Манфаатлар тўқнашуви

ёҳуд ҳалоллик ва шаффофлик жамоатчилик ишончини таъминлашнинг муҳим омили

Ҳар қандай давлат ва жамият тараққиётида инсон омили муҳим ўрин тутади. Айниқса, давлат органлари ҳамда ташкилотларида фаолият юритаётган ходимларнинг ўз хизмат вазифаларини ҳалол, виждонан, холис ва адолатли бажариши жамиятда қонун устуворлигини ҳамда фуқароларнинг давлат институтларига бўлган ишончини мустаҳкамлашда катта аҳамият касб этади.

Бугунги кунда коррупцияга қарши курашиш фақат содир этилган ҳуқуқбузарликларни фош қилиш ва айбдор шахсларга нисбатан жавобгарлик чораларини кўриш билангина чекланиб қолмаяпти. Замонавий ёндашув, аввало, коррупциявий хавфларни олдиндан баҳолаш, уларни келтириб чиқараётган омилларни бартараф этиш ва профилактик механизмларни кучайтиришни тақозо этмоқда.

Шундай коррупциявий хавфлардан бири манфаатлар тўқнашувидир.

Манфаатлар тўқнашуви — жамият ҳаётида бир қарашда кўзга ташланмайдиган, аммо жиддий салбий оқибатларга олиб келиши мумкин бўлган ҳолатлардан бири. У кундалик иш жараёнида, муайян қарорларни қабул қилишда, хизмат вазифасини бажаришда ёки муайян масалани кўриб чиқишда юзага келиши эҳтимолдан холи эмас.

Шу боис мазкур тушунчанинг асл мазмун-моҳиятини ҳар бир ходим, айниқса, қарор қабул қилиш ваколатига эга мансабдор шахслар чуқур англаб етиши зарур.

“Манфаатлар тўқнашуви” нима дегани?

Оддий қилиб айтганда, “манфаатлар тўқнашуви” шахснинг шахсий манфаатлари билан унинг хизмат вазифалари ўртасида зиддият келиб чиқиши ёки бундай зиддият пайдо бўлиш эҳтимоли мавжуд бўлган ҳолатдир.

Бунда шахсий манфаат деганда фақат нақд пул ёки моддий фойдани тушунмаслик лозим. Шахсий манфаат турли кўринишларда намоён бўлиши мумкин.

Масалан, ходимнинг қариндоши, яқин таниши ёки дўстига имтиёз яратиб бериши, муайян ташкилот ёки тадбиркорнинг манфаатини илгари суриши, ўзининг мулкий ёхуд молиявий манфаатларини ҳимоя қилиши, хизмат ваколатидан фойдаланган ҳолда яқинига алоҳида ёрдам кўрсатиши ҳам шахсий манфаат билан бевосита боғлиқ ҳолатлар сирасига киради.

Бу ўриндаги энг муҳим жиҳат шундаки, манфаатлар тўқнашуви мавжуд бўлиши учун, албатта, коррупциявий ҳуқуқбузарлик содир этилиши шарт эмас.

Яъни, ходим ҳали ҳеч қандай қонунбузарликка йўл қўймаган бўлиши мумкин. Бироқ унинг шахсий манфаати хизмат вазифасига ёки қарор қабул қилиш жараёнига таъсир кўрсатиш хавфини туғдирган вазиятнинг ўзиёқ тегишли эътибор ва назоратни талаб этади.

Оддий мисол, аммо муҳим хулоса

Тасаввур қилайлик, ташкилотда муайян хизматни кўрсатиш ёки товар харид қилиш бўйича танлов ўтказилмоқда. Танлов комиссияси таркибидаги ходимлардан бирининг яқин қариндошига тегишли корхона ҳам мазкур танловда иштирок этяпти.

Бу ҳолатда ходим қариндошининг корхонасига атайлаб устунлик бермаган тақдирда ҳам, унинг танлов комиссияси ишида қатнашиши қарорнинг холислиги нуқтаи назаридан ҳақли саволларни туғдиради.

