham ang¬ladim. Bu esa oldimga yanada jiddiyroq, keng¬roq vazifalar qo‘yishim, ularni yechishda milliy tafakkurimiz umidi bo‘lgan yosh avlodga tayanishim lozimligini ko‘rsatadi. 

– Mustaqillik sharofati bilan Navoiy asarlarining yigirma jildlik kitoblari chop etilgani ma’naviy hayotimizda muhim voqea bo‘ldi. Lekin tarjimalarini o‘zbek tili bilan chog‘ishtirib ko‘rganda, kamchiliklardan xoli emas. To‘g‘ri, zullisonayn shoir ijodiga o‘sha mavqedan turib, uning qalbidan kechirgan tuyg‘ularini o‘ziday ifodalash qiyin. Biroq, har xil“ommaviy tarjima”lar Navoiyning so‘z lug‘atiga ham putur yetkazayotgani hech kimga sir emas. Sizningcha, Navoiyni anglashning siri nimada?

– Umuman olganda, poeziyani tarjima qilib bo‘lmaydi. Navoiy poeziyasini inchunun. Shoir asarlarining rus va Yevropa tillariga qilingan tarjimalaridagi noqisliklar, avvalo, shu bilan izohlanadi. Ikkinchidan, tarjimashunoslikda “kongeniallik” (ruhdoshlik) degan tushuncha bor. Bu mezon asos qilib olinadigan bo‘lsa, dunyoda Navoiy ruhiga yaqin biror g‘ayrimillat tarjimon topilarmikan, bilmadim. Bunday tarjimonning zamonaviy Sharq adabiy muhitida mavjudligiga ham ko‘zim yetmaydi. Shunday ekan, toki o‘zimizdan Navoiy yo‘li bo‘ylab ma’rifat safariga otlangan, unga bir vaysiy murid o‘laroq qo‘l bergan, millatni sevadigan, turkiy til va adabiyotni ko‘ngildan his qiladigan, ayni paytda, ajnabiy tilni ham mukammal biladigan tarjimon chiqmaguncha, “Boriga baraka” deyishga majburmiz. 

– Navoiy she’riyati lisonimizdagi yuz minglab so‘zlarni o‘z ichiga oladi. Bitta so‘zda bir necha ma’nolarni yuklash boshqa tillarga xos emas. Keling, shu o‘rinda, Navoiy va o‘zbek tilshunosligi  borasida suhbatimizni davom ettirsak.

– Sovet filologiya ilmi Navoiyga yana bir  yorliqni yopishtirgan edi – “Navoiy – o‘zbek adabiy tilining asoschisi” degan. Bu yorliq vaqtida sovet ilm-fanining Navoiyga iltifotidek jaranglagan bo‘lsa ham, aslida xalqimiz ma’naviy tarixini chegaralashdan o‘zga narsa emasdi. Chunki hech qachon biror millat tiliga, u qanchalar buyuk bo‘lmasin, yagona shaxs asos solishi mumkin emas. Tilning asoschisi doimo xalq bo‘lib kelgan. Bundan keyin ham shunday bo‘lib qoladi. Tilning shakllanish, taraqqiyot, hatto tanazzul  jarayonlarida ayni millatga mansub barcha davr, toifa va tabaqa vakillari faol ishtirok etadilar. Bu jarayonda din, falsafa, san’at, ijtimoiy hayot ham bir “xizmatchi”, “xodim” vazifasini bajaradi. Xalq jonli nutqi va adabiy tilining shakllanish, taraqqiyot jarayoni shu millat tirik ekan to‘xtamaydi. Jarayon to‘xtagan nuqtada millat ham o‘ladi.

