ISTE’DODNING BAHOSI QANCHA?

Iste’dod‚ bu — mo‘’jizadir. Chunki u juda ko‘p buyukliklarni kashf etishga qodir. Iqtidorli o‘g‘il-qizlarni mehrli og‘ushida ulg‘aytirayotgan ona O‘zbekistonimizning qaysi bir hududiga nazar solmaylik, yoshlar qobiliyati bilan dunyoga kelayotgan mo‘’jizalar bisyor. Ularning bari maqtovga loyiq, tahsinga sazovor.

Read more...

KO‘CHANING ODAMI YOKI BELBOG‘SIZ ERKAKLAR

Yaqinda tahririyatimizga bir ayol kelib, “Gazetalaringda bo‘sh ish o‘rinlari haqida e’lon beribsizlar, o‘sha sonni topolmadim. O‘zimga loyiq ish izlab yurgandim”, deb qoldi. Aytishicha, turmush o‘rtog‘i avtohalokatga uchrab, nogiron bo‘lib qolibdi. Uning dori-darmoniga ko‘p mablag‘ kerak bo‘layotgani aniq.

Read more...

PO‘SHT, MASHINALI TALABA!..

Ko‘chalarimizni to‘ldirib harakatlanayotgan mashinalar turmushimiz farovonligidan darak beradi. Bundan atigi to‘rt-besh yil avval yurtimizdagi har bir xonadonga o‘rtacha bittadan avtomobil to‘g‘ri keladi, deya faxrlangan bo‘lsak, endilikda bir oilada ikki-uchtadan shaxsiy mashina borligini ko‘rib, quvonchimiz yanada ortadi. 

Read more...

TUMAN «OYNA»SIDAGI DOG‘LAR

Matbuotning boshqa ommaviy axborot vositalaridan ham yaxshi, ham yomon tomoni bor. Yaxshi tomonidan boshlay qolaylik: oradan necha yil o‘tmasin bosma OAVda chop etilgan materialingiz kimningdir uyida, ishxona yoki kutubxonadagi taxlamlarda turaveradi. 

Read more...

“TAXI”: BAYRAM BAHONA “KETMONI UCHGAN”LAR

Tanish-bilish, do‘st-birodarlar, hatto aka-uka, opa-singil — tug‘ishganlar ham bir-birini yo‘qlab, holidan xabar olib turmasa, ular yiroqlashib, begonalashib ketishi hayotda o‘z isbotini topgan. Hozirgi texnika-texnologiya rivojlangan tezkor zamonda bu vazifani uyali aloqa vositasi yordamida bir zumda uddalash mumkindir.

Read more...

SOVCHIMISAN, OVCHIMISAN, NAMASAN?

E, bu tushlar ham bor bo‘lsin-da! Ba’zi tushlar naq ertakning o‘zginasi. Bir tush ko‘ribman: eshik qo‘ng‘irog‘i tugmasi bosilibdi. Ochsam, tog‘ora ko‘targan ikki ayol turganmish. Salom-alikdan so‘ng tanimasdan hayratda turganimni tilimdan avval nigohim “aytib” qo‘ydi, shekilli, haligilar qulchilikka keldik, deyishdi. 

Read more...

GLOBALLASHUV JARAYONLARI:MA’NAVIY O‘ZIGA XOSLIK

Barchamizga ma’lumki, bugungi kunda butun dunyoning uyg‘unlashuvi — globallashuv jarayoni yuz bermoqda. Barcha narsaning ikki qutbi bo‘lganligidek, globallashuvning ham o‘ziga yarasha salbiy va ijobiy tomonlari mavjud.

Read more...

QAHRGA MUNOSIB "QAHRAMON"LAR

— Dada, “xiyonat” nima degani? — so‘radi besh yashar bola otasidan.

— Bu so‘zni qaerdan olding? — hayron bo‘ldi ota o‘g‘liga nima deb javob berishni bilmay.

— “Muhabbat tantanasi”dagi (serial nazarda tutilmoqda) senor Sandaval xiyonat qilibdi-ku, oyim aytdi...

Norasida bolasining og‘zidan chiqqan bu gap otani sergak torttirdi. O‘g‘lini yoniga o‘tirg‘izdi-da, bu so‘zning yomon so‘z ekani, bunday ishni qilgan odam ham yomonligi, yaxshisi o‘sha kino(serial)ni ko‘rmaslik kerakligi haqida tushuntirdi...

Read more...

TO‘RT MUCHASI SOG‘ “TILANCHI”LAR

— Ona qizlarim, iltimos, pulingiz bo‘lsa, yo‘lkiraga ozgina beringlar, bozorda hamyonimni o‘g‘irlatib qo‘ydim, qishlog‘imga ketolmayapman.

