MADANIYAT SOHILIGA QACHON YETAMIZ?


Ijod olamida shunday o‘lmas mavzular, boqiy asarlar borki, qaysi davrda yaratilishidan qat’i nazar, o‘z ahamiyatini yo‘qotmaydi. Abdulla Avloniyning “Madaniyat to‘lqunlari” nomli  feletoni shunday asarlar sirasiga kiradi.

Read more...

SAVDO HAM SAN’AT

Ibrat olsa arzigulik

Insonning omad va baxtga erishish yo‘llari to‘g‘risidagi bir qator asarlari bilan nom qozongan professor Xerbert Kessonning «Savdo san’ati” kitobi bor. Unda yozuvchi bugun dolzarb bo‘lib borayotgan savdo madaniyati, sotuvchi va xaridor munosabatlari hamda molni qanday qilib tez va ko‘p sota olish sirlari haqida qiziqarli ma’lumotlarni keltirgan. “Sotish — bu san’at, — deydi olim. — Uning birinchi va eng muhim qoidasi — sotuvchi mijozni shirin so‘zi, ochiq chehrasi, fahmu farosati, aqliy mantig‘iga tayanib, molini sotib olishga undasin. Shu tariqa ham o‘zining, ham xaridorning manfaatiga mos ish qilgan bo‘ladi.

Read more...

OSTONADA OLTIN BOR

Asosiy Qonunimizda mustahkamlab qo‘yilganidek, inson shaxsi daxlsizdir. Uning sha’nini, qadr-qimmatini toptashga hech kimning haqqi yo‘q. Afsuski, o‘zlarining tor manfaatlari yo‘lida o‘zgalarga o‘ylamay-netmay zarar yetkazayotgan kimsalar ham kam emas. Achinarlisi, ularning nayranglariga uchayotgan o‘zimiz bo‘lyapmiz. Aniqrog‘i, ba’zi soddadil yurtdoshlarimiz o‘ta ishonuvchanligi, qolaversa, o‘z haq-huquqlarini, qonun-qoidalarni yetarli darajada bilmasliklari oqibatida ko‘p qiyinchilik, ovoragarchiliklarga duchor bo‘lishmoqda.

Read more...

“QULOQSIZ” ODAMLAR

“Platformaning chetida turmang, bekatga poezd kirib kelmoqda”. E’lon tugar-tugamas poezdning shovqini va nazoratchining hushtagi barchani sergaklantirdi. Yo‘lovchilar orqaga tisarildi. Faqat bir yigitchagina joyidan qimirlamadi.

Nazoratchi yugurib kelib uning qo‘lidan tortdi. Yigit qulog‘idagi matohini oldi, musiqaning qattiq ovozidan karaxt bo‘lgan ongi hech narsani anglay olmas, u yon bu yonga alang-jalang qarardi. Nazoratchining tanbehidan so‘nggina o‘ziga kelib, yonginasida to‘xtagan poezd bag‘riga singib ketdi. Voqeani kuzatib, jamoat transportlarida, metro bekatlaridagi “chekish mumkin emas” iborasi yoniga “quloqchindan foydalanmang” jumlasini ham tirkab qo‘yish kerakmikan, deb o‘ylab qoldim.

Men ham yo‘lovchilar qatori vagon ichkarisidaman. Atrofimga nazar solaman. Har ikkitadan bitta odamning qulog‘ida quloqchin (naushnik), ular musiqa ovozidan mast bo‘lib, atrofdagilarni ham, o‘zini ham unutganlar. Nafaqat, yoshlar, balki ba’zi o‘rta yoshli insonlar ham bu matohning ishqiboziga aylanibdi. Quloqchinlarning shakl-shamoyili bir-birini takrorlamaydi. Birisi katta quloqlarni yopib tursa, birisi quloqning ichiga joylashadi. Eshik oldida turgan qizning quloqchinidan chiqayotgan shovqinli, tushunarsiz qo‘shiq shunchalik balandki, qolganlar quloqchini yo‘qligiga afsuslanmasa ham bo‘ladi. “Tinchlik” bekatiga kelib eshiklar ochilganda uni butunlay to‘sib qolgan qizning ortida qo‘llarida og‘ir yuk ko‘targan amaki: “qochib turing... iltimos qochsangizchi”, — deya bot-bot takrorladi. Amaki qo‘lidagi sumkalarini yerga qo‘yib qizni qo‘llaridan tutishga majbur bo‘ldi. U gap nimada ekanini anglab, yo‘lni bo‘shatguncha eshiklar yopildi. Asabiylashgan amaki: “shu musiqa ulguringni uyingda eshitsang bo‘lmaydimi”, deya achchiqlandi. Qolganlar ham qizga yov qarash qildi.

Beruniy bekatida odamlar gavjum, chunki so‘nggi bekat va bu yerda bir nechta o‘quv muassasalari joylashgan. Odamlar orasidan suvday sirg‘alib, darsga shoshilaman. Quloqlaridagi musiqa butun xayolini band etgan yoshlar ustingga “tank”dek bostirib kelishadi. Urilib ketmaslik uchun chetga qochasan. Quloqchinli odamlar go‘yo jodulanib qolgan robotlarga o‘xshab shaxdam-shaxdam qadam tashlaydi. “Yo‘lingga qarasang-chi”, “nima ko‘rmisan”, “O‘-o‘-o‘ ehtiyotroq bo‘l, nega shoshilasan?”, deb yuzlarini burishtiradi, ularga to‘qnash kelgan odamlar. Quloqchinlilar esa bunga e’tibor ham berishmaydi, chunki eshitishmaydi.    

Darsga kelib o‘qituvchimiz ma’ruzasini tinglash davomida qo‘limdagi matohimdan internetga kirib, “quloqchin” deya qidiruv berdim. O‘-ho‘, ma’lumotlar ularning turidan ham ko‘p.

Endi odam bolasi uchun ortiqcha shovqinning zarari haqida fikr almashamiz. Ma’lumki, inson tug‘ilishi bilan har xil ovozlar va shovqinlar qurshovida qoladi. Sog‘lom odam 10 detsibeldan yuqori bo‘lgan ovozlarni eshita oladi. 30 detsibel esa biz uchun zararsiz bo‘lgan yuqori ovozdir. Lekin quloqchinlardan foydalanganimizda bu me’yor buziladi. Ayniqsa, eshitish a’zolarimiz uchun o‘ta zararli. Mutaxassislarning aniqlashicha, quloqchinlardan boricha taralayotgan musiqa 90, 120 detsibeldan ham yuqori. Bu quloqning nozik a’zosi bo‘lgan nog‘ora pardasiga jiddiy zarar yetkazadi. Eshitish a’zolari bosh miyamiz bilan bog‘liqligi sababli uzoq vaqt kuchli ovozda musiqa tinglash miyamizga ham o‘z ta’sirini o‘tkazmay qolmaydi. Natijada inson ruhiyatida jizzakilik, tez asabiylashish kabi o‘zgarishlar, kuchli bosh og‘rig‘i yuzaga keladi. Quloqchinlardan ko‘pi bilan me’yoriy ovozda kuniga bir soat, yoki undan ham kam miqdorda foydalanish tavsiya etiladi. Undan ko‘p foydalanish esa oqibatda bir necha yildan so‘ng eshitish qobiliyatini pasayishi, yoki butunlay yo‘qolishiga olib keladi.

Ma’lumotlarga ko‘z yugurtirayotganimda o‘qituvchimiz bilan Shavkat ismli o‘rtog‘imning tortishuvi fikrimni chalg‘itdi. “Qulog‘ingdagini olib qo‘y, darsda o‘tiribsan”,— dedi ustoz. Shavkat esa: “Ma’ruzangizni tinglayapman, bir qulog‘im ochiq-ku. Uning ustiga xalaqit bermay jim o‘tiribman...”

Ko‘rib turganingizdek darsda shu ahvol. Qo‘ng‘iroq chalindi, hamma qatori ko‘chaga yugurdim. Yo‘l chekkasida yig‘ilib turgan odamlar e’tiborimni tortdi. Qiziqsinib yaqinlashdim. Bir yigit yerda yotibdi, uning atrofida girdi kapalak bo‘layotgan kishi esa “Axir signal berdimku!”, “Men signal chaldim”, deya o‘zini oqlardi. Tez yordam mashinasi yetib keldi. Barchamiz yigitchani mashinaga chiqarishga yordam berdik. O‘shanda... uning yonida osilib yotgan quloqchinlaridan hali ham musiqa yangrardi...

