Нотинч оламнинг рангли манзаралари…
Дунё 2026 йилни байрам мушаклари билан бир қаторда Каракасдаги портлашлар ва Теҳрондаги намойишчиларнинг ҳайқириғи билан кутиб олди. Январь ойининг илк ҳафтаси шуни кўрсатдики, Трамп маъмурияти “юмшоқ куч” сиёсатидан бутунлай воз кечиб, радикал махсус операцияларга ўтди. Экспертлар Венесуэла президенти Мадуронинг қўлга олиниши қанчалик қонуний экани ҳақида баҳслашаётган бир пайтда, Пекин сукутга чўмган — навбатдаги нуқта Тайвань бўлиши мумкин…
Венесуэла дарси…
3 январь тарих дарсликларига АҚШ бутун дунёга чегаралар ва суверенитет энди мутлақ ҳимоя эмаслигини кўрсатган кун бўлиб кирса ажаб эмас. АҚШ махсус кучларининг авиация кўмагидаги чақмоқ тезлигидаги зарбаси натижасида Венесуэла президенти Каракасдаги қароргоҳидан ўғирлаб кетилди.
Нью-Йоркка олиб келинган Мадурога нисбатан “наркотеррорчилик”, қурол сақлаш ва Венесуэла дипломатик паспортлари савдоси бўйича расмий айбловлар қўйилди. У илгари АҚШда террорчи деб эълон қилинган “Cartel de los Soles” жиноий гуруҳига раҳбарлик қилганликда, шунингдек, рафиқаси, ўғли ва сафдошлари билан бирга кокаин ишлаб чиқариш ва ташиш билан шуғулланувчи Колумбия гуруҳлари билан тил бириктирганликда айбланмоқда.
Венесуэланинг собиқ раҳбари бу айбловларни инкор этиб, уларни “мамлакат нефть захираларига кириш учун баҳона” деб атаган.
Трамп “Венесуэлада адолатли сайловлар ўтмагунча, АҚШ мамлакатни барқарорлаштириш жараёнини бошқаради”, деб кескин таъкидлади. Лотин Америкаси учун бу Вашингтоннинг биқинидаги мамлакатлар аксиламериканча режимлар даври тугаганидан далолат берувчи сигнал бўлиб янгради.
Давлат департаменти Ғарбий ярим шарни “бизники” деб атади. “Президент Трамп бизнинг хавфсизлигимизга таҳдид солинишига йўл қўймайди”.
Ғарбий ярим шар — бу Гринвич меридианидан (0°) ғарбда ва 180° меридианидан шарқда жойлашган Ер шарининг ярмидир. Соддароқ айтганда, бу атама, асосан, Америка қитъасини ўз ичига олган дунё қисмини англатади. Шунингдек, Океания ва Антарктиданинг бир қисми киради. Европа ва Африканинг чекка ғарбий қисмлари, яъни Исландия, Ирландия, Португалия, Марокаш ва Сенегалнинг айрим ҳудудлари техник жиҳатдан ғарбий ярим шарда жойлашган.
Делси Родригес Венесуэланинг вақтинчалик президенти сифатида қасамёд қилди. У таниқли давлат арбоби, узоқ йиллар давомида Мадуро ҳукуматининг энг ишончли ва қудратли вакилларидан бири бўлиб келган. Анъанавий равишда АҚШ сиёсатини кескин танқид қилиб келган.
Делси Родригес 2018 йилдан буён мамлакатнинг вице-президенти лавозимида ишлаб келаётган эди. Ундан аввал Ташқи ишлар вазири, шунингдек, мамлакатнинг энг муҳим тармоғи — нефть саноатига ҳам раҳбарлик қилган.
Унинг акаси — Хорхе Родригес, Венесуэла Миллий ассамблеяси (парламент) спикери. Улар биргаликда Мадуро маъмуриятининг энг нуфузли “оилавий блоки”ни ташкил этишган.
“Мен ватанимизга қарши ноқонуний ҳарбий тажовуз натижасида Венесуэла халқи чеккан изтироблардан афсусда эканимни билдириш учун келдим. Мен икки қаҳрамоннинг ўғирлаб кетилганидан ҳам афсусда эканимни изҳор этаман”.
Родригес янги лавозимида Каракас “мувозанатли ва ҳурматга асосланган халқаро муносабатларни ривожлантиришга, жумладан, АҚШ билан алоқаларга биринчи даражали эътибор беришини” айтиб чиқди…
Мадуронинг “ўғирлаб кетилиши” дунё миқёсида кескин ва зиддиятли муносабатларга сабаб бўлди, халқаро ҳамжамият икки лагерга бўлинди, дейиш ҳам мумкин. Кўплаб давлатлар ва халқаро ташкилотлар бу воқеани суверен давлат мустақиллигининг бузилиши ва халқаро ҳуқуқ нормаларига зид ҳаракат деб баҳолади. Масалан, Россия ва Куба бу ҳаракатни “империалистик тажовуз” ва “ноқонуний ўғрилик” деб атади. БМТ Бош котиби Антониу Гутерриш вазиятдан “чуқур хавотирда” эканини билдириб, бу тарзда қўлга олиниши хавфли ўрнак яратишидан огоҳлантирди.