Read more...

EBOLA, UNDAN KEYIN ZIKA

yoxud dard ustiga chipqon

Ayni kunlarda urushlar, ofat va falokatlardan tashqari turli yuqumli kasalliklar ham vaqti-vaqti bilan insoniyatga tahdid solmoqdaki, buning oqibatida ko‘pgina kishilar hayotdan ko‘z yummoqda. Sir emaski, keyingi yillarda ebola xastaligi infektsiyasi ko‘pgina mamlakatlarni qamrab oldi va buning oqibatida minglab kishilar nobud bo‘ldi. Dunyo shifokorlariga ushbu kasallik bilan jiddiy kurash olib borishga to‘g‘ri keldi. Shu kunlarda esa nafaqat Lotin Amerikasida, balki yer yuzining ko‘plab mintaqalarida yana bir zika, deb nom olgan xavfli virus keng tarqalmoqda.

Read more...

SUVDA ATOM BORMI?

Bizga tanish hajviynamo bir filmda, kimyo fanidan imtihon topshirayotan abiturientdan o‘qituvchi: “Suvda atom bormi?” — deb so‘raydi. “Suvda atom nima qilsin, domlajon? Atom — bomba-ku!” — deb javob qiladi savodi g‘ovlab ketgan abiturient. Sirasini aytganda, suvga bo‘lgan munosabatimizdan kelib chiqadigan bo‘lsak, ayrimlarimizning intellektual saviyamiz o‘sha abiturientnikidan sira farqlanmaydi. 

Read more...

FOLBINLIK KASBGA AYLANMAYAPTIMI?

Qishlog‘imizga borganimda bir voqeaning ustidan chiqdim. Bir kirakash yigit folbin ayolni do‘pposlab qamalib ketishiga sal qolibdi. Voqea bunday bo‘lgan ekan: do‘stining telefoni yo‘qoladi. Yigit uni kim o‘g‘irlaganini  bilish niyatida folbinga borsa, u o‘sha yigitning ismini tilga olibdi.

Tuhmatga, isnodga chiday olmay, u qo‘liga erk bergan ekan.

O‘ylab qolasan, kishi. Keyingi paytlarda “falonchi folchi bo‘lgan emish”, “falonchi issiq-sovuq qilar emish”, “falonchi duo o‘qib jinni chiqarar emish” kabi gap-so‘zlar qulog‘imizga tez-tez chalinadigan bo‘lib qoldi. Hattoki, oramizda bunday holatlarga tabiiy hol deb qaraydiganlar ham ko‘p. Butun hayotini folbinning “nasihatlari” evaziga qurib, ostonasini chuqur qilgan ayollar, afsuski, oramizda yo‘q emas.

Shunday ayollardan birini yaqindan bilaman. O‘n besh yil bo‘liptiki, hanuz kelini bilan chiqisha olmaydi. Har safar uni ko‘rganimda nasihat qilaman. Keliningizga yaxshi muomala qiling, deb. Aksincha, garchand noto‘g‘ri bo‘lsa ham, u o‘z fikrida qat’iy turadi. Yaqinda folbinga boripti. Folbin ayol “qachon enasi o‘lsa, shundagina munosabatlaring yaxshi bo‘ladi”, deganmish. Bu so‘zga ishongan qaynona, Ollohdan qudasining o‘limini tinmay so‘raydi. “Birovga o‘lim tilaguncha, o‘zingizga umr, iymon so‘rang”, deyman. Koshki, so‘zlarim qulog‘iga kirsa.

Kasb taqozosi bilan, viloyatlarda, qishloqlarda bo‘lishimga to‘g‘ri keladi. Yaqinda Xorazmda bo‘lgandim. Taksi haydovchi “mana shu katta yo‘lning o‘ng tomonida yashaydigan Rustam degan yigit o‘z-o‘zidan tabib bo‘lib qoldi. Fol ham ko‘radi. Odamlar qabuliga oqib borayapti. Men ham bormoqchiman” dedi. Men unga folbinlar sehr-jodu bilan shug‘ullanishini, muqaddas kitoblarda folbinlik qoralanganligi haqida, bunday noma’qul ishlarga ulamolarimiz, din olimlari qarshi ekanligi xususida gapirdim. Tushuntirishlarim zoe ketmadi. Haydovchi fikridan qaytdi shekilli.

Xo‘sh, nega folbinlar, “duoxonlar”, issiq-sovuq qiluvchiyu oluvchilar bu qadar ko‘payib ketmoqda? Nega odamlar ularning huzuriga yopirilib borishmoqda? Nahotki, odamlarni to‘g‘ri yo‘ldan chalg‘itadigan folbinlarni tartibga chaqirish mumkin emas? 