Sanjar ESHMURODOV

QO‘SHIQ O‘ZI NADUR?

Shashmaqomning tarkibiga kiruvchi Buzruk, Rost, Navo, Dugoh, Segoh va Iroq maqomlarini tinglamagan, bahra olmagan odam kam bo‘lsa kerak. Ularning har birida insonning qayg‘u-iztiroblari, quvonchlari xos tarzda tarannum etiladi. Qo‘shiqlarning so‘zi, ohangi kishini sehrlab tuyg‘ularni junbushga keltiradi, mulohazaga undaydi. Qalbingizni g‘uborlardan tozalab, ezgu amallarga chorlaydi. Mumtoz kuy-qo‘shiqlarimizning hammasida mana shunday xislatlar mujassam. 

Haqiqatan ham barcha san’at asarlari insonni ma’nan kamolotga yetaklashi kerak. Afsuski, bugun taqdim etilayotgan kuy-qo‘shiqlarning hammasi haqida ham bunday deya olmaymiz. Hatto ayrimlarini qo‘shiq deyishga shubhalanadi, kishi. Xo‘sh, qo‘shiq o‘zi nima? U qanday bo‘lishi kerak? Milliy entsiklopediyada keltirilishicha: "Qo‘shiq — keng ma’noda she’riy musiqiy janr. Vokal musiqaning eng ommalashgan, ko‘proq band shakliga asoslangan turi, shuningdek, kuylashga mo‘ljallangan, to‘qilgan she’riy asarlarning umumiy ifodasi." Bunga qo‘shimcha qilib yana shuni aytish kerakki, qo‘shiq qalblarga zavq bag‘ishlovchi, yuksak iste’dod bilan ijro etiladigan chog‘roq san’at asari hamdir. Mazmunli so‘z va ohang bovastaligidir.

Demak, ashula uchun avvalo, so‘z birlamchi ekan-da. Ammo bu haqiqatni ayrim xonandalar unutib qo‘yayotganga, hatto umuman his qilmayotganga o‘xshaydi. O‘zini zamonaviy estrada yulduzlari sanayotgan ayrim mayda niyatli "yulduzlar" hatto ona tilimizda yo‘q so‘zlarni ashulaga kiritib, shinavandalarni chalg‘itib yubormoqda. Quyidagi so‘zlarga e’tibor bering:

Tirnama, lova, lova, lova, 

Jonim qiynama...

Tik-tak, yuragim tik-tak...

Hatto tibbiyotda ham yurak urishi "duk-duk" deya ta’riflanadi. Yoki "lova" so‘zi "love" ham, "lava" ham emas. "Yulduz"larimiz o‘zlaricha so‘z yasab, ularni ishqdan yonmoq, kuymoq ma’nosida ishlatgan bo‘lsa ajab emas. Bu albatta bir taxmin, xolos. Chunki hech bir lug‘atda ularning ma’nosini uchratmaysiz. 

Vay, vay, vay

Asal qizligiz bilamiz... 

yoki

Digi-digi, digi-digi

Yoqadi yorimning bilakuzugi...

kabi "qo‘shiq"lardagi so‘zlarning ma’nosini so‘raganimizda, ba’zilari shunchaki, ilhom kelganda yozilgan-da, deb javob berdi. Aslida so‘zning mazmun-mohiyatini tushunadigan odamlar bu so‘zlarni aljirash deb tushunadi. Endi ilhom parisini ro‘kach qilib, o‘zini san’atkor his etib she’r yozib, kuy bastalab, qo‘shiqni o‘zi aytishini qanday oqlab bo‘ladi? Bunday noyob "qobiliyat"ning mahsuli bo‘lgan bo‘tqa qo‘shiqlarning ikki qatorini tinglasangiz, sochingiz tikka bo‘lib ketadi. Bu matnlar na oq she’r, na barmoq vazn qonun-qoidalariga mos keladi. Tashvishlanarlisi shundaki, mana shunday "eg‘jod" namunalaridagi mazmunsiz so‘zlar tilimizga singib bormoqda. Bu muammo aslida nafaqat, jurnalistlar, balki tilshunoslarimizni ham tashvishga solishi kerak. 

— Ba’zi hollarda so‘zning quvvati musiqani to‘liq egallay olmaydi. Bunday paytlarda musiqaga qo‘shimcha so‘zlarni qo‘shish mumkin, — deydi filologiya fanlari nomzodi Omonulla Madaev. — Faqat buning ham o‘z qonun-qoidasi bor. Ya’ni bu so‘zlar matnning so‘ziga aylanmasligi, ashulaning umumiy yo‘nalishiga soya solmasligi kerak. Qadim zamonlardan buyon qo‘shiqchilik san’atida ashula so‘zlaridagi bahr tizimidan tashqari holatlarda matnda yo‘q ayrim his-hayajonli, tuyg‘uli so‘zlarni qo‘shib aytishgan. Masalan, "salomat-ey", "omon bo‘laylik-ey", voy-voy-ey" kabi so‘zlarni misol keltirish mumkin. Siz aytayotgan holatlarda esa so‘zlar matn ichiga kiritilgan. Demakki, qoidalarga rioya qilinmagan. Bundan tashqari, bu so‘zlarda ma’no yo‘q. Ma’nisiz so‘zlarni omma e’tiboriga olib chiqish va o‘zbilarmonlarcha so‘z yaratishga hech kimning haqqi yo‘q.

 

SO‘Z LATOFATIDAN BEBAHRA "BAYTLAR"

Qo‘shiq — kuy va she’riy asarning mutanosibligidan hosil bo‘luvchi ijod turi dedik. Taassufki, bugun bu xususiyat yo‘qolib boryapti. Negaki, kuylanayotgan qo‘shiqlarning aksarida shoirlarning qalbi, qalami sezilmaydi. Xuddiki, shoir xalqi o‘zga sayyoraga ko‘chib ketganu, bu ish faqat xonandalarning o‘ziga qolgandek. Yaqinda "Mening yurtim" kanalida bir qo‘shiq berilayotganda, televizorning "ovoz"i chiqmay qoldi. Shunda antiqa holat ro‘y berdi. (Bu holatni tasavvur etmasangiz, his etmaysiz). Ekranda klip ketyapti, titrda esa ashula matni. Unda na vazn, na ohang, qofiya-yu turoqdan darak ham yo‘q. 

Jonga tegdiku 

sho‘xliklaring,

Jonga tegdiku erkaliging,

Jonga tegdiku kaprizliging,

Dir, bidir-bidir 

tufligini qidir.

Bugun aksariyat qo‘shiqlarimizda musiqa yetakchilik qilmoqda. Mazmun esa be’maza.

Liki, liki, lik-lik,

Keling hammamiz,

birga raqsga tushaylik.

Raqsga tushib baralla 

qo‘shiq kuylaylik.

Liki, liki, lik...

Xonanda "Keling, birga likillab, raqsga tushaylik", demoqchi bo‘lyapti shekilli, deb o‘ylab qolasan kishi. Eng achinarlisi, bu ijroga davradagilar raqsga tushadi. Chunki, undagi so‘zlarga deyarli e’tibor bermaydi. Muxlislarni faqat serjilo ohanglar o‘ziga tortadi. Bularni "ijro" etayotganlarni yosh, havaskor desang katta avlod xonandalarning ba’zilari ham "zamon senga boqmasa, sen zamonga boq" qabilida ish tutib, kulguli holatda qolishmoqda.

Mana, shunday "xit" taronalardan biri:

Onlayn men aloqada 

Hattoki "instagramm"da

Ko‘p savollar juda

Tinchlik yo‘q menga.

— Qo‘shiq mazmunli she’r bilan go‘zal. Shuning uchun ham, men qo‘shiqlarimni so‘z ustiga quraman. Undan so‘ng musiqa va ijro paydo bo‘ladi, — deydi taniqli xonanda Farhod Saidov. — Bugun o‘zini san’atkor chog‘laydigan ba’zi xonandalar ijrolarida ikki kishi bir-birining qulog‘iga aytishi mumkin bo‘lgan, uchinchi kishining eshitishi uyat hisoblangan so‘zlarni ham qo‘shiq qilib kuylashyapti. Vaholanki, qo‘shiq insonni tarbiyalovchi ma’naviyat mezonlaridan biri. Xonandaning o‘z qo‘shig‘iga o‘zi so‘z yozishi esa kitob o‘qimaslikdan kelib chiqadi. Yosh ijodkorlar bilan o‘tkaziladigan uchrashuvlarda yaxshi san’atkor bo‘lish uchun nima qilish kerak, deb bot-bot so‘rashadi. Men ularga qo‘lingizdagi telefon-u, planshetlar o‘rniga kitob oling, ko‘proq kitob o‘qinglar, deb javob beraman. Boisi, so‘zining saviyasi baland bo‘lgan qo‘shiqlarning umri uzoq bo‘ladi.

