Jahon gazetalari assotsiatsiyasi o‘tgan 2006 yilni jurnalistlar uchun og‘ir va xavfli bo‘ldi, deb baholadi. Chunki 2004 yil hisobiga ko‘ra 72 jurnalist halok bo‘lgan bo‘lsa, 2006 yil noyabr oyigacha bo‘lgan vaqt davomida 88 jurnalistning o‘limi kuzatilgan. Ommaviy axborot vositalari vakillari turli holat va sabablarga ko‘ra o‘lim bilan yuzlashishdi. Ularning ayrimlari “qaynoq nuqta”lardan reportaj tayyorlash jarayonida daydi o‘q qurboni bo‘lgan bo‘lsa, ayrimlariga qasddan hujum uyushtirilgan. Ayniqsa, Iroqdagi vaziyat ko‘plab jurnalist­larning hayotiga raxna soldi.

Bizda negadir ko‘pchilik gazeta-jurnalda o‘qigani, televizorda ko‘rgani yoki radiodan  eshitganlarini ayni haqiqat tarzida qabul qiladi. Bunday munosabat, ayniqsa, G‘arbga taqlidan yurish-turish, yashashni yuqori madaniyat hisoblaydiganlarda yanada yaqqolroq ko‘zga tashlanadi. Bundaylar yoshlar o‘rtasida nisbatan ko‘p uchrashi ham hech kimga sir emas. Xalqimizda “Har kim o‘z qarichi bilan o‘lchaydi” degan naql bejizga aytilmagan. “Qarich”­ning nisbatan katta, qamrovi keng bo‘lganiga nima yetsin!

Taraqqiyot yo‘lidan borar ekanmiz, mamlakatimiz hayoti chet el ommaviy axborot vositalarida ham yoritilayotgani quvonarli hol. Jumladan, Janubiy Koreya matbuotida O‘zbekiston mavzusiga bot-bot murojaatni ko‘rish mumkin. Yaqinda esa o‘zbek tilidagi ilk gazeta nashrdan chiqdi. “Korea Xursandman” deb nomlanuvchi mazkur gazeta o‘z ichiga O‘zbekiston va Koreya hayotiga oid maqolalar, qiziqarli yangiliklar, xalqaro habarlarni qamrab olgan. 

Ha, menimcha shunday. Keyingi yillarda tuman gazetasiga nisbatan boshqacha bir qarash, ochiqrog‘i va to‘g‘rirog‘i, unga nopisandlik kabi ajabtovur munosabat shakllanib qoldi. Buning sabablari nimada?

Mirza Karimiyning “Gazetadan gazetxonga o‘rin bormi?” sarlavhali maqolasini o‘qigach, bu borada o‘z mulohazalarim bilan o‘rtoqlashishga qaror qildim.

Ochig‘i, savolning bu taxlitda qo‘yilishi o‘rinli. Ammo unga javob berishda masalaning ko‘p jihatlari hisobga olinishi kerak deb o‘ylayman.

Qonun bilan himoyalangan so‘z erkinligi, axborot olish kafolati har bir fuqaroning ommaviy axborot vositasida ishtirok etishi mumkinligini ta’minlaydi. Lekin bu qog‘ozga tushirilgan har bir bitigingiz sahifa yuzini ko‘radi, degani emas.

GIFT tomonidan tayyorlangan qonun loyihasiga ko‘ra, Internetda so‘z erkinligini cheklash borasida faoliyatga aralashgan yoki fuqarolar to‘g‘risidagi shaxsiy ma’lumotlarni bergan jismoniy yoki yuridik shaxslar 2 million dollarga qadar jarimaga tortilishi mumkin.

Global erkinlik to‘g‘risidagi hujjatda Internet foydalanuvchilarining xal­qaro me’yorlarda mustahkamlangan huquq va erkinliklarini buzganlik uchun 5 yilgacha bo‘lgan ozodlikdan mahrum etish jazosi ham ko‘zda tutilgan.

Markaziy nashrlarning birida ishlovchi jurnalist do‘stim o‘zaro suhbat orasida: «Tuman gazetasida ishlashning nimasi qiyin, yozadigan voqealarning hammasi shundoq yoningda bo‘lsa...» deb qoldi. Shundan bildimki, ko‘pchilik shunday deb o‘ylamoqda. Haqiqatan ham, tuman gazetasida ishlash osonmi?

Ko‘pchilik bexabar narsa haqida so‘rovnoma o‘tkazish oson emas ekan. Ayniqsa, odamlar qandaydir tashvishlar bilan shoshib, hali u yoqqa, hali bu yoqqa o‘tib turgan yo‘lda tursang. Dastlabki uchragan yo‘lovchi  “Hurriyat” mustaqil gazetasini bilasizmi?” degan savolga javoban: “Yo‘g‘e, shunaqa gazeta ham bormi?” deydi. Tabiiyki, sen ham beixtiyor: “Yo‘g‘e, hali bilmaysizmi?” deb yuborasan.

“Hurriyat” gazetasining ilk soni chiqqaniga o‘n yil to‘ldi. To‘g‘ri, bu juda katta sana emas. Lekin u, avvalo, yangi davrning mahsuli, yangi davrning ehtiyoji ekanligi bilan qadrlidir. Qolaversa, uni mustaqilligimizning, yangilanish va toza tafakkurning hosilasi deyish mumkin.

