Касб-ҳунарли авлод
жамиятни барқарор тараққиёт сари етаклайди
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев 2025 йил 26 декабрда мамлакат парламенти ва халқимизга йўллаган Мурожаатномасида ўтган йилни сарҳисоб қилди ва галдаги вазифаларни белгилади. Мурожаатномада муҳим масалалар қатори, жамиятимиз тараққиётида касбларни ривожлантириш ва янги меҳнат бозори архитектурасини яратиш устувор йўналиш сифатида белгиланди.
Бу йўналиш моҳиятига кўра инсон ва меҳнат қадрини устувор қўйишга асосланадиган инсонпарвар ғояга таянади. Чунки меҳнат — инсоннинг ўзини намоён этиш, жамиятда ўз ўрнини топиш ҳамда ҳаёт мазмунини англаш воситасидир. 2021 йилда ўрганилган статистикада Ўзбекистонда умумий касблар ва мутахассисликлар сони 12 107 та бўлиб, улар касб-ҳунар маълумот тизимида қайд этилган. Бу касблар ва лавозимлар касблар классификатори асосида шакллантирилган (интернет маълумотлари). Бугун касбларнинг замон талабига мос равишда ривожланиши инсон салоҳиятини очишга хизмат қилади ва жамиятни барқарор тараққиёт сари етаклайди. Аслида, янги меҳнат бозори архитектураси — анъанавий иш ўринлари билан чекланиб қолмасдан, билим, кўникма ва ижодий фикрга асосланган муносабатлар тизимидир. Рақамли иқтисодиёт, инновация ва технологиялар ривожи натижасида янги касблар пайдо бўлмоқда, айрим эски касблар эса янгиланмоқда. Бу жараён инсонни доимий ўрганишга, ўз устида ишлашга ва ўзгаришларга мослашишга ундайди.
Ҳар бир жамиятда касбларни ривожлантириш, илму ҳунарга эътибор ижтимоий адолат ва тенг имкониятлар ғоясини ҳам мустаҳкамлайди. Агар меҳнат бозори очиқ, шаффоф ва малакаларга асосланган бўлса, ҳар бир инсон ўз қобилиятига қараб ўз ўрнини топа олади. Янги Ўзбекистонда касб-ҳунар таълими, қайта тайёрлаш ва малакани ошириш тизимларининг ривожланиши аҳолининг турли қатламлари учун ижтимоий ҳаракатчанликни таъминлайди. Умуман олганда, касбларни ривожлантириш ва янги меҳнат бозори архитектурасини яратиш жамиятнинг келажакка бўлган ишончини оширади. Инсон ўз меҳнати орқали муносиб ҳаёт кечириш имкониятига эга бўлса, у жамият равнақига фаол ҳисса қўшади. Шу маънода, Янги Ўзбекистонда меҳнат бозорини ислоҳ қилиш фақат иқтисодий зарурат эмас, балки инсонпарвар ва маънавий тараққиётни таъминлайдиган фалсафий танловдир.
Давлатимиз раҳбари Мурожаатномада: “Энди мамлакатимизнинг меҳнат бозори мутлақо янги архитектура асосида — касб, малака, технология ва таълимни бирлаштирадиган ягона механизм сифатида ишлаши зарур”, дея таъкидлади. Бундай механизм интеграл меҳнат ва таълим тизими ҳисобланиб, унда таълим жараёни амалиёт ва назарияни уйғунлаштириб, мутахассисларнинг соҳавий билим ва амалий кўникмаларини ривожлантиради. Масалан, касб таълими орқали талабалар замонавий технология ва қурилмалардан фойдаланишни ўрганади, шунингдек, ишлаб чиқариш жараёнларида самарали фаолият кўрсатиш учун зарур бўлган малака ва тажрибани эгаллайди. Бу механизм замонавий иқтисодий талаблар ва илмий ривожланишни ҳисобга олган ҳолда кадрлар тайёрлайди, уларнинг фаолияти инновация ва самарадорликка қаратилган бўлади, яъни у ўқув жараёнини, амалий касбий тайёргарлик ва технологияни бир нуқтада уйғунлаштиради.
Бундан ташқари, бу интеграл тизим давлат ва корхоналарнинг стратегик мақсадларига хизмат қилади. Таълим муассасалари технология ва амалиётни жорий қилиб, талабаларни замонавий бозорга мос кадрларга айлантиради. Шу тарзда, касб ва малака соҳасидаги эҳтиёж технология ва инновациялар билан уйғунлаштирилади. Бу механизм кадрларнинг давомли таълим ва қайта тайёргарликдан ўтишини ҳам таъминлайди, бу эса иқтисодий ва ижтимоий барқарорлик учун муҳимдир. Бундай механизмнинг натижаси, аввало, иқтисодий самарадорлик, ишлаб чиқариш сифати ва миллий кадр салоҳиятининг мустаҳкамланишида намоён бўлади. бу дегани касб, малака, технология ва таълимни бирлаштирувчи механизм мамлакат тараққиётининг асосий ҳаракатлантирувчи кучи сифатида фаолият кўрсатади.