 

MASHHURLIKNING TOVONI

Xalqimizda ajoyib naql bor: Shahar bedarvoza emas! Ammo yuqoridagi kabi "ijod namunalari"ni eshitib, san’at maydoni darvozabonlari nima qilyapti ekan, deb o‘ylab qolasan. Nega bu kabi bodringcha ham ma’zasi bo‘lmagan yasama qo‘shiqlar teleekranlarni mavh etmoqda. Ularga shu "qo‘shiq"lar yoqsa, marhamat, ijrochilarni uylariga taklif etib eshitishsin. Ekranga, omma oldiga olib chiqish shartmi? Darvoza ochiq bo‘lgach, tabiiyki, o‘g‘ri ham, to‘g‘ri ham kirib chiqaveradi-da! 

"Minbarga chiqayotgan inson o‘zining shaxsiy huquqlarini o‘zi chegaralaydi. Siyosiy arbob hayoti kaftdagidek oydin, shaffof bo‘lishi kerak".

San’atkorlik ham shunday. Mashhurlikka erishgan san’atkor ham endi o‘zi uchungina yashamaydi (ma’lum ma’noda san’at qurbonlik talab qiladi, degan gap mazmuni ham mana shu). Endi uning xohishlari va amallari xalq bilan mushtarak bo‘lishi kerak. Endi u "menga nima yoqsa shuni kiyaman, nimani xohlasam shuni aytaman" deyishga haqqi yo‘q! Chunki, u butun bir xalqning ko‘zgusiga aylandi! 

 

ESKI YARA

Maqolani yozish davomida ba’zi san’atkorlarimizdan e’tiroz eshitishimizga ham to‘g‘ri keldi. Hatto, ulardan biri "menga ayting-chi, siz jurnalistlarning ashulachilardan boshqa ishingiz ham bormi, yo‘qmi?", — dedi iddao bilan. To‘g‘ri bu mavzu OAV da ko‘p yoritilmoqda. Xo‘sh, chindan ham jurnalist boshqa mavzu topolmay qolganidan bu holat yuzaga kelyaptimi? Yoki xorij musiqalari ta’sirida gap egalarining quloqlari batang bo‘lib qolgani uchunmi? Muxlislarning olqishidan bosar-tusarini bilmay, to‘ylarda bir-biri bilan jiqqamusht bo‘layotgan, bir san’atkor ta’biri bilan aytganda, ahvoliga o‘tirib olib yig‘lasa bo‘ladigan, san’atkor deyishdan avval qo‘shtirnoqqa olib, keyin gapiriladigan soxta xonandalarning urchib borayotgani uchunmi? Aslida, san’atni sanoat, deb tushunayotgan bunday xonandalar xayolining bir burchiga kelmaydigan azaliy haqiqat — xalq ma’naviyatini o‘ylash natijasida qayta-qayta qo‘l urilayapti bu mavzuga! Haqiqiy san’atni "jaholatga qarshi ma’rifat bilan" kurash mezonida qo‘llash mumkinligi, biroq bugun bu xususiyat teskari tarzda amalga oshayotgani uchun xavflanib gapirilyapti. Yanayam aniqroq qilib aytganda, atomning kuchi o‘tin yorishga sarflanyapti! Qo‘shiq, undagi jarang topgan so‘z shunchalik qudratga egaki, nega bundan to‘g‘ri foydalanmaslik kerak? Shu jihatlar jurnalistni qayta-qayta bu mavzuga murojaat qilishiga sabab bo‘lyapti! Balki, bu borada hali o‘zida ma’naviyat, madaniyat shakllanib ulgurmagan yosh "qo‘shiqchi"dan xafa bo‘lish kerak emasdir? Zero, ma’naviyat haqida gap ketganda, bunga barchamiz birdek javobgarmiz. Gap xalq ma’naviyati, didi haqida borarkan, ommaviy madaniyatsizlik eshik qoqib turgan bir paytda, uni ichkaridan ochib berish shartmi? 

So‘z, musiqa va mahoratli ijro mushtarak bo‘lganda, qo‘shiq asl san’at darajasiga ko‘tariladi. "Qo‘shiqchi"larimiz bizdan xafa bo‘lmay, astoydil bu haqiqatni anglashlari zarurat. Toki, "Munojot", "Omon yor", "Shashmaqom"ga o‘xshagan nodir san’at namunalarining yaratilishi haqidagi orzularimiz armonga aylanmasin.

 Feruza XAYRULLAYEVA

"Hurriyat" muxbiri

 

 

«SHUNCHA BO‘LURMI HAY-HAY?»

Ovorayu sarsonlikning cheki...

Bir donishmanddan «Inson ko‘proq nimadan zavq oladi?» deb so‘raganlarida, «Foyda olishdan» deb javob bergan ekan. Ha, odam zoti buning uchun nimalarga qo‘l urmaydi, deysiz. Bugun bunga misollar juda ko‘p. Foydali ishning nimasi yomon, deysizmi? Yomoni - hyech qanday mehnatsiz, tama ortidan kelgani.

Read more...

REKLAMA VA MA’NAVIYAT

 Mamlakatimizda ma’rifatli biznes shakllanishida «Reklama to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunining ahamiyati katta. Ushbu Qonun qabul qilinib amalga kiritilganidan buyon 16 yildan ortiq vaqt o‘tdi. Shu yillar mobaynida Qonunga davr talabi va rivojlanayotgan amaliyot taqozosi, tadbirkorlik rivojini jamiyatning iqtisodiy va ijtimoiy maqsadlari bilan uyg‘unlashtirish maqsadida bir qator o‘zgartirishlar ham kiritildi. 

Read more...

SAVDO PESHTAXTASIDAGI «SENATOR»

Tushlik payti. Oshxonaga tamaddi qilish uchun kelganlar turnaqator bo‘lib navbatga turishardi. Men ham xo‘randalar qatoridan joy oldim. Bunday paytda istasangiz ham, istamasangiz ham yoningizda turgan odamlarning suhbati qulog‘ingizga chalinadi. Shu payt oldinroqda turgan ikki xo‘randaning suhbatidan ajablanib, hushyor tortdim. Ulardan biri ikkinchisiga “men ham uyimni ta’mirlashda o‘sha siz aytgan “senator”ni ishlatdim, yomonmas”, — dedi.

Read more...

.

Ijtimoiy tarmoqlar me’yorida, o‘rinli foydalanilsa, vaqti-vaqti bilan o‘zaro xabarlashib, fikrlashib turishning ajoyib vositasidir. Biroq bu imkoniyat suiiste’mol qilinganda-chi? U kishilarning, ayniqsa, hali oq-qorani tanib ulgurmagan, g‘o‘r yoshlar, ya’ni o‘quvchi va talaba tengdoshlarimiz uchun “vaqt o‘g‘risi”ga aylanadi. Mana bu endi katta kulfat. 

Read more...

“KISS ME” YOXUD BEHAYO TUYG‘ULAR REKLAMASI

Bugun xarid qilaman degan kishi uchun bozorda istagan narsa muhayyo. Xaridor talabi — bozor talabi. A, labbay. Tadbirkorning bozorda o‘z o‘rniga ega bo‘lishi va uni qanchalar mustahkamlay olishi bevosita sifatli mahsulot savdosiga bog‘liq. Ammo...

Bozor “quchog‘i”ni to‘ldirib turgan ayrim mahsulotlarni, aniqrog‘i, kiyim-kechaklarni kuzata turib, “bizning talablarimiz qachon shu qadar “oshib” ketdi?” degan o‘yga borasiz. Gap shundaki, poytaxtimizning gavjum bozor rastalarida osig‘liq turgan kiyimlar (ko‘pincha, ayollar va qizlar ko‘ylagi!)dagi yozuvlarni o‘qib hushingiz boshingizdan uchadi.