Mana shu savollar qalam olishga undadi. Kimdir tomosha uchun, kimdir chiqmagan jondan umid qabilida, ba’zilar esa “mendan nima ketdi, bir boray-chi, ko‘p pul olmas ekan, odamlar borishayapti-ku”, deyishadi. Bunday ishlar noto‘g‘ri ekanligini bilsak-da,  miq etmay turamiz.

Ulardan “qanday folbin bo‘lib qoldingiz?” deb so‘rasangiz, bilganlari bitta so‘z. “O‘zimga qolsa shu  ishni qilmasdim. Ammo majburman. Og‘ir kasal bo‘lgandim. Folbinga borgandim, qo‘l olishing kerak dedi, o‘zi qo‘l berdi”, deyishadi.

“Mayli, siz aytganchalik bo‘lsin. Qo‘l olganingizdan so‘ng yaxshi bo‘lib qolibsiz. Shu ishingizni tashlang. Fol ko‘rmang. Odamlarni bir-biriga gijgijlamang. Bu ishingiz uchun erta bir kuni Olloh huzurida javob berasiz, desangiz, bitta javobni bilib olishgan.

“Menga Ollohning o‘zi folbinlik qilishni buyurgan”, deyishadi. Birinchidan, uning bu fikri uzoqni ko‘ra olmasligiga dalolat bo‘lsa, ikkinchidan, folbinlikni nafsining buyrug‘i bilan qilayotganini bilmaydi. Yoki bilsa ham bilmaslikkka oladi.

O‘ziga yoqa bo‘lolmagan, boshqaga yeng bo‘larmidi?! Ularning hayotini o‘rgansangiz, yo farzandi, yo biror yaqini albatta bemor bo‘lib chiqadi. 

Bunday “kasb” egalari esa qaynona bilan kelin, er bilan xotin, ovsinlar, tug‘ishganlar, qishloqdoshlar o‘rtasiga nizo solishdan boshqasiga yaramaydi. Bolalarning yetim bo‘lishiga, onalarning achchiq ko‘z yoshlariga sababchi bo‘lsalar-da, tomoshabin bo‘lib turishaveradi. Insonlarning yaratishga, yashnatishga bo‘lgan ishtiyoqini  so‘ndirib, vaqtini o‘g‘irlab, qo‘ydi-chiqdilar, nizolar girdobiga tashlaydi. Ya’ni inson kuch-quvvatining behuda sarflanishiga sababchi bo‘lishmoqda. 

Hayotda boshiga bemorlik tushmagan, mushkul vaziyatda qolmagan insonning o‘zi topilmasa kerak. Shukr, hozirda barcha sohalarda bo‘lgani kabi tibbiyot sohasida ham katta yutuqlar qo‘lga kiritildi, kiritilmoqda, shu bilan birga davolash maskanlari qurilmoqda. Zamonaviy tibbiyot asbob-anjomlari, dori-darmonlar har qanday kasallikni aniqlashga, tuzatishga qodir. Marhamat boring,  davolaning.

Bir zumda folbin, “duoxon”, “mulla” bo‘lib qolganlar huzuriga ko‘proq ayollar, qizlar borishayapti. Bunday irodasi sust, ma’naviyati sayozlarga folbinlikni kasb qilib olgan duoxonlar, albatta, o‘zlarining salbiy sehr quvvatini yo‘naltirishadi. Qalbiga, miyasiga, vujudiga, ruhiyatiga salbiy quvvatni yo‘naltirib, ularni o‘z izmiga solishadi. Chalgan nog‘orasiga o‘ynatishadi.      

Oqil inson yaratish, yashnatish ishqi bilan yashaydi. Va shu yo‘lda sa’y-harakat qiladi. Taraqqiyotga o‘z hissasini qo‘shib, qalb degan zaminga  yaxshilik, ezgulik urug‘ini qadaydi. Johil kimsa esa buzish, buzg‘unchilik fikri bilan yashaydi. Insonlar o‘rtasidagi ijobiy munosabatlarni yemirib, qalblarga yomonlik, yovuzlik urug‘ini qadaydi. 

Oygul UBAYDULLA qizi

BIRGALIKDA YOLG‘IZLAR

yoxud o‘g‘irlanayotgan damlar

Taraqqiyotimiz tezlashayotgan bir davrda dunyoni zir titratayotgan axborot xuruji iskanjasida qoldik. Bu jarayon tabiiyki jamoatchilikda mislsiz axborot oqimidan foydalanish madaniyatini ham shakllantirishni taqazo etmoqda. Axborotning cheksiz manbasi hisoblanayotgan internet esa bu borada biz uchun muhim imkoniyat yo‘liga aylandi.

Read more...

