Ўзбекистонда тадбиркорлар учун асосий стресс манбалари аниқланди
Бугунги кунда банк тизимини трансформация қилиш, уларнинг фаолиятини бозор тамойиллари ва халқаро стандартларга мувофиқ қайта ташкил қилишнинг ҳуқуқий асослари такомиллаштирилмоқда. Ва бу янгиланишлар мамлакатимизда фаолият юритаётган ишбилармон ва тадбиркорларга қатор қулайликларни яратмоқда. Трансформация жараёнлари хорижий тажрибани инобатга олган ҳолда ишлаб чиқилган боълиб, 2020-2025 йилларга мўлжалланган Ўзбекистон Республикасининг банк тизимини ислоҳ қилиш стратегияси асосида амалга оширилаяпти. Ушбу Стратегия келгуси беш йилликда банк-молия тизимини ислоҳ қилиш ва ривожлантиришнинг асосий йўналишларини ўз ичига олади.
Амалга оширилаётган ислоҳотлар ва амалий чора-тадбирлар натижасида ҳозирги кунга келиб жами банк сектори активларидаги давлат улуши 2020 йилдаги 86 фоиздан 78 фоизгача камайди.
Онлайн сўровнома ёрдамида 2025-йил ноябр ойида Ўзбекистонда кичик ва ўрта бизнес вакиллари бўлган 540 респондент орасида тадқиқот ўтказилди.
Хусусан, Янги Банк Ўзбекистондаги кичик ва ўрта бизнеслар ўртасида қайси молиявий хавфлар тадбиркорлар учун энг стрессли эканлигини, бизнеслар қанчалик тез-тез пул оқими тақчиллигига дуч келишини ва уларга барқарорликни сақлашда қандай чоралар ёрдам беришини аниқлаш мақсадида сўровнома ўтказди. Таҳлилчиларнинг аниқлашича, кутилмаган текширувлар ва жарималар бизнес эгалари учун асосий ташвиш манбаи бўлиб, сўров иштирокчиларининг учдан бир қисмидан кўпроғи ушбу вариантни танлашган.
Тадбиркорлар учун стресснинг асосий манбалари
Тадқиқотга кўра, кутилмаган текширувлар ва жарималар Ўзбекистондаги тадбиркорлар учун энг муҳим стресс келтириб чиқарувчи омиллар бўлган: сўров иштирокчиларининг 31% буни энг муҳим омил сифатида қайд этган. Иккинчи энг машҳур сабаб мижозлар ёки ҳамкорлар томонидан тўловларнинг кечикиши (26, 7%), ундан кейин солиқ юкининг ошиши ёки солиқ тўловларининг (22%) кечикишидир.
Бизнесдаги хавотирларнинг яна кенг тарқалган сабаблари орасида банкларнинг кредитлар ва молиялаштиришни беришдан бош тортиши (8, 5%), мижозлар ёки ҳамкорларнинг етишмаслиги (7%) ва пул оқимидаги узилишлар ва маблағларнинг етарли эмаслиги (5%) киради.
Бизнес пул оқимидаги тафовутларга қанчалик даражада тез-тез дуч келади ва ўзларини молиявий хавфлардан қандай ҳимоя қила олади
Айланма маблағларнинг етишмаслиги муаммоси тадбиркорлар учун долзарбдир. Тадқиқотга кўра, тадбиркорларнинг 21, 9% деярли ҳар ой пул оқимидаги тақчилликларга дуч келадилар. Сўровда қатнашларнинг 33, 3% бу муаммога вақти-вақти билан, ҳар олти ойда 1-2 марта дуч келишларини ва кўпинча уни мустақил равишда ҳал қилишларини таъкидладилар.
Сўровда қатнашган бизнес вакилларининг яна 28, 5% камдан-кам ҳолларда, йилига бир неча марта айланма маблағларнинг етишмаслиги муаммосига дуч келишади. Респондентларнинг атиги 16% пул оқимидаги тафовутлар билан боғлиқ қийинчиликларга умуман дуч келмасликларини таъкидлаганлар.
Кўпгина респондентлар молиявий барқарорлик учун турли хил воситаларни бирлаштиришни афзал кўришади. Бунинг энг машҳур усули етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловларни кечиктиришдир: бу вариант тадбиркорларнинг 28, 2% томонидан тилга олинган. Иккинчи ўринда харажатлар ва ходимларни оптималлаштириш (24, 3%), ундан кейин эса қатъий молиявий ҳисоб-китоб ва режалаштириш (23, 6%) туради.
Сўров натижаларига кўра, бошқа машҳур воситалар қаторига захира фонди ёки хавфсизлик ёстиғини (подушки безопасности) яратиш (23, 3%) ва кредитлар ёки микрокредитлар олиш (21, 9%) киради. Сўров иштирокчиларининг 9, 3% молиявий барқарорликни таъминлаш усули сифатида қариндошлари ва дўстларидан олинган кредитларни ҳам тилга олган.
Тадбиркорлар қандай қилиб қийин даврларида ҳиссий хотиржамликни сақлай оладилар…
Стрессли вазиятларда тадбиркорлар кўпинча шахсий фазилатларига ва атрофдагиларнинг қўллаб-қувватлашига таянадилар. Сўровда қатнашганларнинг 26, 3% спорт ёки бошқа жисмоний фаоллик уларга хавотирларини енгишга ёрдам беришини айтдилар. Респондентларнинг 23, 9% ўз тажрибаси ва жамоага бўлган ишончидан, 23% эса оила ва дўстларининг қўллаб-қувватлашидан маънавий куч-қувват олишларини таъкидладилар.
Хотиржамликни сақлашнинг бошқа машҳур усуллари орасида бизнес-устозларнинг маслаҳатларига эътибор қаратиш (20, 7%) ва ижобий янгиликларни излаш (18, 3%) киради. Шу билан бир қаторда, сўровда қатнашган тадбиркорларнинг 13, 2% инқирозли вазиятларда хотиржамликни сақлай олмасликларини тан олишди.
Келаси йилга бизнес вакиллари қандай режалар тузмоқда?
Сўров натижаларига кўра, 2026-йилда респондент-тадбиркорнинг аксарияти ўз бизнесларининг молиявий барқарорлигини мустаҳкамлашни режалаштирмоқда. Респондентларнинг 26, 1% компанияларининг захира фондини яратиш ёки кўпайтиришни режалаштираётганликларини айтдилар.
2026-йилда тадбиркорларнинг 13, 5% харажатларни ва ходимларни оптималлаштиришни, респондентларнинг 6, 9% эса бизнес қарзларини камайтиришни режалаштирмоқда. Бизнес вакилларининг фақатгина 9, 3% 2026-йилда ҳеч қандай қўшимча чоралар кўришни режалаштирмаяпти.
Озода БЕКМУРОДОВА,
журналист.