Kamina ham bozor kezib shunday holatlarga guvoh bo‘ldim. Rastalarni birin-ketin oralab ko‘z tushganlari taassufki quydagilar bo‘ldi:

“Huge me” (Meni quch), “Kiss me” (Meni o‘p), “Love me” (Meni sev),  “Give hot love to me” (Menga qaynoq muhabbat ber),  “My heart belong to you”  (Yuragim senga tegishli), “How sweet of you” (Sen qanchalar shirinsan), “You already know I love you” (Seni sevishimni allaqachon bilasan), “Think of your own my ideas” (Men haqimda o‘yla), “SICK” (Kasal), “I love New York” (Men Nyu-Yorkni sevaman), “Let’s meet in our dreams tonight” (Kel, orzularimiz oqshomida uchrashamiz)...

Bular-ku, mayli, har qancha uyatli yoki o‘zga yurtga mehr ifodalangan begona so‘zlar bo‘lmasin, imlosi to‘g‘ri. Allaqanday xususiy firmalarda tayyorlangan liboslardagi xato yozuvlarni ko‘rganda esa, ham kuyasan, ham kulasan.

“Newyofk” (aslida “New York”), “Londot” (“London”), “Tokyo” (“Tokio”); “Dont talk me” (Don’t talk me”), “Im every woman”...

Hatto ayrim yengil ustkiyimlar ijtimoiy hayotga munosabat sifatida aks etadi: “Your my friend likes my instagram” (Do‘stim bo‘lsang, instagramda layk bos), “I’m Lama” (Men Lamaman) kabi.

Bu kabi “dil izhorlari”ni o‘qib fikring tariqdek sochilib ketadi. Ushbu kiyimlarni xarid qilish uchun sotuvchi bilan tinmay narx talashayotgan qizlar xayolimda jonlanadiyu, yoqamni ushlayman. Qiziq, ular bu yozuvlarning mohiyatini tushunib olishmoqdami yoki...

Qizlar bunday liboslarni “zamonaviylik” deya tushunsa kerak-da. Ammo “Meni quch”, “Meni o‘p” singari jumlalarning egnida porlab turishiga qaysi yuz bilan chidashayotgan ekan. Yoki dugonalarimizning didlari shunchalik pastmi?

 O‘zbek qizlari haqida gap borsa, ibo, hayo, iffat singari tushunchalar naq ularning egizagidek jarang topgan. Ammo yuqoridagi singari yozuvlar tushirilgan kiyimlarni kiyib, ko‘cha-ko‘yda bemalol yurgan qizlar ko‘rgan ko‘zni iymanishga majbur etayotganini o‘zlari bilarmikan? Hatto, oliy ta’lim muassasalarida bunday liboslar bilan kursdoshlari orasida “ishvalanib” yurgan, o‘z ustoziga shunday yozuvli kiyimda ro‘para bo‘layotgan talaba-qizlar borki, endi bunisi jiddiy masala.

 Bu kabi “bezak” berilgan kiyimlarni faqat qizlarda emas, yigitlarda ham uchratamiz. Futbolkalardagi suratlarning aksari zo‘ravonlikni targ‘ib qiladi. Masalan, urush maydonidan chiqib kelayotgan askar surati, qon, olov, qurollar, jangari film qahramonlari; tatuirovka, qartalar surati va hatto alkogol ichib, quloqchin tutib olgan go‘dak(!) surati tushirilgan futbolkalar, yana yirtqich (bo‘ri, sher)larning vahshiyona qiyofalari aks etgan liboslar...

Achinarlisi, ushbu kiyim-kechaklarning aksari xorij mahsuloti emas, aynan o‘zimizda ishlab chiqarilmoqda! Tadbirkorlardan biri bolalar kiyimlarida “Masha va ayiq”, “O‘rgimchak odam”lar o‘rniga milliy qahramonlar surati bilan ishlab chiqarish haqidagi taklifimga “Qaysi qahramonlarni aytyapsiz: Zumrad va Qimmatnimi?” – dedi istehzo bilan. To‘g‘ri, bozor qonuniyati shu: talabga yarasha taklif. Yoshlar yoqtiradi ekan deb “ommaviy madaniyat” niqobi ostidagi bir ko‘rinishini o‘zimiz targ‘ib qilishimiz kerak emas-ku. 

– Milliyligimiz aks etgan futbolkalarni yaxshi ko‘raman, – deydi O‘zbekiston Milliy universiteti talabasi Islom Qoraboev. – Ularni nafaqat yurtimizga tashrif buyurgan sayyohlar, balki  ziyoratga kelgan boshqa viloyatlik yurtdoshlarimiz ham xarid qilishadi. Ammo bunday liboslar deyarli ko‘hna shahar obidalari atrofidagina sotiladi. Ularning savdo geografiyasi kengaytirilsa, nur ustiga nur bo‘lardi.

Qay makonda yashayotgan bo‘lmasin, bugun ilm-fan, texnika va madaniyat sohalarining rivoji har bitta kishiga o‘z ta’sirini o‘tkazmay qolmayapti. Natijada butun insoniyatda birlashuv, bir xillashuv jarayoni kechmoqda. Shu bois bugun o‘zlikni anglashga harakat doimgidan-da kuchliroq bo‘lishi tayin. Bu borada hech bir masalani maydaga yo‘yib bo‘lmaydi. Haqiqiy tuyg‘ular  reklamaga muhtoj emas-ku!

 Feruza XAYRULLAYEVA,

O‘zMU talabasi

 

FOLCHI XOLANING NAYRANGLARI


“Folbinga ishonma, folsiz yurma” degan gapni o‘ziga naql qilib olgan Nazira xola – qo‘lida tuguncha, erta tongdanoq qaergadir jo‘nash uchun hozirlik ko‘ra boshladi. Xotinining u xonadan bu xonaga o‘taverib, ivirsishidan uyg‘onib ketgan Farmon aka bildiki, yana folbinga boradi.
So‘nggi paytlarda zo‘r folbinlaru nafasi po‘stakni ham havoga uchiradigan “kuf-suf”chi eshonlar ko‘payib ketdi. Bundaylar har qishloqda topiladi. Folbini, eshoni yo‘q qishloqlarga “gast¬rolyor” eshonlar ham kelib ketishadi. Hatto shaharlardagi mahallalarda ham o‘shandaylarni ko‘rib turibmiz. 

Read more...

YIGIRMANCHI ASRNING AYANCHLI TUHFASI

Navbatchiligi tinch o‘tayotganidan mamnun o‘tirgan Nodirani ogohlantirishdi: darhol jarrohlik xonasini tayyorlang, ko‘richagi yorilgan bemorni olib kelishyapti. Saharga yaqin boshlangan jarrohlik ishi soat oltilarga borib yakunlandi. Hamshira bilan xodimlar bajaradigan yumushlar qolgandi. Nodira barcha tibbiy asboblarni yuvib, qayta ishlatishga tayyorlash uchun maxsus idishlarga soldi. Hademay navbatchilikni topshirishi kerakligini o‘ylab shoshildi. Shpritslarni yig‘ishtirib olayotganda, ehtiyotsizlik qildi, shekilli, barmog‘iga igna suqilib, qon sizib chiqdi. Sanitar ayol uning barmog‘ini bog‘lab qo‘ydi-da, qolgan ishlarni o‘zi amalladi.

Read more...

UMR ZAVOLI

Ma’lumotlarga ko‘ra, nufusi 7 milliard 100 million deb e’tirof etilayotgan dunyo aholisining 1,7 milliard nafari tamaki iste’mol qilar ekan. Bu yiliga 5-6 million kishi o‘z hayotiga zomin bo‘lmoqda, deganidir. Sotsiologlarning hisob-kitobiga ko‘ra 2025 yilga borib bu ko‘rsatkich 10 millionga yetishi taxmin etilmoqda. Kashandalarning o‘rtacha umri 22 yilga qisqarmoqda.
Bir kunda har bir kashanda o‘rtacha 8-10 donadan cheksa, 10 milliardga yaqin sigaret donasi tutab atrof-muhitni bo‘lg‘aydi.

Read more...

HUJJATDAGI XATO

ubizni qachongacha ta’qib qiladi?

Gazetaning navbatdagi soni chiqqan kuni tahririyatga qo‘ng‘iroq bo‘ldi. Bir maqola uchun intervyu bergan mutaxassis muallif bilan gaplashmoqchiligini aytdi. Hamkasbim go‘shakni oldi, suhbatdoshi baland ovozda noroziligini ayta boshlaganida bizlar ham beixtiyor mojarodan xabardor bo‘ldik: “Mening familiyam Ibragimova! Ibrohimova emas! Familiyamni o‘zgartirib yozishga nima haqingiz bor?!”...