Navoiy ijodi ham turkiy til sathida kechgan va kechayotgan mana shunday ulkan jarayondagi o‘ziga xos bir halqa edi, xolos. Buni Navoiyning o‘zi ham barcha asarlarida e’tirof etgan. Navoiy o‘z millati va bu millat tilini chinakamiga sevar edi. Uning shoirligi-yu yozgan o‘nlab ilmiy asarlari shu sevgining izhori edi desak, mubolag‘a emas. “Xamsa”, “Lison ut-tayr”, “Devon”lar, “Tazkiralar”, tarixiy asarlar, adabiyotshunoslik asarlari, “Muhokamat ul-lug‘atayn”... Navoiyning “Muhokamat ul-lug‘atayin” asarida turkiy tillar genezisi, grammatikasi, leksikasi, morfologiyasi, fonetikasi singari til tarixi va nazariyasiga doir fundamental fikr¬lar mukammal darajada aks etgan. Qolaversa, milliy tilimiz tarixi, ayniqsa, nazariyasini shakllantirish, bugungi tilshunosligimizni milliy tafakkur negizida jahon standart¬lari darajasiga ko‘tarish uchun bizning qo‘limizda Mahmud Qosh¬g‘ariy, Yusuf Xos Hojib, Ahmad Yugnakiy, Ahmad Yassaviy, Lutfiy, Sakkokiy, So‘fi Olloyor, Bobur, Mashrab, Ogahiy, xususan, Navoiy kabi buyuk mutafakkirlar merosi turibdi.

– Yurtimizda Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti tashkil etilgani ayni muddao bo‘ldi. Bu ilm dargohidan o‘z sohasining yetuk tilshunoslari, matnshunoslari va tarjimonlari yetishib chiqishiga umid qilib turibmiz. Bu borada qanday takliflaringiz bor?

– Tilshunosligimiz va adabiyotshunosligimiz, ayniqsa, navoiyshunosligimizning yorqin kelajagini mana shu universitetda ta’lim olishga kirishgan yosh avloddan umid qilaman. Buning uchun tanlov jarayonlari haq¬qoniylik va sinchkovlik asosida o‘tkazilishi, o‘quv kurslari chuqur va tizimli tashkil etilishi, filolog-talabalarga malakali, o‘z millatini sevadigan, komil iymonli mutaxassislar dars berishi lozimki, Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetida bu omillarning barchasi mavjud deb o‘ylayman.

— Qiziqarli suhbatingiz uchun rahmat, sog‘ bo‘ling! 

“Hurriyat” muxbiri 

Adiba UMIROVA gurunglashdi.

 

GUL VA HAYO


“QOSHINGNI NEGA TERDING?” 

Chelakdagi suvni uyga qo‘yib, ko‘chaga chiqib o‘ynab yurgan edim. Bir payt mahallaning tepa qismidagi uylarning birida yashaydigan Gulshana ismli qiz ko‘chamizdan o‘tib qoldi. Unga qarama-qarshi tomondan mahallamiz otaxonlaridan bir guruhi kelayotgan edi. Gulshana odob bilan qo‘lini ko‘ksiga qo‘yib qariyalarga salom berdi-da, yo‘lida davom etdi. Kutilmaganda ulardan biri Gulshanaga qarab: – To‘xta, – dedi. Mahalladoshim to‘xtadi. 

— Kimning qizisan? 

— Ashurmat amakining, otaxon, — dedi u. 

— Yoshing nechada? 

— O‘n yettida. 

— O‘n yettida, degin, — dedi amaki horg‘in ovozda, so‘ng jiddiy: 

— Qoshingni nega terding? Kim o‘rgatdi senga buni? Onangning ko‘zi qaerda edi? — deya tanbeh bera ketdi.

Qiz uyalib boshini yerga egib miq etmay turaverdi. Sochlari oppoq, yuzlari yoqimli ikkinchi oqsoqol qiz tomon bir-ikki qadam tashladi. Sezdim, u kishi Gulshanaga nimadir demoqchi bo‘ldi. Biroq birinchi amaki qo‘lidagi hassasini baland ko‘tarib:

— Shu ahvolda ko‘chaga chiqib, mahalla-ko‘yni sharmandai sharmisor qilmoqchimisan? Qayt orqangga. Otang bilan o‘zim gaplashib qo‘yaman. Shoshmay tursin, — dedi koyib. 