Энг тўғри йўл ходимнинг бундай эҳтимолий манфаатлар тўқнашуви ҳақида ўз вақтида хабар бериши ҳамда мазкур масалани кўриб чиқиш ва қарор қабул қилиш жараёнидан ўзини четлатишидир.

Бу ердаги бош тамойил муаммони яшириш эмас, балки уни барвақт аниқлашдан иборат.

Чунки манфаатлар тўқнашуви қанчалик эрта ошкор қилинса, уни бартараф этиш ва салбий оқибатларнинг олдини олиш шунчалик осон кечади.

Манфаатлар тўқнашуви кўпроқ қайси соҳаларда учрайди?

Манфаатлар тўқнашуви ҳар қандай соҳада юзага келиши мумкин, бироқ айрим фаолият йўналишларида унинг коррупциявий хавфи анча юқори бўлади.

Жумладан:

давлат харидлари ва тендер жараёнларида;

кадрларни ишга қабул қилиш ва лавозимга тайинлашда;

хизмат кўрсатиш ҳамда хўжалик шартномаларини тузишда;

молиявий маблағларни тақсимлашда;

лицензия, рухсатнома ва бошқа маъмурий тусдаги ҳужжатларни беришда;

назорат ва текширув фаолиятини амалга оширишда;

моддий бойликларни тақсимлашда;

давлат ёки ташкилот мулкидан фойдаланишда;

ходимларни рағбатлантириш ва мукофотлаш масалаларида;

хизмат мавқеидан фойдаланган ҳолда муайян шахс ёки тузилмага ноқонуний устунлик беришда.

Шунинг учун ташкилотларда коррупциявий хавф-хатарларни баҳолаш жараёнида манфаатлар тўқнашувини аниқлаш ва бартараф этишга устувор аҳамият қаратиш зарур.

Нега манфаатлар тўқнашуви хавфли?

Бир қарашда манфаатлар тўқнашуви оддий хизмат масаласидек кўриниши мумкин. Бироқ уни назоратсиз қолдириш қатор жиддий салбий оқибатларни келтириб чиқаради:

биринчидан, қабул қилинаётган қарорларнинг холислиги ва адолат мезонлари бузилади;

иккинчидан, ташкилотнинг молиявий ёки моддий ресурсларидан самарасиз ва мақсадсиз фойдаланиш хавфи юзага келади;

учинчидан, айрим шахсларга асоссиз имтиёз ва устунликлар яратиб берилади;

тўртинчидан, манфаатлар тўқнашуви коррупциявий жиноятларга йўл очувчи тўғридан-тўғри омилга айланади;

энг муҳими, фуқаролар ва жамоатчиликнинг ташкилотга бўлган ишончига жиддий путур етади.

Агар давлат органи ёки ташкилотда қарорлар шахсий алоқалар, ошна-оғайнигарчилик ёхуд бошқа субъектив манфаатлар асосида қабул қилинаётгани ҳақида тасаввур шаклланса, бу тузилманинг жамият олдидаги обрў-эътиборини кескин тушириб юборади.

Бу ҳали — коррупция дегани эмас!

Бу масалада яна бир муҳим жиҳатга ойдинлик киритиш лозим: манфаатлар тўқнашувининг юзага келиши автоматик тарзда коррупциявий жиноят содир этилганини англатмайди.

Масалан, ходимнинг қариндоши муайян соҳада ишлаши ёки хусусий тадбиркорлик билан шуғулланиши мумкин. Бу ҳолатнинг ўзи ҳуқуқбузарлик ҳисобланмайди.

Муаммо қачонки ходимнинг шахсий манфаатлари унинг хизмат вазифалари доирасидаги қарорларига таъсир кўрсата бошлаганда юзага келади.

Шу сабабли асосий вазифа — бундай ҳолатларни тўғри баҳолаш ва зарур чораларни кўришдир.

Айрим ҳолатларда ходимлар: “Мен ҳеч қандай қонунбузарлик қилмадим-ку”, деган хато фикр билан мавжуд манфаатлар тўқнашуви ҳақида раҳбариятга хабар бермайди.

Аслида, бундай ҳолат тўғрисида хабар бериш ходимнинг ўз айбини тан олиши эмас, балки унинг касбий масъулияти ва ҳалоллигидан далолат беради.