IBRAGIMOVAMI YOKI IBROHIMOVA?
Xo‘sh, bu bahsda kim haq? Kim xato qildi? Familiyani imlo qoidalariga asoslanib yozgan jurnalistmi yoki hujjat bilan aynanlikni talab qilayotgan qahramonmi? 
Gazeta — hayot ko‘zgusi. U nafaqat atrofimizda sodir bo‘lgan voqea-hodisalar haqida xabar beradi, balki u orqali o‘quvchilar ongiga ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois, gazeta uchun nimani yoritish bilan birga, qanday yoritish masalasi ham juda muhim. U keng omma auditoriyasiga mo‘ljallangan ekan, hamma tushunadigan tilda, to‘g‘ri va aniqlikka asoslanishi kerak. Bu faqat gazeta ilmining talabi emas, o‘quvchining ham talabidir. Ayniqsa, imlo masalasida gazeta doim namuna vazifasini o‘tab kelgan. Biror so‘zning imlosi haqida bahs ketganida, “Gazetadan tekshirib ko‘rish kerak” yoki “Gazetada bunday yozilibdi, demak shu to‘g‘ri ekan” degan qarashning mavjudligi bor gap. Shunday ekan, yuqoridagi holatda familiyani hujjatdagiday berish xatoni qonuniylashtirish emasmi? Biroq qahramonimizni ham aybdorga chiqarib bo‘lmaydi. Axir, hujjatda uning familiyasi "Ibragimova" bo‘lsa nima qilsin?..
Afsuski, hujjat va imloning mos tushmasligi hamda shu bilan bog‘liq muammolar nafaqat tahririyat ishida, balki kundalik hayotda ham tez-tez uchraydi. Bu muammo jamiyatda qachon paydo bo‘ldi? Taassufki, kecha emas. Qarangki, ushbu masalaning ilk marta milliy matbuotimizda yoritilganiga 100 yil bo‘libdi! Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Oyna” jurnali 1914 yil 18-sonida chop etilgan “Jaholat dardlaridan” sarlavhali maqolasi aynan shu mavzuga bag‘ishlangan edi. Muallif “Absamat”, “Obduraxmon”, “Nutfullo” (Lutfullo), “Jodugor” (Yodgor), “Patxulla”larning ismlari “hujjatlar va hukumat mahkamalarida ham shul g‘alat va masxaralik holatda” yozilishini aytib, o‘sha davrdayoq bu muammoni hal etishga chaqirgan edi.
Maqoladan olingan ushbu parcha, ayniqsa, e’tiborga molik, muallif go‘yo bugun haqida yozganday: “Ajab shulki, idorada g‘alat yozilib kelgan ismlarni to‘g‘ri yozib yuborilsa, egalari rozi bo‘lmaydur”... Bir asr o‘tibdi-yu, xatoga “sadoqat” hissi o‘zgarmabdi...

O‘LMAS UL EMASMI?

Mazkur maqolada Behbudiy o‘rtaga qo‘yadigan savol aytib o‘tganimizdek, bugun uchun ham dolzarb: "Ismimizni bilmaymiz! Nega?". O‘shanda muallif o‘zi qo‘ygan savolga kinoyaviy tarzda shunday javob bergandi: "Bizga o‘rgatmabdurlar". 
Avvallari xatolar davlat mahkamalarida asosan o‘zga millatga mansub kishilarning ishlashi bilan izohlanar edi. Bugun-chi? Nega hanuz bu muammo uchrayapti? Masalan, “h” va “x” harflari qatnashgan ism-familiyalarning aksariyati xato yozilgan holda rasmiylashtirilmoqda. Qolaversa, shunday ismlar ham borki, ularning asl imlosi allaqachon unutilib ketganday: “Bobir”, “Mashkura”, “Begzod”, “Timur”, "Nemat”...
Ism noto‘g‘ri yozilgach, tabiiyki, undan hosil bo‘ladigan familiya ham bu qusurdan xoli bo‘lmaydi. “Radjabov”, “Saparov”, “Kasimov”, “Yuldashev”, “Artikov”, “Alimov”, “Sadikov” kabi. Ajablanarlisi, o‘zining yoki bobosining (familiyadagi) nomi shu taxlit noto‘g‘ri yozilishi ularni zarracha og‘rintirmaydi, shekilli.
Xatolar shunchaki imlo bilan bog‘liq bo‘lsa mayli, ba’zida ular lug‘aviy ma’noga ham ta’sir qilishi mumkin. Mavzuni o‘rganish mobaynida bu kabi holatlarga duch keldik. Chirchiqlik shifokor O‘lmas Safarovning aytishicha, pasportida ismi “Ulmas” deb yozilgan. “Ul” — o‘g‘il degani. Qibraylik Dilobar To‘xtaoxunovaning ismi esa hujjatga ko‘ra — “Dilbara”. Bunday ism esa umuman mavjud emas.
— Pasportimda ismim ham, familiyam ham xato yozilgan, — deydi poytaxtlik tadbirkor Farruh Najmiddinov (1976 yil tug‘ilgan). — Bir emas, bir nechta xato bilan “Farux Natjmitdinov” deyilgan. Rasmiy hujjatlarni to‘ldirganda pasportdagi yozuvni aynan keltirishga to‘g‘ri keladi, shunda o‘z ism-sharifimni xato yozishga uyalaman. Aslida uni to‘g‘rilab takroran pasport olish haqida ham o‘ylaganman. Biroq bu keyinchalik rasmiy hujjatlar bilan ishlayotganda qiyinchilik tug‘diradi, degan xayolda bu qarordan voz kechganman.
Bu kabi fikrlarni yana ko‘pchilikdan eshitdik. Ayniqsa, biror ko‘chmas mulkka egalik qilganlar yoki tadbirkorlik bilan shug‘ullanadiganlar ism-familiyadagi bittagina harfni ham o‘zgartirishga cho‘chisharkan. Aytishlaricha, bir hujjatda ismni to‘g‘rilash boshqa hujjatlarga ham o‘zgartirish kiritishni taqozo qiladi.
— Ism-sharifdagi imloviy xatoni to‘g‘rilash qiyinchilik tug‘dirmaydi, — deydi Chilonzor tumani 1-notarial idorasi xodimi Vasila Karimova. — Tug‘ilganlik to‘g‘risidagi guvohnoma va pasportning takroran berilishini so‘rab tegishli idoralarga ariza yoziladi. Ism-familiya o‘zgartirilgandan keyingi yuritiladigan hujjatlarga esa shaxsni tasdiqlovchi hujjatning dastlabkisi va o‘zgartirilgani, shuningdek, o‘zgartirish sababi qayd etilgan ma’lumotnoma ilova qilinadi.
“Aytishga oson-da”, — dersiz. Axir, rasmiy hujjatlar haqida gap ketganda ko‘z o‘ngimizga idorama-idora yurish, sarsongarchilik, eshiklar oldida soatlab navbat kutish kabilar keladi. Qolaversa, bu yerda gap hujjat olish emas, borini to‘g‘rilash haqida ketganidan keyin, “shunisi ham bo‘laveradi” deydiganlar topiladi...