Gulshananing rangi o‘zgardi, qaltiray boshladi. Otaxonlar hech tinchishmasdi. 

— Uyat, uyat, qizbola bo‘la turib-a! Andishasi qolmabdi buning!..

Ularning yana nimalardir deb koyib borishlari uzoq vaqtgacha eshitilib turdi. 

 

JAZO VA IBRAT

O‘sha kezlari uyimizga bir qari amaki keldi. Juda g‘alati. Kiyimlari boshqacha. Akalarimning uyga “kiring-kiring” deyishiga ham ko‘nmaydi. Nuqul:

— Otang qachon keladi? — deb qayta-qayta so‘raydi. Darvozamiz oldiga stul olib chiqdim. Ikkinchi akam choynakda choy ko‘tarib chiqdi. Biroq bu kishi na stulga o‘tirdi, na piyolaga quyilgan choydan bir qultum ho‘pladi...

...Kechki mahal otam buning sababini aytib berdi. Padarim u paytlarda o‘n-o‘n ikki yoshlarda ekan. Bu amaki oilasi bo‘la turib, mahalladagi boshqa bir ayol bilan “gap-so‘z” bo‘lgani uchun mahalla oqsoqollari yig‘ilib, u oila sharafini, er-xotinlik hurmatini oyoq osti qildi, deya bu qilmishini mahalla, mahalladoshlariga qilingan xiyonat deb hisoblaydilar. Guzarga hamma erkaklar yig‘ilgan edi. O‘shanda mahalla ahli bu oilani quvg‘in qiladi... 

Bilaman, hozir kimdir yaqin o‘tmishda bo‘lib o‘tgan bu voqeani eshitib “rostdanmi”, “yo‘g‘-ey” deya kulib qo‘yayotgandir. Lekin o‘shanda qoshini tergan Gulshana voqeasidan so‘ng otasi Ashurmat amaki bir necha oy mahallaga aralasholmay yurdi. U uchun mahalladoshlar e’tiboridan chetda qolishdan ko‘ra kuchliroq azob yo‘q edi. 

Xayolimni telefonning uzun “jiring-jiring”i buzib yubordi. Go‘shakni ko‘tardim. 

— Allo, assalomu alaykum. Men Nig‘matman, kichik o‘g‘lingizni kompyuterxonada ko‘rdim. Unga ruxsat berganmidingiz?

Nima deyishni ham bilmay, kalovlanib qoldim. 

— Hozir uyda bir soatdan ko‘p kompyuterda o‘yin o‘ynagandi. O‘rtoqlarim bilan ochiq havoda o‘ynab kelaman, deb chiqqan edi-ku. 

— Qo‘lidagi pulni ham siz berganmidingiz? — dedi Nig‘mat.

— Yo‘q... 

Xavotirga tushdim. Kichik opasi uning yoniga yo‘l oldi.

Men o‘sha kungi Gulshana voqeasida ilk bor “Bir bolaga yetti qo‘shni ota-ona” degan hikmatni amalda ko‘rgandim. Hozir esa buni yana bir bor his etdim... 

 

O‘LMAS TUYG‘ULAR

...Har bir xonadon eshigi ochilib biridan Sanobar opoqi, ikkinchi, uchinchisidan Adolat, Qutbi va boshqa qo‘shni ayollar chiqib kelishardi (onam ham). Avvaliga eshigi eshigiga to‘g‘ri bo‘lgan qo‘shni ayollar bir-birlarini yelkalarini qoqishib, salomlashib oldilar. Hol-ahvol so‘rashib bo‘lgach, Saida opoqi yoniga odimladilar. Ular qatoriga keyingi ko‘chada yashovchi Rashida opoqi qo‘shildi. Saida xola mahallamizdagi yoshi eng ulug‘ inson edi. Xotinlar yuzini ajin bosgan, munkillab, hassaga tayanib qolgan bu kampirni quchoqlab so‘ng uni kaftlarini, kurak va yelkalarini silab-siypab, uqalaydilar. Ayollarning bu odati keksa insonga xush yoqadi. Kayfiyati chog‘ bo‘lib, chiroyi ochiladi, tetiklashadi.