Ходим: “Менда манфаатлар тўқнашуви эҳтимоли бор, шу боис масалани холис ҳал этиш учун бу ҳақда тегишли тартибда маълум қиламан”, дея ёндашса, бу ташкилотдаги коррупциявий хавфларнинг олдини олишга хизмат қилади.

Аксинча, манфаатлар тўқнашувини яшириш кейинчалик бевосита жавобгарликка ва жиддий эътирозларга сабаб бўлиши мумкин.

Раҳбарнинг масъулияти нимадан иборат?

Манфаатлар тўқнашувини бошқариш фақат оддий ходим зиммасидаги мажбурият эмас, бунда раҳбарнинг ўрни ҳам ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

Раҳбар қуйидагиларга масъул бўлмоғи шарт:

– ходимлар ўртасида хизмат вазифаларини тўғри тақсимлаш;

– манфаатлар тўқнашуви мавжуд бўлган ҳолатларни ўз вақтида аниқлаш;

– манфаатдор ходимнинг қарор қабул қилиш жараёнидаги иштирокини чеклаш (жараёндан четлатиш);

– ташкилотда ички назорат механизмларини такомиллаштириш;

– ходимларнинг мурожаат ва хабарномаларига холис ёндашиш;

– жамоада ҳалоллик ва очиқлик муҳитини қарор топтириш.

Аксинча, раҳбар томонидан бу масалага бефарқ муносабатда бўлиш эса муассасада тизимли коррупциявий хавфларнинг ортишига йўл очади.

Ходим нималарни билиши керак?

Ҳар бир ходим ўз хизмат вазифаларини бажариш жараёнида шахсий манфаатлари билан хизмат ваколати ўртасида зиддият келиб чиқиши мумкинлигини олдиндан идрок этиши шарт. Бундай вазиятда ягона тўғри ҳаракат — ҳолатни яширмай, белгиланган тартибда расман хабар беришдир.

Ходим муайян қарор қабул қилишдан олдин ўзига қуйидаги саволларни бериши лозим:

Менинг шахсий манфаатим мазкур қарорга таъсир кўрсатмаяптими?

Ушбу қарор менга, яқинларимга ёки мен билан алоқадор шахсларга тўғридан-тўғри ёхуд билвосита наф келтириши мумкинми?

Агар бу ҳолат жамоатчиликка ошкор бўлса, қароримнинг холислиги ва адолатлилигига шубҳа пайдо бўлмайдими?

Агар ушбу саволлардан бирортасига жавоб ижобий бўлса, вазиятни очиқ билдириш ва масала муҳокамасидан ўзини четга олиш энг мақбул ечимдир.

“Таниш-билишчилик” масаласи

Манфаатлар тўқнашуви ҳақида фикр юритганда, жамиятимизда учраб турадиган таниш-билишчилик иллатига тўхталмай илож йўқ.

Кимгадир “танишим”, “қариндошим” ёки “дўстим” деган важ билан хизмат ваколатидан фойдаланиб кўмаклашиш, навбатларни сунъий бузиш, устунликлар яратиб бериш ёки қарорларни унинг фойдасига қабул қилиш адолат ва касбий одоб тамойилларига мутлақо зиддир.

Ташкилот фаолиятида ҳар доим шахсий муносабатлардан кўра қонун талаблари, белгиланган тартиб-қоидалар ва давлат манфаати устувор бўлиши шарт. Зеро, бир шахсга ноқонуний берилган имтиёз бошқа бир инсоннинг қонуний ҳуқуқ ва манфаатлари поймол этилишига олиб келади.

Профилактика — энг самарали чора

Коррупцияга қарши курашишда энг мақбул йўл ҳуқуқбузарлик содир бўлишини кутиб ўтирмасдан, унинг олдини олишдир. Шу боис ташкилотларда манфаатлар тўқнашувини бошқаришнинг аниқ тизими йўлга қўйилиши лозим.

Ушбу тизим қуйидаги изчил босқичларни ўз ичига олади:

аниқлаш → хабар бериш → баҳолаш → чора кўриш → назорат қилиш.