XATO HAM MEROSDIR

Chaqaloqlar ismini yozishda yo‘l qo‘yilayotgan xatolar masalasiga aniqlik kiritish maqsadida, tug‘ilganlik guvohnomalarini yozish tartibi bilan qiziqdik. Xususan, Toshkent shahar Shayxontohur tumani FHDYo bo‘limi faoliyati bilan yaqindan tanishdik. 
— Tug‘ilganlik haqidagi guvohnomani olish uchun kelgan ota yoki boshqa vasiy shaxs chaqaloqqa qo‘yiladigan ismni arizada yozma ravishda taqdim qiladi, — deydi Shayxontohur tumani FHDYo bo‘limi 1-toifali inspektori Kamola Sodiqova. — Biz uni imlo lug‘atlaridan tekshiramiz. Agar xatolik bo‘lsa, to‘g‘ri variantni ko‘rsatib, tushuntirish ishlarini olib boramiz. Ishimizda doim lug‘atga tayanamiz.
Chindan, ish stoli ustida imlo lug‘ati va Ernst Begmatov tahriri ostida chop etilgan ismlar kitobini ko‘rdik. Xo‘sh, lug‘atlardan foydalanishsa, xatolar nima uchun kamaymayapti? Bu masalaga butkul aniqlik kiritish maqsadida FHDYo arxivini o‘rganganda, qiziq faktlarga duch keldik. Bo‘lim xodimlarining bergan ma’lumotlariga qaraganda, tug‘ilganlik to‘g‘risidagi guvohnomaga bolaning familiyasi ota-onasining pasportidan (agar boshqa familiya berilmasa) ko‘chiriladi. Bugun FHDYo bo‘limlarida ota familiyasidagi xato farzandining hujjatiga to‘g‘rilab yozilishi tartibi yo‘lga qo‘yilgan. Biroq qonunchilikka asosan, faqat ota-ona roziligi bilangina bunday o‘zgartirish kiritilishi mumkin. Achinarlisi, olgan ma’lumotlarimizga qaraganda, ko‘pchilik familiyadagi xatoning tuzatilishini istamaydi. “Xato bo‘lsa ham, familiyamiz bir xil bo‘la qolsin!” deyishadi.
Arxivni o‘rganish jarayonida yana bir qiziq jihatga duch keldik. Ma’lumki, qonunchilikka asosan, bolaga ism qo‘yish ota-onaning huquqidir. Tug‘ilganlik haqidagi guvohnomaga ham ism ota-ona qanday xohlasa, shunday yoziladi. Aytaylik, ismning imlo xato bilan yozilishini talab qilish ham ota-onaning huquqidir. FHDYo arxividagi hujjatlarni o‘rganish jarayonida buning ko‘plab misollariga duch keldik. Xususan, Sobirov Husniddin qizi Xadichaning ismini, FHDYo xodimlari bergan tushuntirishlarga qaramasdan, “H” harfi bilan yozilishini talab qilgan. Xususan, arizada shunday deyilgan: “Imlosi bilan tanishdim. Xato bo‘lishiga qaramasdan, “Hadicha” deb yozilishini istayman”. Buni qanday izohlash mumkin? Afsuski, bu kabi misollarga ko‘plab duch keldik, “Bobir”, “Rano”, “Timur”, “Kamilla”, “Djasmina”larning tug‘ilganlik haqidagi guvohnomalari ota-onalarining o‘z xohishiga ko‘ra ana shunday “tarixga muhrlangan”. Sogdiana (aslida So‘g‘diyona), Ibragim (Ibrohim), Boxodir (Bahodir) kabi ismlar imlosi ham mana shunday kamsavodlik mahsulidir, desak adashmaymiz. Keyingi zamonlarda ayrim o‘zbek bolalariga qo‘yilayotgan Sabina, Rokshana, Ruslan, Neymar(!) kabi ismlar, endi boshqa masala...

O‘Z(ISM)IMIZNI HURMAT QILAYLIK

Hadislarda aytilishicha, farzandiga chiroyli, ma’noli ism qo‘yish ota-onalarning, xususan, otaning vazifasidir. O‘z davrida payg‘ambarimiz ismidan shikoyat qilib kelgan kishilarga chiroyli ism tanlab bergan ekanlar. Ota-bobolarimiz ismlarga tole yashirin ekanini his qilganlar va bolalarini go‘zal ismlar bilan ataganlar. Afsuski, bugun ayrim kishilar uchun ismning ma’nosidan ko‘ra, ma’nisiz bo‘lsa-da, uning yaltiroqligi, jarangdorligi muhim, chog‘i. 
Yaqinda ustoz jurnalistlar davrasida vatanparvarlik xususida so‘z bordi. Taniqli ijodkor Mahmud Sa’diy shunday dedi: “Vatanparvarlik balandparvoz gaplar bilan ifodalanmaydi. Yoki u g‘urur yoki yutuqlarni olqishlash ham emas!” Ustozning so‘zlaridan ta’sirlandim. Vatanparvarlik asli nima? U nimadan boshlanadi? O‘ylanib qoldim: millat ravnaqi yo‘lida kichik bir xatoni tuzatish ham vatanparvarlik emasmi? Vatanparvarlik o‘zlikni anglashdan boshlanmaydimi? O‘zlik esa, donolar aytmishki, avvalambor, ota-onang bergan noming, ismingdir...

Mohlaroyim QAYUMOVA,
"Hurriyat" muxbiri

REPETITORLIK FENOMENI:SIFAT MUHIMMI YOKI NATIJA?

Repetitor kerakmi?

— O‘qishga tayyorlanish uchun repetitorga boryapman, — deydi Jalaquduq pedagogika va iqtisodiyot kolleji o‘quvchisi Javohir Parpiev. — Kollej darslarida ham kerakli bilimlar beriladi, albatta. Lekin bu test savollariga javob topish uchun yetarli emas, deb o‘ylayman. Repetitor esa aynan o‘sha testlarda so‘raladigan ma’lumotlarni saralab yodlatadi.

Read more...

MUHABBAT YETIM QOLMASIN

Ko‘kni qora bulut qoplagan. G‘arbdan esayotgan shamol kuchaygandan-kuchayib, dovul borgan sari avjiga minmoqda. Shiddat bilan shibbalayotgan yomg‘ir dov-daraxtlar bargini chor tarafga to‘zg‘itadi. Xazonlar taqdirga tan bergancha yelvizak qayga yetaklasa, o‘sha tomonga uchib, oldidan nima chiqsa, urinib-surinib, ba'zilari esa loyga belanib yotibdi. Yoz bo‘yi to‘lib oqqan anhorning shashti sust bugun, suvi ham sayoz. Unga o‘rnatilgan charxpalak esa, eringandek arang aylanmoqda. 

Read more...

SHOU-BIZNES VA MA'NAVIYAT

Bozor iqtisodiyotiga o‘tish sharofati bilan tadbirkorlik qadr topib, har bir sohada - sanoatda va qishlok xo‘jaligida ham, qurilish, savdo va transport xizmati ko‘rsatish va umumiy ovqatlanishda ham faoliyatning asosiy shakli bo‘lib qoldi.

Keyingi paytlarda - asosan san'at sohasidagi tadbirkorlikni anglatuvchi shou-biznes deganlari ham hayotimizga shiddat bilan kirib keldi.

Tadbirkorlikning asosiy maqsadi, tabiiyki, daromad, foyda olish, pul ishlab topish. Shou-biznes bilan shug‘ullanib foyda olishga ham endilikda tabiiy hol sifatida qaralmoqda.

Read more...

BETGA AYTGANNING ZAHRI BORMI?

“Suqrot usuli” haqida eshitganmisiz? “Afina so‘nasi” nomini olgan donishmandni dunyoga tanitgan usuli nimadan iborat edi? Butun umr qarshiliklarga uchrab kelib, Suqrot muxoliflariga bir marotaba bo‘lsa-da, “Sizlar nohaqsiz” deb aytganmidi? Yo‘q! U haddan ziyod farosatli edi. Suqrot butun boshli mamlakat aholisini o‘zining g‘oyalariga ishontira olgan, lekin umri mobaynida kishilarga ularning nuqson va kamchiliklarini emas, ijobiy jihatlarini aytib kelgan. Murakkab taqdir yo‘lini bosib o‘tgan Suqrot umri davomida hech bir kishini tanqid qilmay yashagan. Biz-chi? Yon-atrofimizdagilarni tanqid qilmay yashashimiz mumkinmi? Umuman, donishmand ota-bobolarimizdan meros milliy madaniyatimiz, xususan, tanqid odobiga qanchalik rioya qilamiz?

Ye vropa tillarida “tanqid”ning muqobiliga fransuzcha “critique” asos bo‘lgan, lug‘at va ensiklopediyalarda bu so‘zga “kamchiliklar yuzasidan bildiriladigan norozilik”, deya ta'rif berilgan. Ojegovning izohli lug‘atida ham “critique”dan ildiz olgan “kritika” - “nuqsonlarni belgilab olishga qaratilgan tahlil”, deb izohlanadi. Ko‘rib turganimizdek, G‘arbda tanqid deganda kamchiliklarni oshkora aytish nazarda tutiladi. Sharq­da esa arabcha “tanqid” shunchaki salbiy illatlarni sanash emas, balki baho berish maqsadida o‘rganish, tahlil qilish va shu asosda xulosa chiqarish degan ma'noni anglatadi. Sharq va G‘arb tanqidchiligi o‘rtasidagi asosiy tafovut ham shunda: Sharqda tanqidni tarbiya vositasi deb bilishsa, G‘arbda ko‘proq tartibga chaqirish, xatolarni oshkor qilish sifatida qaralgan. Yana bir muhim jihat: “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da “tanqid”ning quyidagi talqinlarini ham ko‘rish mumkin, bu - yutuqlarni qayd etish, kamchilik va nuqsonlarni belgilash va bartaraf etish maqsadidagi muhokama, tahlil qilish kabi ma'nolardir. Demak, Sharqda tanqid nafaqat kamchiliklar, balki ijobiy jihatlarni ham aniqlashga qaratilgan tahlildir.