ZILZILANING SABABLARI KO‘P, AMMO...

Keyingi paytlarda zilzilalar ko‘proq sodir bo‘lmoqda. Ayni damda O‘zbekiston hududida seysmik holat qay darajada? Ularning kelib chiqishiga sabab nima? Bu kabi savollar ayni damda ko‘pgina yurtdoshlarimizni qiziqtirishi tabiiy. Shu maqsadda O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi G‘. Mavlonov nomidagi Seysmologiya instituti geodinamika va seysmotektonika laboratoriya mudiri, fizika-matematika fanlari nomzodi Ulfat Nurmatovga murojaat qildik. 

Read more...

MADANIYAT SOHILIGA QACHON YETAMIZ?


Ijod olamida shunday o‘lmas mavzular, boqiy asarlar borki, qaysi davrda yaratilishidan qat’i nazar, o‘z ahamiyatini yo‘qotmaydi. Abdulla Avloniyning “Madaniyat to‘lqunlari” nomli  feletoni shunday asarlar sirasiga kiradi.

Read more...

SAVDO HAM SAN’AT

Ibrat olsa arzigulik

Insonning omad va baxtga erishish yo‘llari to‘g‘risidagi bir qator asarlari bilan nom qozongan professor Xerbert Kessonning «Savdo san’ati” kitobi bor. Unda yozuvchi bugun dolzarb bo‘lib borayotgan savdo madaniyati, sotuvchi va xaridor munosabatlari hamda molni qanday qilib tez va ko‘p sota olish sirlari haqida qiziqarli ma’lumotlarni keltirgan. “Sotish — bu san’at, — deydi olim. — Uning birinchi va eng muhim qoidasi — sotuvchi mijozni shirin so‘zi, ochiq chehrasi, fahmu farosati, aqliy mantig‘iga tayanib, molini sotib olishga undasin. Shu tariqa ham o‘zining, ham xaridorning manfaatiga mos ish qilgan bo‘ladi.

Read more...

OSTONADA OLTIN BOR

Asosiy Qonunimizda mustahkamlab qo‘yilganidek, inson shaxsi daxlsizdir. Uning sha’nini, qadr-qimmatini toptashga hech kimning haqqi yo‘q. Afsuski, o‘zlarining tor manfaatlari yo‘lida o‘zgalarga o‘ylamay-netmay zarar yetkazayotgan kimsalar ham kam emas. Achinarlisi, ularning nayranglariga uchayotgan o‘zimiz bo‘lyapmiz. Aniqrog‘i, ba’zi soddadil yurtdoshlarimiz o‘ta ishonuvchanligi, qolaversa, o‘z haq-huquqlarini, qonun-qoidalarni yetarli darajada bilmasliklari oqibatida ko‘p qiyinchilik, ovoragarchiliklarga duchor bo‘lishmoqda.

Read more...

“QULOQSIZ” ODAMLAR

“Platformaning chetida turmang, bekatga poezd kirib kelmoqda”. E’lon tugar-tugamas poezdning shovqini va nazoratchining hushtagi barchani sergaklantirdi. Yo‘lovchilar orqaga tisarildi. Faqat bir yigitchagina joyidan qimirlamadi.

Nazoratchi yugurib kelib uning qo‘lidan tortdi. Yigit qulog‘idagi matohini oldi, musiqaning qattiq ovozidan karaxt bo‘lgan ongi hech narsani anglay olmas, u yon bu yonga alang-jalang qarardi. Nazoratchining tanbehidan so‘nggina o‘ziga kelib, yonginasida to‘xtagan poezd bag‘riga singib ketdi. Voqeani kuzatib, jamoat transportlarida, metro bekatlaridagi “chekish mumkin emas” iborasi yoniga “quloqchindan foydalanmang” jumlasini ham tirkab qo‘yish kerakmikan, deb o‘ylab qoldim.

Men ham yo‘lovchilar qatori vagon ichkarisidaman. Atrofimga nazar solaman. Har ikkitadan bitta odamning qulog‘ida quloqchin (naushnik), ular musiqa ovozidan mast bo‘lib, atrofdagilarni ham, o‘zini ham unutganlar. Nafaqat, yoshlar, balki ba’zi o‘rta yoshli insonlar ham bu matohning ishqiboziga aylanibdi. Quloqchinlarning shakl-shamoyili bir-birini takrorlamaydi. Birisi katta quloqlarni yopib tursa, birisi quloqning ichiga joylashadi. Eshik oldida turgan qizning quloqchinidan chiqayotgan shovqinli, tushunarsiz qo‘shiq shunchalik balandki, qolganlar quloqchini yo‘qligiga afsuslanmasa ham bo‘ladi. “Tinchlik” bekatiga kelib eshiklar ochilganda uni butunlay to‘sib qolgan qizning ortida qo‘llarida og‘ir yuk ko‘targan amaki: “qochib turing... iltimos qochsangizchi”, — deya bot-bot takrorladi. Amaki qo‘lidagi sumkalarini yerga qo‘yib qizni qo‘llaridan tutishga majbur bo‘ldi. U gap nimada ekanini anglab, yo‘lni bo‘shatguncha eshiklar yopildi. Asabiylashgan amaki: “shu musiqa ulguringni uyingda eshitsang bo‘lmaydimi”, deya achchiqlandi. Qolganlar ham qizga yov qarash qildi.