Шу билан бирга, ходимларнинг ҳуқуқий маданиятини ошириб бориш, коррупциявий хавфлар бўйича мунтазам тушунтириш ишларини олиб бориш, ички идоравий ҳужжатларни такомиллаштириш ва учраётган ҳолатларни чуқур таҳлил қилиш юқори самара беради.

Рақамлаштиришнинг ўрни ва аҳамияти

Замонавий рақамли даврда манфаатлар тўқнашувини аниқлаш ва олдини олишда ахборот технологияларидан кенг фойдаланиш зарур.

Электрон декларация тизими, автоматлаштирилган назорат, ахборот базаларининг ўзаро интеграцияси ва электрон ҳужжат айланиши қарор қабул қилиш жараёнларидаги субъектив инсон омилини кескин камайтиради.

Бироқ рақамлаштиришнинг ёлғиз ўзи муаммони тўлиқ ҳал эта олмайди. Технологик ечимлар билан бир қаторда ходимларнинг юксак ҳуқуқий онги, касбий этикаси ва шахсий масъулияти мустаҳкам бўлиши талаб этилади.

Ҳалоллик — шахсий танловдан жамоатчилик қадрияти сари

Манфаатлар тўқнашувига қарши курашиш фақат қонун нормаларини расмиятчилик учун бажариш эмас. Бу, аввало, ҳар бир инсоннинг ўз хизмат вазифасига, касбига ва Ватанига бўлган виждоний муносабатидир.

Ҳалол ходим фаолиятида “Менга бундан нима фойда?” деган қараш эмас, балки “Ташкилот ва жамият равнақи учун қайси қарор тўғри?” деган тамойил бош мезон бўлиши керак.

Бундай ёндашув ташкилотда соғлом ва ишчан муҳитни шакллантиради, жамоада ўзаро ишончни мустаҳкамлайди ҳамда тизимли коррупция хавфларини бартараф этади.

Жамоатчилик назорати —  мустаҳкам қалқон

Манфаатлар тўқнашувининг олдини олишда фуқаролик жамияти институти ва жамоатчилик назорати беқиёс кучга эга.

Очиқлик ва шаффофлик даражаси қанчалик юқори бўлса, қарорларнинг адолатли қабул қилиниши устидан жамоатчилик назорати ҳам шунчалик самарали бўлади.

Фуқароларнинг давлат органлари ва ташкилотлари фаолиятига бефарқ бўлмай, қонун бузилиши ёки манфаатлар тўқнашуви ҳолатларига дуч келганда фаол фуқаролик позициясини намоён этиши очиқ ва ишончли мулоқотни мустаҳкамлайди.

* * *

Манфаатлар тўқнашуви — бу фақат айрим ходимлар ёки муайян ташкилот доирасидаги тор масала эмас. Уни самарали бошқариш бутун давлат аппаратининг иш унумдорлиги, қонун устуворлиги, ташкилотлар фаолиятининг шаффофлиги ва энг асосийси, фуқароларнинг давлатга бўлган ишончи билан узвий боғлиқдир.

Манфаатлар тўқнашуви ўз вақтида аниқланса, унинг хавфли оқибатларини тўлиқ бартараф этиш мумкин. Бош мақсад — бундай ҳолатларни яшириш эмас, балки уларни очиқ тан олиш, холис баҳолаш ва белгиланган тартибда бартараф этиш маданиятини шакллантиришдир.

Ҳар бир ходим ўз хизмат ваколатларини амалга оширишда шахсий манфаатларини четга суриб, аввало, қонун ва давлат манфаатини ҳар нарсадан устун қўйиши зарур.

Зеро, ҳалоллик шунчаки шахсий фазилат эмас, балки жамият тараққиёти ва давлат қудратини таъминловчи энг улуғ қадриятдир.

Ҳалоллик бор жойда ишонч бўлади.

Шаффофлик бор жойда адолат бор.

Адолат бор жойда эса муқаррар тараққиёт мавжуддир.

Алишер АГЗАМОВ,

“UzGasTrade” АЖ бошқаруви

раиси.