Ilk muhabbat, birinchi safar kabi unutilmas ibtidolar haqida yozib, Said Ahmad ular bilan bir qatorda birinchi bor tanqidga uchraganini ham tilga oladi. Dastlabki hikoyasi “Ishqiboz” dan to “Ufq”gacha yozganlarining barchasini “jo‘ngina bir narsa ekan” deb kelgan Abdulla Qahhordan ilk bor tanbeh eshitgani haqida “Birinchi tanqidning “zahri” tanamni uzoq yillar zirqiratib yurdi”, - deb yozadi. Biroq Abdulla Qahhorning tanqidiga e'tibor bering, odatda u so‘zni shunday boshlagan: “Hikoyangiz mahorat bilan yozilgan. Juda o‘ynoqi, juda favqulodda detallarga boy. Qiziqib o‘qiladi. Nuqsoni yo‘q hikoya. Ammo...” Yillar o‘tib bu haqida Said Ahmad o‘zining “Yo‘qotganlarim”da shunday yozadi: “Domlaning ana shu “ammo”siga toqatim yo‘q. “Ammo” dedimi, juda asosli, aslo rad qilib bo‘lmaydigan bir gap aytadi”.

Abdulla Qahhorning tanqidlaridan maqsad nima edi, deysiz? Yosh hikoyanavisni kamsitish, adabiyotdan ko‘nglini qoldirishmi? Yo dastlab Said Ahmad o‘ylaganidek, “ko‘rolmaslik”, “ikki qo‘chqorning kallasi bir qozonda qaynamasligi”mi? Bu savolga eng to‘g‘ri javobni Said Ahmadning o‘zidan qidiramiz. Yozuvchi o‘zining ijodida Abdulla Qahhorning ta'siri, hissasini yuqori baholagan, ustozining o‘limidan so‘ng ham “yozilganlarning hammasini xayolan uning nazaridan o‘tkazib olish”ga intilgan. Tanqidning bergan natijasiga qarang! U yosh ijodkorning ijoddan yuz o‘girishi, qalamdan voz kechishiga olib kelgani yo‘q (Abdulla Qahhorning bunday maqsadi bo‘lmagan ham). Aksincha, ustozining mohirona tanqidlari Said Ahmadni umrbod faqat olg‘a intilishga undadi. Bu Said Ahmadning tanqidga bo‘lgan munosabati edi. Hozir-chi?

Kundalik hayotimizda biz biror kishini tan­qid qiladigan bo‘lsak, yuqoridagiday natijaga erishishimiz amrimahol. Lekin Abdulla Qahhor buyuk so‘z ustasi edi, uning bu vazifani uddalay olganining ajablanarli tomoni yo‘q. Demak, tanqid ham bir san'at ekan-da?

- G‘arbda tanqidni konfliktologiya faniga aloqador, deb bilishadi, - deydi O‘zDJTU professori Tursunali Qo‘ziyev. - Shu ma'noda, G‘arb falsafasi tan­qidni qarama-qarshilik, deb tal­qin qiladi. Biroq Sharq uchun tanqid azaldan san'atning bir ko‘rinishi bo‘lib kelgan. Bu tushuncha haqida gap ketar ekan, avvalo, tanqid ta'lim va tarbiyada keng qo‘llanadigan usul sifatida e'tirof etiladi. G‘arb falsafasi konflikt tan­qid qilinuvchi butunlay mag‘lub bo‘lganidagina yakuniga yetadi, deb hisoblaydi. Sharq­da esa maqsad izza qilish, so‘z bilan halok qilish emas, aksincha, tanqid uchun eng o‘rinli so‘zlarni topgan holda, uni yangi ijobiy o‘zgarishlar debochasiga aylantirish. Yapon traktatlarining birida shunday deyiladi: “Kimdir sening tanqidingdan keyin o‘z xatolarini tuzatishini istasang, shunday gapirginki, u o‘zini tashnalikdan azoblangan odamu, seni esa qo‘llarida suv tutayotgan xaloskor deb bilsin!” Bu ibora Sharqda tanqid san'atga aloqador deb sanalishiga yana bir dalildir.

Shunday deydigan bo‘lsak, tanqid faqat mohir ijrodagina kutilgan natija beradigan murakkab san'atdir. Shu ma'noda Sharqda tanqid shirin so‘z, shirin muomalaga tayanadi. Qadimdan sharqliklar tanqid qilganda ham birovning shaxsiyatiga, oriyatiga, izzat-nafsiga tegmaslikka intilishgan. Buning isbotlarini millatning ma'naviy o‘tmishi haqida eng go‘zal dalil bo‘lgan maqollar orqali ham isbotlash mumkin: “To‘g‘ri so‘z tuqqaningga yoqmas”, deydi xalqimiz. Lekin bu bilan to‘g‘ri so‘zni aytmagan yaxshi, degan ma'no chiqmaydi. Axir yana bir naql bizga shirin yolg‘ondan achchiq haqiqatning afzalligini uqtiradi. Biroq mana shu achchiq so‘zni aytishda sharqliklarning andishaga tayanganini xal­qimizning “Qizim, senga aytaman, kelinim, sen eshit”, degan gapidan bilishimiz mumkin. Demak, Sharqda tanqid shartakilik, betgachoparlikni nazarda tutmaydi. Zarur bo‘lsa, tanqidning bilvositalikka tayanishi, biroq aslo nozik insoniy munosabatlarning buzilishiga xizmat qilmasligi uqtiriladi. Shuningdek, tanqidning yuqoridagidek, ijobiy natijalar debochasi bo‘lishi mumkinligini “Do‘st achitib gapirar, dushman kuldirib” degan yana bir maqolimiz ham tasdiqlaydi. Qoleversa, tanqid qilgan kishidan ranjimaslik odob sanalgan, zero “Betga aytganning zahri yo‘q”. Ammo bu ko‘pchilikning ishtirokini nazarda tutmaydi. Shu ma'noda tanqid Sharqda individuallikka asoslanadi. G‘arbda esa umumjamoa oldida ham tanqidga uchrash normal holatdir.

Chindan, Sharqda insonning qadr-qimmati yetakchi o‘rinda turadi. Bu sharqona dunyoqarashning shakllanishiga katta ta'sir ko‘rsatgan omillardan biri - Islom dinidir. Xo‘sh, tanqid xususida dinimizda nima deyiladi?

- Islom tanqidning umumjamoa oldida aytilishini qoralaydi, - deydi Shayxontohur tumani imom-xatibi Odilxon qori Yunusxon o‘g‘li, - Chunki bunday tanqid kishini izza qiladi va aks natija beradi. Odamlarni bir-biriga dushman qilib qo‘yadi. Imom Shofeiy bir baytlarida aytadilar (ma'nosi): “Ey do‘stim, menga yolg‘iz holimda nasihat qil! Jamoa ichra nasihat qila ko‘rma! Zero, ko‘pchilik ichidagi nasihat malomatning bir turi bo‘lib, bunday narsani eshitishni istamasman”. Shuni unutmaslik kerakki, tanqid qiluvchi o‘zgalarning ayb-kamchiliklarini atayin qidirib yurishdan yiroq bo‘lishi lozim. Zero, atayin odamlarning kamchiliklarini poylab yurish dinimizda qattiq qoralanadi.

Ko‘rinib turganidek, sharqliklar birovni tanqid qilishdan avval bu tanbeh kishining ruhiyatiga qanday ta'sir qilishi haqida o‘ylashgan, ko‘ngil ozorlaridan bir-birlarini ayashga odatlanib kelishgan. Buxoroi Sharif ahlining “Bir kimsaga tanbeh berish yoki tanqid qilishdan avval og‘zingga parvarda solib ol”, degan naq­li ham tanqidning achchiq so‘zi bilan kishi qalbini yaralash sharqliklarga xos emasligini bildiradi.“Kimgadir achchiq haqiqatni aytishingdan avval tilingni asalga botirib olgin”, - arablar orasida mashhur bo‘lgan purma'no ibora ham buning yana bir isbotidir.