Лотин Америкасининг йирик давлатларидан Мексика ва Колумбия АҚШнинг ҳарбий аралашувини қоралаб, инқирозни дипломатик йўл билан ҳал қилишга чақирди.
Айни пайтда, баъзи доиралар буни “адолат тантанаси” сифатида қабул қилган. АҚШ Республикачиларидан ташқари, Аргентина Мадуронинг ҳокимиятдан четлатилиши ва демократия йўлидаги қадамни олқишлади.
Американинг айрим ва дунёнинг бошқа шаҳарларида яшовчи венесуэлаликлар кўчаларга чиқиб, президентнинг қўлга олинишини хурсандчилик билан нишонлашди.
Халқаро экспертлар ушбу воқеанинг глобал оқибатларидан хавотир билдиришмоқда. Аксарияти АҚШнинг бу қадамини Лотин Америкасини яна ўз “ҳовлиси” деб ҳисоблаши ва исталган давлат раҳбарини куч билан алмаштириши мумкинлиги ҳақидаги сигнал деб ҳисобламоқда.
Эрон олов ичида…
Венесуэла инқирози билан параллел равишда Яқин Шарқда ҳам олов авж олди. 2025 йилнинг сўнгги кунларида бошланган Эрондаги намойишлар 5 январга келиб, 70 дан зиёд вилоятни қамраб олган тўлиқ қўзғолонга айланди. Сабаб оддий ва даҳшатли — миллий валюта оддий қоғозга айланди (1 доллар учун 1,45 млн риал), озиқ-овқат нархларининг кескин кўтарилиши халқнинг кўчага чиқишига асосий сабаб бўлди.
Эрон раҳнамоси Оятуллоҳ Али Хоманаий “кескин чоралар” кўришга чақирди, намойишчиларни “исёнчилар” деб атади ва уларга нисбатан ҳеч қандай шафқат қилинмаслигини таъкидлади. Суд ҳокимияти тартибсизликларни қатъий бостириш ҳақида буйруқ берди. Дунёнинг нариги чеккасидаги АҚШнинг қатъиятидан илҳомланган намойишчилар энди қўрқмаяптилар.
Трамп Эрон Ислом Республикасини намойишчиларни ўлдирмасликдан огоҳлантириб, “биз кузатяпмиз”, деб баёнот берди. Агар зўравонлик давом этса, АҚШ аралашиши мумкинлигига ишора қилди.
Теҳрон расмийлари эса бу тартибсизликлар ортида АҚШ ва Исроил турганини ва улар намойишчиларни молиявий қўллаб-қувватлаётганини даъво қилмоқда.
Экспертлар 2026 йилни Эрон ислом режими учун энг оғир синов йили бўлишини тахмин қилишмоқда. Ички иқтисодий босим ва ташқи сиёсий таҳдидларнинг бир вақтга тўғри келиши вазиятни янада мураккаблаштирмоқда.
Кўзлар Тайванга қадалди…
Пекин Каракасдаги операцияни диққат билан кузатди. Хитойнинг ижтимоий тармоқларида Мадуронинг қўлга олиниши бош мавзуга айланди: фойдаланувчилар пичинг билан “бу Тайванни қайтариш учун модел бўлмайдими?” деб сўрашмоқда.
Трамп ҳозирча вазминликни сақламоқда. Орол атрофида Хитой халқ озодлик армияси ўтказаётган кенг кўламли машғулотлар фонида Цзиньпин билан “аъло даражадаги муносабатлар”ини эслатиб, бундан “хавотирда эмаслигини” айтди. Таҳлилчилар бу хотиржамлик ортида Трампнинг апрель ойида Пекинга уюштириладиган ташрифига тайёргарлик ётгани тўғрисида гапиришади.
Етакчилар келиша олмасалар, Қўшма Штатлар Пекинга 100-200 фоизлик божлар киритади, токи чин аскарлари оролда бориб ўрнашиб олмагунларича, деб тахмин қилишади таҳлилчилар.
Дарвоқе, “Hurriyat” газетасининг ўтган йил 30 декабрь №52-сонида “2025 йил таҳлили ва 2026 йил фарази” мақоламдаги янги тахминлар ҳақида тўхталган эдик. Унга янги воқелик – халқаро ҳуқуқ бузилгани, бир суверен мамлакат етакчисининг тўғридан-тўғри ўғирлаб кетилгани факти қўшилди. Демак, дунё олдиндан айтиб бўлмас даражага етди, янги йилнинг январи — фақат бошланиши, яна кутилмаган воқеаларга бой бўлади, деб фараз қилишимизга асос йўқ эмас…
Агар 2025 йил тайёргарлик босқичи бўлган бўлса, 2026 йил дунёнинг куч ишлатиш йўли билан қайта шакллантирилиш йилига айланмоқда. Эрон намойишлар олови ичида, Венесуэла АҚШ назорати остида. Энди эса бутун дунёнинг диққат-эътибори Тайвань бўғозига қаратилган…
Аброр ХОН,
сиёсий шарҳловчи.