Beruniy bekatida odamlar gavjum, chunki so‘nggi bekat va bu yerda bir nechta o‘quv muassasalari joylashgan. Odamlar orasidan suvday sirg‘alib, darsga shoshilaman. Quloqlaridagi musiqa butun xayolini band etgan yoshlar ustingga “tank”dek bostirib kelishadi. Urilib ketmaslik uchun chetga qochasan. Quloqchinli odamlar go‘yo jodulanib qolgan robotlarga o‘xshab shaxdam-shaxdam qadam tashlaydi. “Yo‘lingga qarasang-chi”, “nima ko‘rmisan”, “O‘-o‘-o‘ ehtiyotroq bo‘l, nega shoshilasan?”, deb yuzlarini burishtiradi, ularga to‘qnash kelgan odamlar. Quloqchinlilar esa bunga e’tibor ham berishmaydi, chunki eshitishmaydi.    

Darsga kelib o‘qituvchimiz ma’ruzasini tinglash davomida qo‘limdagi matohimdan internetga kirib, “quloqchin” deya qidiruv berdim. O‘-ho‘, ma’lumotlar ularning turidan ham ko‘p.

Endi odam bolasi uchun ortiqcha shovqinning zarari haqida fikr almashamiz. Ma’lumki, inson tug‘ilishi bilan har xil ovozlar va shovqinlar qurshovida qoladi. Sog‘lom odam 10 detsibeldan yuqori bo‘lgan ovozlarni eshita oladi. 30 detsibel esa biz uchun zararsiz bo‘lgan yuqori ovozdir. Lekin quloqchinlardan foydalanganimizda bu me’yor buziladi. Ayniqsa, eshitish a’zolarimiz uchun o‘ta zararli. Mutaxassislarning aniqlashicha, quloqchinlardan boricha taralayotgan musiqa 90, 120 detsibeldan ham yuqori. Bu quloqning nozik a’zosi bo‘lgan nog‘ora pardasiga jiddiy zarar yetkazadi. Eshitish a’zolari bosh miyamiz bilan bog‘liqligi sababli uzoq vaqt kuchli ovozda musiqa tinglash miyamizga ham o‘z ta’sirini o‘tkazmay qolmaydi. Natijada inson ruhiyatida jizzakilik, tez asabiylashish kabi o‘zgarishlar, kuchli bosh og‘rig‘i yuzaga keladi. Quloqchinlardan ko‘pi bilan me’yoriy ovozda kuniga bir soat, yoki undan ham kam miqdorda foydalanish tavsiya etiladi. Undan ko‘p foydalanish esa oqibatda bir necha yildan so‘ng eshitish qobiliyatini pasayishi, yoki butunlay yo‘qolishiga olib keladi.

Ma’lumotlarga ko‘z yugurtirayotganimda o‘qituvchimiz bilan Shavkat ismli o‘rtog‘imning tortishuvi fikrimni chalg‘itdi. “Qulog‘ingdagini olib qo‘y, darsda o‘tiribsan”,— dedi ustoz. Shavkat esa: “Ma’ruzangizni tinglayapman, bir qulog‘im ochiq-ku. Uning ustiga xalaqit bermay jim o‘tiribman...”

Ko‘rib turganingizdek darsda shu ahvol. Qo‘ng‘iroq chalindi, hamma qatori ko‘chaga yugurdim. Yo‘l chekkasida yig‘ilib turgan odamlar e’tiborimni tortdi. Qiziqsinib yaqinlashdim. Bir yigit yerda yotibdi, uning atrofida girdi kapalak bo‘layotgan kishi esa “Axir signal berdimku!”, “Men signal chaldim”, deya o‘zini oqlardi. Tez yordam mashinasi yetib keldi. Barchamiz yigitchani mashinaga chiqarishga yordam berdik. O‘shanda... uning yonida osilib yotgan quloqchinlaridan hali ham musiqa yangrardi...

Sanjar ESHMURODOV

QO‘SHIQ O‘ZI NADUR?