Ha, ruhiy poklik bilan bir qatorda go‘zal xulq-atvoru shirin so‘zni xush ko‘ruvchi Sharq kishilarining turmushiyu madaniyati bejiz mag‘rib ahlini o‘ziga rom etmagan. Ayniqsa, sharqliklarning o‘zaro so‘zlashish odobi tillarda doston bo‘lib, san'at darajasida baholanib kelingan. Qarangki, Sharqda tanqid ham go‘zal. Kamchilik, nuqson, illatlarni aytgan-da ham, achchiq-achchiq luqma tashlash o‘rniga Sharqda o‘rinli fikrni chiroyli qilib aytish odob sanaladi. Yevropada o‘zbek turmushining ensiklopediyasi sifatida qadr­lanadigan “O‘tkan kunlar”dan tanqidning go‘zal namunalarini topishimiz mumkin. Hojining o‘g‘li bilan suhbatlariga bir e'tibor bering. Ota farzandining so‘roqsiz nikoh o‘qitganidan norozi, lekin shunday bo‘lsa ham, sharqona muomala odobidan chetga chiqmaydi.

Sharqona tanqidning yana bir o‘ziga xos jihatini Behbudiyning “Padarkush” dramasi orqali ko‘rib o‘tamiz. Asar domulla va ziyolining boy uyiga kelib, yolg‘iz o‘g‘lini na yangi usul maktabi, na madrasa tahsiliga bermaganini tanqid qilishadi. Biroq buni tanqid deyish ham qiyin. Aniqrog‘i, ziyoli va domulla boyning ko‘zini ochib qo‘yish, zamon o‘qiganniki ekanini isbot qilish uchun kelgan deyish, to‘g‘riroq bo‘ladi. Shu ma'noda, tanqid Sharqda kimnidir kamsitish uchun emas, to‘g‘ri yo‘lga boshlash uchun aytiladigan taklifni nazarda tutadi. Zero, ko‘p jihatdan boshqa xalqlarga o‘rnak bo‘la oladigan milliy madaniyatimizda kamchilik yoki xatoga yo‘l qo‘ygan kishi didaktik yo‘l bilan, ya'ni pand-nasihat, maslahat orqali tarbiyalangan.

YUqorida mag‘rib va mashriqdagi tanqid haqida gapirdik. Ularning qay biri bugungi reallik uchun mosroq? Keling, aniq ilmiy dalillarga yuzlanamiz. Psixologiyada “pozitivlik - konstruktivlik - samara” effektiv kritikaning ideal formulasi sifatida tan olingan. Sharqona tanqid ham shu tamoyilga asoslanganini yuqorida ko‘rdik. Demak, zamonaviy ilm-fan tanqid borasida shar­qona yondashuvni yoqlamoqda. Yana bir isbot sifatida psixologlar ilgari suradigan “Feedback” usulini keltirish mumkin. Bunda avval ijobiy jihatlar, undan so‘nggina kamchiliklarning aytilishi nazarda tutiladi. Ushbu yondashuvni ham Sharq tanqidchiligida ko‘rdik. Demak xalqimizning tanqid qilishda rioya qiladigan me'yorlari bugungi kunda ham hayotiy deb tan olingan. Xo‘sh, bizning o‘zimiz - Sharq madaniyatining merosxo‘r­lari bu me'yorlarga qanchalik amal qilamiz?

Avvaliga sobiq sho‘rolar tuzumining ta'siri, keyinchalik yangi asrga kelib ommaviy madaniyat unsurlarining kirib kelishi tufayli, jamiyatda, kishilar hayotida uchraydigan xato va kamchiliklarni yuzga aytish, ko‘pchilikning ichida oshkor qilish, ularga nisbatan keskin choralar ko‘rish odatga aylandi. Jurnalist Nazira Qurbonning “Oila va jamiyat” gazetasida e'lon qilingan “Tan­qidmi yoki tanbeh?” sarlavhali maqolasida yozilishicha: “Shaxs tabiatida shartakilik, betgachoparlik, andishasizlik kabi salbiy illatlar kuchaydi. Ayniqsa, o‘rinsiz va asoslanmagan tanqidlar kishilar orasida bir-biriga nisbatan xusumat, gina-qudratni paydo qildi. Shunday ekan, tanqiddan to‘g‘ri xulosa chiqarilishi uchun u xolis bo‘lishi va shaxsning hamiyatiga, nafsoniyatiga tegmasligi kerak. Bu esa birmuncha amrimaholdir. Hatto aniq fakt va dalillar, ilmiy tahlilga asoslangan tanqid ham ko‘p hollarda to‘g‘ri tushunilmay, ba'zan hamkasblar, olimlar o‘rtasida qandaydir ziddiyatni, adovatni yuzaga keltiradi”.

Ko‘pincha kimningdir xatti-harakatidan norozi bo‘lganimizda buni ko‘pchilikning ichida yuziga aytamiz, qilgan xatosi va kamchiligini boshqalar oldida oshkor qilishdan cho‘chimaymiz. Ammo har bir shaxsda o‘zlik va “men” tushunchasi mavjud ekan, o‘ziga nisbatan bildirilgan tanqidiy fikr, ayniqsa u tahlilga asoslanmasa, dalilga ega bo‘lmasa, uning ichki tuyg‘ulariga, g‘ururiga, sha'niga ta'sir etadi va o‘zini haqoratlangandek sezadi. Shu bois, ko‘pincha tanqidga uchragan shaxsda to‘g‘ri xulosa chiqarishdan ko‘ra, qasdma-qasdiga ish tutish, o‘ch olish kayfiyati ustuvorlik qiladi.

Ha, albatta, tanqidning ham o‘z o‘rni bor. Lekin shuni unutmasligimiz kerakki, tanqidiy axborotni g‘arbliklar faqat aqli orqali qabul qilishsa, sharqliklar aqli va ko‘ngli, ya'ni ichki tuyg‘ulari bilan idrok etishadi. Shu ma'noda, sharqliklar haqida gapirilganda qiziqqon, g‘arbliklarga nisbatan sovuqqon sifati qo‘llaniladi. Shunday ekan, tanqidning tig‘ini birovga qaratishdan avval uning qanday natija berishi, jumladan, o‘zimiz bundan kutayotgan maqsad haqida o‘ylashni unutib qo‘ymaylik.

Umuman olganda, har kim ham tanqid qilishi, qoralashi va noroziligini bayon qila olishi mumkin. Lekin tushunish, anglashni namoyon etish va marhamatli, bag‘rikeng bo‘lish har kimning ham qo‘lidan kelmaydi. Buning uchun insondan kuchli fe'l-atvor va iroda talab etiladi. Ana shunday xislatlar egasi Benjamin Franklin bosmaxona yugurdakligidan AQSHning taniqli davlat arbobi darajasigacha bo‘lgan yo‘lni bosib o‘tib, tarixda o‘zining munosib o‘rnini egallagan. Bu muvaffaqiyatlarning siri nimada edi? Franklinning o‘zi bu savolga quyidagicha javob bergan: “Men hech qachon birovni yomonlab, xunuk gap aytmayman, har bir odam haqida uning yaxshi tomonlarini gapiraman”.

Nima uchun biz shunday qilmaymiz?!

 Mohlaroyim QAYUMOVA, “Hurriyat” muxbiri

JAMIYAT TARAQQIYOTINING ASOSI

Bugun olam ahlini tashvishga solayotgan globallashuv zamonida yoshlarning ongi va shu­urini egallashga qaratilgan tahdidlar turli sohalarda misli ko‘rilmagan darajada ortib bormoqda. Bu ayniqsa, axborot sohasida ko‘proq kuzatilmoqda. Aytaylik, dunyoda zamonaviy axborot vositalari kirib bormagan biron bir manzilni topish amrimahol.

Read more...

GIHFURUSHLIKXATARLI BIZNES TURIGA AYLANMOQDA

Bugungi kunda insoniyatga ko‘plab tahdidlar xavf solayotganini hammamiz yaxshi bilamiz va dunyo hamjamiyati ularni imkoni boricha bartaraf etishga harakat qilayotganidan ham xabardormiz. Bularga ekologik muammolar, odam savdosi, uyushgan jinoyatchilik va xalqaro terrorizm, OITS, qurol-yarog‘lar savdosi, giyohvandlik, ocharchilik, urush hamda boshqa tahdidlarni kiritish mumkin. Hyech mubolag‘asiz aytish o‘rinliki, insoniyat ko‘p hollarda o‘z boshiga yog‘ilayotgan bu ofatlar qarshisida ojiz qolayotir. Shulardan biri bo‘lgan giyohvandlik kishilarni o‘tgan asr boshlaridan beri shafqatsizlarcha o‘z domiga tortib kelmoqda.

 

Read more...

  • So'ngi yangiliklar
  • Ko'p o'qilgan

RASMIY SAYTLAR

REKLAMA

REKLAMA

 

 

 

 

 

 

Kalendar

April 2017
S M T W T F S
1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30

.