Бундай тажрибалар жаҳоннинг кўплаб ривожланган мамлакатларида кузатилади. Масалан, Германияда “Дуал таълим тизими” касб-ҳунар ва таълимни уйғунлаштиришда дунёдаги энг илғор тизимлардан ҳисобланади. Бу тизим талабаларни ҳам академик таълим олишга, ҳам ишлаб чиқаришда амалий тажриба орттиришга қаратилган. Университетлар ва корхоналар ўртасидаги ҳамкорлик орқали талабалар замонавий технология ва ишлаб чиқариш жараёнлари билан танишади. Шунингдек, уларнинг малакаси ва касбий кўникмалари иш бозори талаблари билан тўлиқ уйғунлаштирилади. Швециядаги “Технология ва малака марказлари” ҳам касб, малака ва таълимни бирлаштирувчи механизмнинг илғор намунаси ҳисобланади. Бу марказларда талабалар ва мутахассислар янги технологиялар, робототехника ва сунъий интеллект каби соҳаларда ўқитилади ва амалий тажриба олади.
Сингапурда эса “Интеграл касб ва таълим платформалари” орқали таълим ва технологияни бирлаштиришда стратегик ёндашув қўлланилади. Бу платформа талабаларга виртуал лабораториялар ва симуляциялар орқали реал иш жараёнларини ўрганиш имконини беради. Шунингдек, корхоналар ва таълим муассасалари орасидаги маълумот алмашуви орқали бозордаги янгиликлар ва технологик талаблар доимий равишда таълим жараёнига киритилади. Шунингдек, Жанубий Кореяда “Касбий ва технологик инкубаторлар” тизими қўлланилади. Бу тизимда талабалар ва ёш тадқиқотчилар инновацион лойиҳаларда амалий тажриба орттириб, касбий малака ва технологияни бир вақтда эгаллайди. Корхоналар ва университетлар ўртасидаги ҳамкорлик уларга ишлаб чиқариш жараёнини тўлиқ тушуниш имконини беради ва кадрларнинг бозор талабларига тез мослашишини таъминлайди.
Умуман олганда, бу тизимдаги илғор тажрибалар шуни кўрсатадики, таълим ва амалий касб тайёргарлигини интеграллаштириш миллий иқтисодиётнинг рақобатбардошлиги ва технологик ривожланиши учун асосий омил ҳисобланади. Шу билан бирга, корхоналар билан ҳамкорлик орқали талабалар амалиётдан ташқари иш жараёнларини ҳам ўзлаштиради. Бу тизим кадрларнинг доимий қайта тайёргарликдан ўтиши ва замонавий технологиялар билан ишлашини таъминлайди.
Маълумки, ҳар бир мамлакатнинг иқтисодий ва ижтимоий ривожланиши, асосан, инсон капиталига боғлиқ бўлиб, касб-ҳунарли авлодлар бу капиталнинг энг муҳим қисми ҳисобланади. Улар турли соҳаларда, хусусан, саноат, қишлоқ хўжалиги, тиббиёт ва хизмат кўрсатиш соҳаларида самарали меҳнат қилади. Юқори малакали бундай мутахассислар мамлакатда ишлаб чиқариш ҳажмини ошириш, маҳсулот сифати ва рақобатбардошлигини таъминлашда муҳим аҳамиятга эга. Шунингдек, улар янги технологиялар ва инновацияларни самарали қўллаш орқали иқтисодий ўсишга ҳисса қўшади. Муҳими, касб-ҳунарли авлодлар шуларнинг асосий манбаи ҳисобланиб, уларнинг салоҳияти миллий ресурслардан тўлиқ фойдаланишга ёрдам беради. Давлатнинг стратегик режалари уларсиз тўлиқ амалга оширилмайди, шу боис уларни тарбиялаш ва ривожлантириш муҳим стратегик вазифа ҳисобланади.
Касб-ҳунарли авлодлар мамлакатнинг иқтисодий мустақиллигини таъминлайди. Чунки малакали мутахассислар импортга эҳтиёж қолдирмайди, ички маҳсулот ишлаб чиқаришни кўпайтириб, ташқи бозорга боғлиқликни камайтиради. Улар маҳаллий ишлаб чиқариш жараёнларини такомиллаштириб, маҳсулот сифати ва рақобатбардошлигини оширади. Касб-ҳунарли кадрлар ишсизлик даражасини пасайтиришда ҳам муҳим роль ўйнайди. Улар меҳнат бозорида янги имкониятлар яратади ва иқтисодий фаолликни оширади. Иқтисодиётнинг барқарорлиги, инвестициялар ва ишлаб чиқариш ҳажми уларнинг салоҳиятига боғлиқ. Шунингдек, касб-ҳунарли кадрлар таълим ва малака тизимида ҳам стратегик аҳамиятга эга. Улар кейинги авлод учун намуна бўлиб, билим ва тажриба узатади. Бу эса мамлакатнинг узоқ муддатли тараққиётини таъминлайди.
Абдухолиқ ТАШАНОВ,
Ижтимоий-маънавий тадқиқотлар
институти бўлим бошлиғи,
фалсафа фанлари доктори.