Shashmaqomning tarkibiga kiruvchi Buzruk, Rost, Navo, Dugoh, Segoh va Iroq maqomlarini tinglamagan, bahra olmagan odam kam bo‘lsa kerak. Ularning har birida insonning qayg‘u-iztiroblari, quvonchlari xos tarzda tarannum etiladi. Qo‘shiqlarning so‘zi, ohangi kishini sehrlab tuyg‘ularni junbushga keltiradi, mulohazaga undaydi. Qalbingizni g‘uborlardan tozalab, ezgu amallarga chorlaydi. Mumtoz kuy-qo‘shiqlarimizning hammasida mana shunday xislatlar mujassam. 

Haqiqatan ham barcha san’at asarlari insonni ma’nan kamolotga yetaklashi kerak. Afsuski, bugun taqdim etilayotgan kuy-qo‘shiqlarning hammasi haqida ham bunday deya olmaymiz. Hatto ayrimlarini qo‘shiq deyishga shubhalanadi, kishi. Xo‘sh, qo‘shiq o‘zi nima? U qanday bo‘lishi kerak? Milliy entsiklopediyada keltirilishicha: "Qo‘shiq — keng ma’noda she’riy musiqiy janr. Vokal musiqaning eng ommalashgan, ko‘proq band shakliga asoslangan turi, shuningdek, kuylashga mo‘ljallangan, to‘qilgan she’riy asarlarning umumiy ifodasi." Bunga qo‘shimcha qilib yana shuni aytish kerakki, qo‘shiq qalblarga zavq bag‘ishlovchi, yuksak iste’dod bilan ijro etiladigan chog‘roq san’at asari hamdir. Mazmunli so‘z va ohang bovastaligidir.

Demak, ashula uchun avvalo, so‘z birlamchi ekan-da. Ammo bu haqiqatni ayrim xonandalar unutib qo‘yayotganga, hatto umuman his qilmayotganga o‘xshaydi. O‘zini zamonaviy estrada yulduzlari sanayotgan ayrim mayda niyatli "yulduzlar" hatto ona tilimizda yo‘q so‘zlarni ashulaga kiritib, shinavandalarni chalg‘itib yubormoqda. Quyidagi so‘zlarga e’tibor bering:

Tirnama, lova, lova, lova, 

Jonim qiynama...

Tik-tak, yuragim tik-tak...

Hatto tibbiyotda ham yurak urishi "duk-duk" deya ta’riflanadi. Yoki "lova" so‘zi "love" ham, "lava" ham emas. "Yulduz"larimiz o‘zlaricha so‘z yasab, ularni ishqdan yonmoq, kuymoq ma’nosida ishlatgan bo‘lsa ajab emas. Bu albatta bir taxmin, xolos. Chunki hech bir lug‘atda ularning ma’nosini uchratmaysiz. 

Vay, vay, vay

Asal qizligiz bilamiz... 

yoki

Digi-digi, digi-digi

Yoqadi yorimning bilakuzugi...

kabi "qo‘shiq"lardagi so‘zlarning ma’nosini so‘raganimizda, ba’zilari shunchaki, ilhom kelganda yozilgan-da, deb javob berdi. Aslida so‘zning mazmun-mohiyatini tushunadigan odamlar bu so‘zlarni aljirash deb tushunadi. Endi ilhom parisini ro‘kach qilib, o‘zini san’atkor his etib she’r yozib, kuy bastalab, qo‘shiqni o‘zi aytishini qanday oqlab bo‘ladi? Bunday noyob "qobiliyat"ning mahsuli bo‘lgan bo‘tqa qo‘shiqlarning ikki qatorini tinglasangiz, sochingiz tikka bo‘lib ketadi. Bu matnlar na oq she’r, na barmoq vazn qonun-qoidalariga mos keladi. Tashvishlanarlisi shundaki, mana shunday "eg‘jod" namunalaridagi mazmunsiz so‘zlar tilimizga singib bormoqda. Bu muammo aslida nafaqat, jurnalistlar, balki tilshunoslarimizni ham tashvishga solishi kerak. 

— Ba’zi hollarda so‘zning quvvati musiqani to‘liq egallay olmaydi. Bunday paytlarda musiqaga qo‘shimcha so‘zlarni qo‘shish mumkin, — deydi filologiya fanlari nomzodi Omonulla Madaev. — Faqat buning ham o‘z qonun-qoidasi bor. Ya’ni bu so‘zlar matnning so‘ziga aylanmasligi, ashulaning umumiy yo‘nalishiga soya solmasligi kerak. Qadim zamonlardan buyon qo‘shiqchilik san’atida ashula so‘zlaridagi bahr tizimidan tashqari holatlarda matnda yo‘q ayrim his-hayajonli, tuyg‘uli so‘zlarni qo‘shib aytishgan. Masalan, "salomat-ey", "omon bo‘laylik-ey", voy-voy-ey" kabi so‘zlarni misol keltirish mumkin. Siz aytayotgan holatlarda esa so‘zlar matn ichiga kiritilgan. Demakki, qoidalarga rioya qilinmagan. Bundan tashqari, bu so‘zlarda ma’no yo‘q. Ma’nisiz so‘zlarni omma e’tiboriga olib chiqish va o‘zbilarmonlarcha so‘z yaratishga hech kimning haqqi yo‘q.