Bundan o‘n yil muqaddam milliy matbuotimizga “Hurriyat” mustaqil gazetasining kirib kelishidan tortib hozirga qadar sohamizda yuz bergan o‘zgarishlarni bir qur ko‘z o‘ngimizdan o‘tkazsak, har qanday islohot va yangilanish jarayoni bosqichma-bosqich kechishida naqadar katta hikmat borligini yaqqol ko‘rish mumkin. “Hurriyat” va mustaqil gazeta degan so‘zlar mohiyatidagi hurlik, mustaqillik tuyg‘usining o‘ziyoq kishiga o‘zgacha kuch-g‘ayrat, o‘zgacha jo‘shqinlik ato etadi. Zero, jurnalist uchun mazkur so‘zlardan ko‘ra totliroq, zavqliroq, qadrliroq tushunchaning o‘zi yo‘q.

Tan olish kerakki, keyingi vaqtlarda jurnalistika sohasida ustoz-shogird tushunchasi, bu ikki shaxsning o‘zaro hamkorlikda ish olib borishi yo‘qolib boryapti. “Ustoz ko‘rmagan shogird har maqomga yo‘rg‘alar” deganlaridek, talabaga ijod gulshanining ilk g‘unchasi ochilayotganda yo‘nalish va saboq berilmasa, uning kamchiliklari vaqtida aytilib, to‘g‘rilanmasa, u mukammal yoza olmaydi, reportajga maqolaning, yangilikka xabarning unsurlarini qo‘shib yuborib, har tomonga “o‘tlab” ketadi.

Bizning talabalik davrimiz 70-yillarning o‘rtalariga to‘g‘ri kelgan edi. 1975 yilning yozida ToshDU (hozirgi O‘zbekiston Milliy universiteti)ning jurnalistika fakultetiga abiturientlar birinchi marta ijodiy imtihon topshiradigan bo‘lishdi. Ya’ni jurnalistika kasbini egallash uchun havas bilan universitetga kelganlar qabul hay’atiga hujjatlariga matbuotda e’lon qilingan maqolalarini ham qo‘shib topshirishdi. So‘ng kirish imtihonlariga qadar ikki bosqichli sinov (yozma va og‘zaki) topshirdik. 300 ga yaqin da’vogarlardan 25 nafarimiz ancha-muncha qiyin sinovlardan o‘tib, talabalik sharafiga muyassar bo‘ldik. Ha, quvonchimiz bir olam edi o‘shanda.

Byurokratik to‘siqlar deganda men asosan quyidagilarni nazarda tutmoqdaman: TV va radiolarni-ku qo‘yavering... Efirga chiqish maqsadida taklif etilsangiz yoki o‘z ixtiyoringiz bilan borsangiz, xizmat guvohnomangizning hech qanday amaliy ahamiyati yo‘q. Agar yoningizda pasportingiz bo‘lmasa, sizni hech kim kiritmaydi. Bunday holatlar respublika miqyosidagi, hatto ayrim tarmoq gazetalariga ham tegishlidir. To‘g‘ri, saqlanganni Yaratganning o‘zi saqlaydi deganlaridek, har nedan ogoh va hushyor bo‘lganimiz ma’qul, albatta. Shu bois ham u joylarda shunday ichki tartib o‘rnatilgandir, balki...

Hozir qaysi gazeta yoki jurnal vakili bilan uchrashmang, salom-alikdan keyin gap darrov obunaga borib taqaladi. Qalam ahli oktyabr, noyabr, dekabrni “xirmon” yoki “g‘alvir suvdan ko‘tariladigan payt” deb ham ataydi. Bu mavsumni ayrimlar kinoyaomuz gazetchilar uchun “beshinchi fasl” deb ham atashadi. Ayni shu pallada joylarda uchrashuvlar tashkil qilinadi, xat va da’vatnomalar tarqatiladi, reklama va e’lonlarga urg‘u beriladi.

Ko‘pchilik singari men ham sport turlaridan futbolga qiziqaman. Jahon va Yevropa chempionatlari, mamlakatimizda hamda jahonning kuchli birinchiliklarini qiziqish bilan kuzatib boraman. Ayniqsa, futbol statistikasi bilan 25 yillardan buyon qiziqib kelaman. Qiziqarli futbol o‘yinlarini televizor orqali tomosha qilish bilan birga, futbolga oid materiallar ham beradigan «Erudit» gazetasini muntazam ravishda o‘qib boraman. Albatta, futbol olamidagi yangiliklardan xabardor bo‘lish bilan birga, men uchun muhim bo‘lgan statistik ma’lumotlarni ham to‘plashga harakat qilaman.

Rivojlangan dunyoda jurna­listlarni «demokratiya pos­bonlari» deb atashadi. OAV xodimlariga bunday ta’rif-tashbeh berilishi bejiz emas. Bu ommaviy axborot vositalari demokratik odil davlat, fuqarolik jamiyati qurishda hal qiluvchi o‘rin tutishidan dalolat.