...Qo‘shni ayollarni oldiga borganimda doimo bir gap eshitardim:

— Eson-omonmisizlar? Yaxshi yotib turdinglarmi? Mahallada nima gap? 

Ularning bari men bilan yelka silab ko‘rishganda dimog‘imga hamisha yoqimli o‘sma hidi uriladi. O‘sma tortilgan qalin qoshlari chiroyli, qop-qora. Barining boshida ro‘mol. Opoqilarimning birining qo‘lida to‘nkarilgan piyola bo‘ladi. Unga o‘sma suvi botirilgan. 

– Mana, Saida opa, kechagi o‘smadan, qorasi shundan qolgan-da. Qosh ham miriqib suv ichadi. 

Matluba opoqi xalatining cho‘ntagidan kichkina dumaloq ko‘zgusini oladi. O‘zi unga bir qiyo boqib, Saida xolaga uzatadi-da:

— O‘zim qo‘yaman sizga o‘smani, — deydi. 

— Unday demang, o‘zim eplayman, — uyalib qo‘yadi keksa onaxon. Saida buvining andishasi yoshi ulug‘ dugonalariga ma’qul keladi. 

O‘sma hamma-hammaga, hattoki ularning qoshiga chopqillab kelgan nevaralarigacha ham yetadi. Jujuqlarini ko‘rgan momolarning g‘ayrati oshadi. 

Shundan keyin xotin-xalajning suhbati boshlanadi. Bog‘chaga, maktabga ketayotgan mahalla bolalari ularga salom berib o‘tadi. Biroq ko‘chamizdan o‘tayotgan qo‘shni qizlar, kelinlar opoqilarim oldidan birgina salom bilan qutulib keta olmasdilar. Ayollar bu yosh qizlarni, kelinlarni:

— Qoqindiq, umringdan baraka top, — deya olqishlab, salomiga alik olardilar. Biroq ayrimlarini yoniga chaqirib: 

— Hey, sen nega kalta ko‘ylak kiyib chiqding? Uyingda o‘zingga mosi qolmadimi? Darrov orqaga — marsh! Sen nima... — dashnom faqat bu so‘zlar bilan tugamasdi. 

— Qani, beri kel-chi, nega soching farqini teskari ochding? Yugur to‘g‘rilab chiq. 

— Hoy qiz, nima, sen azaga ketyapsanmi? 

— Yo‘q, xola. 

— Unda nega sochingni yoyib chiqding? Beri kel, o‘tir, o‘zim o‘rib qo‘yaman. 

Qo‘shni ayol qizning sochlarini mayda o‘rib, boshiga chamandagul do‘ppi kiydirib ham qo‘yadi. Keskin, qattiqroq aytilgan gaplarga hech kim bir og‘iz e’tiroz bildira olmasdi. Negaki, ular “Mahallang — ham otang, ham onang” degan so‘zni ne ekanini yaxshi bilardilar. Lekin shu dam qaysidir qizning ikki yuzi qizarib, titrab ketar, boshqa biri qimtinar, yerga qarab javob berolmay ortga qaytardi. Yana bir qizning shundoq ham nozikkina jussasi tobora kichrayib, boshini egib olar, xijolatdan yig‘lab yuborardi... 

 

BIR SUMKA DEB

...Opamning hikoya qilishicha bir kun ularning sinfiga yosh o‘qituvchi kirib dars o‘ta boshlaydi. Qo‘ng‘iroq paytida opam muallim oldiga borib:

— Ustoz, sumkangizga rosa havasim keldi. Yana u koftangizga mos ekan, — deydi. Yosh o‘qituvchi bu gapni sinf rahbariga borib aytadi... Maktabdan asabi tarang bo‘lib qaytgan oyim qizini yoniga chaqirib:

— Sen hali maktabga bilim olish uchun emas, o‘qituvchilarning kiyimini tomosha qilishga boryapsanmi? Uyalmadingmi? — deya koyib ketadi... Opam o‘ng‘aysizlanib qoldi, tilini tishlab aytmoqchi bo‘lgan gapini ichiga yutdi. Uning ko‘zi yer chizardi. 