 

SO‘Z LATOFATIDAN BEBAHRA "BAYTLAR"

Qo‘shiq — kuy va she’riy asarning mutanosibligidan hosil bo‘luvchi ijod turi dedik. Taassufki, bugun bu xususiyat yo‘qolib boryapti. Negaki, kuylanayotgan qo‘shiqlarning aksarida shoirlarning qalbi, qalami sezilmaydi. Xuddiki, shoir xalqi o‘zga sayyoraga ko‘chib ketganu, bu ish faqat xonandalarning o‘ziga qolgandek. Yaqinda "Mening yurtim" kanalida bir qo‘shiq berilayotganda, televizorning "ovoz"i chiqmay qoldi. Shunda antiqa holat ro‘y berdi. (Bu holatni tasavvur etmasangiz, his etmaysiz). Ekranda klip ketyapti, titrda esa ashula matni. Unda na vazn, na ohang, qofiya-yu turoqdan darak ham yo‘q. 

Jonga tegdiku 

sho‘xliklaring,

Jonga tegdiku erkaliging,

Jonga tegdiku kaprizliging,

Dir, bidir-bidir 

tufligini qidir.

Bugun aksariyat qo‘shiqlarimizda musiqa yetakchilik qilmoqda. Mazmun esa be’maza.

Liki, liki, lik-lik,

Keling hammamiz,

birga raqsga tushaylik.

Raqsga tushib baralla 

qo‘shiq kuylaylik.

Liki, liki, lik...

Xonanda "Keling, birga likillab, raqsga tushaylik", demoqchi bo‘lyapti shekilli, deb o‘ylab qolasan kishi. Eng achinarlisi, bu ijroga davradagilar raqsga tushadi. Chunki, undagi so‘zlarga deyarli e’tibor bermaydi. Muxlislarni faqat serjilo ohanglar o‘ziga tortadi. Bularni "ijro" etayotganlarni yosh, havaskor desang katta avlod xonandalarning ba’zilari ham "zamon senga boqmasa, sen zamonga boq" qabilida ish tutib, kulguli holatda qolishmoqda.

Mana, shunday "xit" taronalardan biri:

Onlayn men aloqada 

Hattoki "instagramm"da

Ko‘p savollar juda

Tinchlik yo‘q menga.

— Qo‘shiq mazmunli she’r bilan go‘zal. Shuning uchun ham, men qo‘shiqlarimni so‘z ustiga quraman. Undan so‘ng musiqa va ijro paydo bo‘ladi, — deydi taniqli xonanda Farhod Saidov. — Bugun o‘zini san’atkor chog‘laydigan ba’zi xonandalar ijrolarida ikki kishi bir-birining qulog‘iga aytishi mumkin bo‘lgan, uchinchi kishining eshitishi uyat hisoblangan so‘zlarni ham qo‘shiq qilib kuylashyapti. Vaholanki, qo‘shiq insonni tarbiyalovchi ma’naviyat mezonlaridan biri. Xonandaning o‘z qo‘shig‘iga o‘zi so‘z yozishi esa kitob o‘qimaslikdan kelib chiqadi. Yosh ijodkorlar bilan o‘tkaziladigan uchrashuvlarda yaxshi san’atkor bo‘lish uchun nima qilish kerak, deb bot-bot so‘rashadi. Men ularga qo‘lingizdagi telefon-u, planshetlar o‘rniga kitob oling, ko‘proq kitob o‘qinglar, deb javob beraman. Boisi, so‘zining saviyasi baland bo‘lgan qo‘shiqlarning umri uzoq bo‘ladi.

 

MASHHURLIKNING TOVONI

Xalqimizda ajoyib naql bor: Shahar bedarvoza emas! Ammo yuqoridagi kabi "ijod namunalari"ni eshitib, san’at maydoni darvozabonlari nima qilyapti ekan, deb o‘ylab qolasan. Nega bu kabi bodringcha ham ma’zasi bo‘lmagan yasama qo‘shiqlar teleekranlarni mavh etmoqda. Ularga shu "qo‘shiq"lar yoqsa, marhamat, ijrochilarni uylariga taklif etib eshitishsin. Ekranga, omma oldiga olib chiqish shartmi? Darvoza ochiq bo‘lgach, tabiiyki, o‘g‘ri ham, to‘g‘ri ham kirib chiqaveradi-da! 