Sho‘rlik opam, bor-yo‘g‘i ustozining sumkasini maqtagani uchun onamdan qancha ta’nayu dashnom eshitgandi. Anchagacha onamning bu qilgan ishini tushuna olmay yurdim. 

Anglab yetgunimgacha boshimdan bir qancha voqealarni o‘tqazishimga to‘g‘ri keldi.

Ana shunaqa, mahalla — bu tarbiya o‘chog‘i, mahalladoshlar esa, suyukli ustozlarimizdir.

 

Shavkat AZIZOV

Virtual “zavq” azobi yoxud oilangizni virtual xiyonatdan asrang!

 

Hali balog‘at yoshiga yetmagan Jamilaning turmushga chiqqani ko‘pchilikni ajablantirgan bo‘lsa, to‘yidan yetti oy o‘tar-o‘tmas ota uyiga ko‘ch-ko‘roni bilan homilador ahvolda qaytib kelgani butun qishloqqa ovoza bo‘ldi. U ota-onasining xohishi bilan bolalik orzularidan voz kechib, o‘zlari singari o‘rtahol oilaga kelin bo‘lgandi. Turmush o‘rtog‘idan erta ayrilgan qaynonasi maktabda o‘qituvchi bo‘lib ishlar, kuyov ham qo‘lidagi guldek hunari bilan ro‘zg‘orning kam-ko‘stini to‘ldirardi. Umar  to‘ydan keyin uch oy o‘tgach, (uylanishdan avval bir-ikki tanishidan olgan qarzini uzish maqsadida) sinfdosh do‘stlari bilan chet elga ishlagani ketdi. Ketar chog‘ida kelinga qimmatbaho telefon sovg‘a qildi. Hatto “Odnoklassniki.ru” hamda “whatsapp” ijtimoiy tarmoqlaridan rafiqasiga shaxsiy sahifa ochdi. Unga “o‘rgimchak to‘ri”dan qanday foydalanish borasida ham yetarlicha “saboq” berdi.

Read more...

KO‘NGIL VA RUH TAJASSUMI

She’r falsafiy va badiiy tafakkur uyg‘unligi mahsulidir. Zero, falsafiylik zamirida hayotning mohiyati, umr atalmish ne’matning ahamiyati, inson hayotidan ko‘zlangan maqsad, uning zimmasiga yuklangan mas’uliyat singari azaliy muammolar turadi. Ana shu azaliy va abadiy muammolarning obrazlar orqali ifodalanishi she’rning badiiyati darajasini belgilaydi.

Read more...

Sud madaniyati uni kim qanday tushunadi?

Madaniyat keng qamrovli tushuncha, tarixi ham uzoq o‘tmishga borib taqaladi. Bu so‘z arabcha “madina” va “iyat” qo‘shimchasining birikishidan hosil bo‘lib, “shaharga oid” degan ma’noni anglatadi. Madaniyat so‘zi kirib borgan xalqlar tillarida shaharlar ilm-fan, ma’rifat o‘chog‘i bo‘lib kelgani ta’sirida bo‘lsa kerak, ushbu tushuncha ma’rifatlilik, bilimlilik, tarbiya ko‘rganlik ma’nolarida ishlatila boshlangan. Mutaxassislar madaniyatga “inson yaratgan qadriyatlar tizimi” deb ham ta’rif berishadi. Frantsuz olimi Abraam Mol XX asrning 60-yillarida madaniyatning ikki yuz ellikdan ortiq ta’rifi borligini ta’kidlagan. Hozirgi kunga kelib esa bundan ham ko‘proq degan xulosaga kelindi. Bugun mazkur tushunchaning bir qirrasi – sud madaniyati haqida so‘z yuritmoqchimiz. Bu haqda O‘zbekiston Respublikasi Oliy xo‘jalik sudi Toshkent shahar sudyalari o‘z fikr-mulohazalarini quyidagicha bayon etishdi.

Read more...

Rangin lahzalar

Yorqin iste’dodlar o‘z asarlari bilan xalqni uyg‘otadi, mudroq qalblarga yorug‘lik baxsh etadi. Ayniqsa, she’riyat nazokati va teranligi bilan qalblarni to‘lqinlantiradi, o‘ylar fazosiga ko‘taradi. Charchagan ruhlarga orom baxsh etsa, yaralangan ko‘ngillarni kurashchanlikka undaydi. Shundanmi, har bir davrning o‘z kuychilari, shoirlari bo‘ladi, albatta.

Read more...

Erkin Vohidov mutoyibalari

Suyukli ustozimiz, atoqli adibimiz Erkin Vohidov o‘zining chuqur falsafalarga boy she’rlari, mutafakkirona xususiyatlari bilangina emas, o‘ta samimiy, o‘ta topqirona mutoyibalari bilan ham muxlislar qalbini zabt etib kelgan. Shularni eslar ekanmiz, Erkin aka, doimo yodimizdasiz, yonimizdasiz, degimiz kelaveradi. 

Read more...

Abadiyat kahkashonida

XX asrning ikkinchi yarmi – XXI boshlari o‘zbek she’riyati taraqqiyotini Erkin Vohidov ijodisiz tasavvur qilish qiyin. Xususan, uning 60-yillar boshidan e’tiboran umrining oxirigacha yaratgan o‘nlab dostonlari va she’riy qissalari, “Oltin devor” komediyasi, “Istanbul fojeasi” tragediyasi, “Yoshlik devoni”, “Kavkaz she’rlari”, “Alvon lolalar”, “Kanada turkumidan” singari turkumlari o‘zbek she’riyatining janr imkoniyatlari naqadar kengligini tasdiqladi. 

Read more...

PUBLITSISTNING JASORATI

Erkin Vohidov o‘zbek she’riyatida betakror maktab yaratganligi allaqachon e’tirof etilgan. Taniqli ijodkor badiiy publitsistika janrida ham munosib o‘ringa ega ekanligini ta’kidlash darkor. U kishi noshirlik sohasida faoliyat yuritadimi, qonun ijodkorligi yo‘nalishida mehnat qiladimi, qaerda bo‘lmasin, yon-atrofda ro‘y berayotgan voqealarga munosabat bildirishni o‘zining fuqarolik burchi deb hisoblardi.

Read more...

Kasbga sadoqat timsoli

O‘zbek jurnalistikasi, xususan, milliy telejurnalistikamiz haqida so‘z borsa, Galina Melnikova nomi chuqur hurmat va ehtirom bilan tilga olinadi.

Read more...

Istiqlolning tolmas kuychisi

Ma’lumki, XX asr boshlarida ustuvor yo‘nalishni egallagan jadid adabiyoti vakillari xalqimizni o‘zini anglash, ma’rifatli bo‘lish, erkin va ozod yashashga da’vat etgan edi. Ularning ta’sirchan so‘zi va amaliy faoliyatidan cho‘chigan Sho‘ro davlati jadidlarni qirib tashlab, ijod ahlini uzoq vaqt qo‘rquv va tahlika ostida yashashga majbur qildi.

Read more...

Qish kunlarining birida

O‘zbek adabiyoti bog‘ida o‘ziga xos gulshan yaratgan buyuk shoir, bag‘ri keng ijodkor, mehribon ustoz Erkin Vohidov chin ma’noda oddiy bir inson ham edi. Zabardast shoir bo‘lsa ham, u o‘zini boshqalardan ustun tutmasdi.

Read more...

  • So'ngi yangiliklar
  • Ko'p o'qilgan

RASMIY SAYTLAR

REKLAMA

REKLAMA

 

 

 

 

 

 

Kalendar

April 2017
S M T W T F S
1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30

.