"Minbarga chiqayotgan inson o‘zining shaxsiy huquqlarini o‘zi chegaralaydi. Siyosiy arbob hayoti kaftdagidek oydin, shaffof bo‘lishi kerak".

San’atkorlik ham shunday. Mashhurlikka erishgan san’atkor ham endi o‘zi uchungina yashamaydi (ma’lum ma’noda san’at qurbonlik talab qiladi, degan gap mazmuni ham mana shu). Endi uning xohishlari va amallari xalq bilan mushtarak bo‘lishi kerak. Endi u "menga nima yoqsa shuni kiyaman, nimani xohlasam shuni aytaman" deyishga haqqi yo‘q! Chunki, u butun bir xalqning ko‘zgusiga aylandi! 

 

ESKI YARA

Maqolani yozish davomida ba’zi san’atkorlarimizdan e’tiroz eshitishimizga ham to‘g‘ri keldi. Hatto, ulardan biri "menga ayting-chi, siz jurnalistlarning ashulachilardan boshqa ishingiz ham bormi, yo‘qmi?", — dedi iddao bilan. To‘g‘ri bu mavzu OAV da ko‘p yoritilmoqda. Xo‘sh, chindan ham jurnalist boshqa mavzu topolmay qolganidan bu holat yuzaga kelyaptimi? Yoki xorij musiqalari ta’sirida gap egalarining quloqlari batang bo‘lib qolgani uchunmi? Muxlislarning olqishidan bosar-tusarini bilmay, to‘ylarda bir-biri bilan jiqqamusht bo‘layotgan, bir san’atkor ta’biri bilan aytganda, ahvoliga o‘tirib olib yig‘lasa bo‘ladigan, san’atkor deyishdan avval qo‘shtirnoqqa olib, keyin gapiriladigan soxta xonandalarning urchib borayotgani uchunmi? Aslida, san’atni sanoat, deb tushunayotgan bunday xonandalar xayolining bir burchiga kelmaydigan azaliy haqiqat — xalq ma’naviyatini o‘ylash natijasida qayta-qayta qo‘l urilayapti bu mavzuga! Haqiqiy san’atni "jaholatga qarshi ma’rifat bilan" kurash mezonida qo‘llash mumkinligi, biroq bugun bu xususiyat teskari tarzda amalga oshayotgani uchun xavflanib gapirilyapti. Yanayam aniqroq qilib aytganda, atomning kuchi o‘tin yorishga sarflanyapti! Qo‘shiq, undagi jarang topgan so‘z shunchalik qudratga egaki, nega bundan to‘g‘ri foydalanmaslik kerak? Shu jihatlar jurnalistni qayta-qayta bu mavzuga murojaat qilishiga sabab bo‘lyapti! Balki, bu borada hali o‘zida ma’naviyat, madaniyat shakllanib ulgurmagan yosh "qo‘shiqchi"dan xafa bo‘lish kerak emasdir? Zero, ma’naviyat haqida gap ketganda, bunga barchamiz birdek javobgarmiz. Gap xalq ma’naviyati, didi haqida borarkan, ommaviy madaniyatsizlik eshik qoqib turgan bir paytda, uni ichkaridan ochib berish shartmi? 

So‘z, musiqa va mahoratli ijro mushtarak bo‘lganda, qo‘shiq asl san’at darajasiga ko‘tariladi. "Qo‘shiqchi"larimiz bizdan xafa bo‘lmay, astoydil bu haqiqatni anglashlari zarurat. Toki, "Munojot", "Omon yor", "Shashmaqom"ga o‘xshagan nodir san’at namunalarining yaratilishi haqidagi orzularimiz armonga aylanmasin.

 Feruza XAYRULLAYEVA

"Hurriyat" muxbiri

 

 

«SHUNCHA BO‘LURMI HAY-HAY?»

Ovorayu sarsonlikning cheki...

Bir donishmanddan «Inson ko‘proq nimadan zavq oladi?» deb so‘raganlarida, «Foyda olishdan» deb javob bergan ekan. Ha, odam zoti buning uchun nimalarga qo‘l urmaydi, deysiz. Bugun bunga misollar juda ko‘p. Foydali ishning nimasi yomon, deysizmi? Yomoni - hyech qanday mehnatsiz, tama ortidan kelgani.

Read more...

  • So'ngi yangiliklar
  • Ko'p o'qilgan

RASMIY SAYTLAR

REKLAMA

REKLAMA

 

 

 

 

 

 

Kalendar

June 2017
S M T W T F S
1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30

.