Kasb-hunarli avlod

jamiyatni barqaror taraqqiyot sari yetaklaydi

O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2025 yil 26 dekabrda mamlakat parlamenti va xalqimizga yo'llagan Murojaatnomasida o'tgan yilni sarhisob qildi va galdagi vazifalarni belgiladi. Murojaatnomada muhim masalalar qatori, jamiyatimiz taraqqiyotida kasblarni rivojlantirish va yangi mehnat bozori arxitekturasini yaratish ustuvor yo'nalish sifatida belgilandi.

Bu yo'nalish mohiyatiga ko'ra inson va mehnat qadrini ustuvor qo'yishga asoslanadigan insonparvar g'oyaga tayanadi. Chunki mehnat — insonning o'zini namoyon etish, jamiyatda o'z o'rnini topish hamda hayot mazmunini anglash vositasidir. 2021 yilda o'rganilgan statistikada O'zbekistonda umumiy kasblar va mutaxassisliklar soni 12 107 ta bo'lib, ular kasb-hunar ma'lumot tizimida qayd etilgan. Bu kasblar va lavozimlar kasblar klassifikatori asosida shakllantirilgan (internet ma'lumotlari). Bugun kasblarning zamon talabiga mos ravishda rivojlanishi inson salohiyatini ochishga xizmat qiladi va jamiyatni barqaror taraqqiyot sari yetaklaydi. Aslida, yangi mehnat bozori arxitekturasi — an'anaviy ish o'rinlari bilan cheklanib qolmasdan, bilim, ko'nikma va ijodiy fikrga asoslangan munosabatlar tizimidir. Raqamli iqtisodiyot, innovatsiya va texnologiyalar rivoji natijasida yangi kasblar paydo bo'lmoqda, ayrim eski kasblar esa yangilanmoqda. Bu jarayon insonni doimiy o'rganishga, o'z ustida ishlashga va o'zgarishlarga moslashishga undaydi.

Har bir jamiyatda kasblarni rivojlantirish, ilmu hunarga e'tibor ijtimoiy adolat va teng imkoniyatlar g'oyasini ham mustahkamlaydi. Agar mehnat bozori ochiq, shaffof va malakalarga asoslangan bo'lsa, har bir inson o'z qobiliyatiga qarab o'z o'rnini topa oladi. Yangi O'zbekistonda kasb-hunar ta'limi, qayta tayyorlash va malakani oshirish tizimlarining rivojlanishi aholining turli qatlamlari uchun ijtimoiy harakatchanlikni ta'minlaydi. Umuman olganda, kasblarni rivojlantirish va yangi mehnat bozori arxitekturasini yaratish jamiyatning kelajakka bo'lgan ishonchini oshiradi. Inson o'z mehnati orqali munosib hayot kechirish imkoniyatiga ega bo'lsa, u jamiyat ravnaqiga faol hissa qo'shadi. Shu ma'noda, Yangi O'zbekistonda mehnat bozorini isloh qilish faqat iqtisodiy zarurat emas, balki insonparvar va ma'naviy taraqqiyotni ta'minlaydigan falsafiy tanlovdir.

Davlatimiz rahbari Murojaatnomada: “Endi mamlakatimizning mehnat bozori mutlaqo yangi arxitektura asosida — kasb, malaka, texnologiya va ta'limni birlashtiradigan yagona mexanizm sifatida ishlashi zarur”, deya ta'kidladi. Bunday mexanizm integral mehnat va ta'lim tizimi hisoblanib, unda ta'lim jarayoni amaliyot va nazariyani uyg'unlashtirib, mutaxassislarning sohaviy bilim va amaliy ko'nikmalarini rivojlantiradi. Masalan, kasb ta'limi orqali talabalar zamonaviy texnologiya va qurilmalardan foydalanishni o'rganadi, shuningdek, ishlab chiqarish jarayonlarida samarali faoliyat ko'rsatish uchun zarur bo'lgan malaka va tajribani egallaydi. Bu mexanizm zamonaviy iqtisodiy talablar va ilmiy rivojlanishni hisobga olgan holda kadrlar tayyorlaydi, ularning faoliyati innovatsiya va samaradorlikka qaratilgan bo'ladi, ya'ni u o'quv jarayonini, amaliy kasbiy tayyorgarlik va texnologiyani bir nuqtada uyg'unlashtiradi.

Bundan tashqari, bu integral tizim davlat va korxonalarning strategik maqsadlariga xizmat qiladi. Ta'lim muassasalari texnologiya va amaliyotni joriy qilib, talabalarni zamonaviy bozorga mos kadrlarga aylantiradi. Shu tarzda, kasb va malaka sohasidagi ehtiyoj texnologiya va innovatsiyalar bilan uyg'unlashtiriladi. Bu mexanizm kadrlarning davomli ta'lim va qayta tayyorgarlikdan o'tishini ham ta'minlaydi, bu esa iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlik uchun muhimdir. Bunday mexanizmning natijasi, avvalo, iqtisodiy samaradorlik, ishlab chiqarish sifati va milliy kadr salohiyatining mustahkamlanishida namoyon bo'ladi. bu degani kasb, malaka, texnologiya va ta'limni birlashtiruvchi mexanizm mamlakat taraqqiyotining asosiy harakatlantiruvchi kuchi sifatida faoliyat ko'rsatadi.

Bunday tajribalar jahonning ko'plab rivojlangan mamlakatlarida kuzatiladi. Masalan, Germaniyada “Dual ta'lim tizimi” kasb-hunar va ta'limni uyg'unlashtirishda dunyodagi eng ilg'or tizimlardan hisoblanadi. Bu tizim talabalarni ham akademik ta'lim olishga, ham ishlab chiqarishda amaliy tajriba orttirishga qaratilgan. Universitetlar va korxonalar o'rtasidagi hamkorlik orqali talabalar zamonaviy texnologiya va ishlab chiqarish jarayonlari bilan tanishadi. Shuningdek, ularning malakasi va kasbiy ko'nikmalari ish bozori talablari bilan to'liq uyg'unlashtiriladi. Shvetsiyadagi “Texnologiya va malaka markazlari” ham kasb, malaka va ta'limni birlashtiruvchi mexanizmning ilg'or namunasi hisoblanadi. Bu markazlarda talabalar va mutaxassislar yangi texnologiyalar, robototexnika va sun'iy intellekt kabi sohalarda o'qitiladi va amaliy tajriba oladi.

Singapurda esa “Integral kasb va ta'lim platformalari” orqali ta'lim va texnologiyani birlashtirishda strategik yondashuv qo'llaniladi. Bu platforma talabalarga virtual laboratoriyalar va simulyatsiyalar orqali real ish jarayonlarini o'rganish imkonini beradi. Shuningdek, korxonalar va ta'lim muassasalari orasidagi ma'lumot almashuvi orqali bozordagi yangiliklar va texnologik talablar doimiy ravishda ta'lim jarayoniga kiritiladi. Shuningdek, Janubiy Koreyada “Kasbiy va texnologik inkubatorlar” tizimi qo'llaniladi. Bu tizimda talabalar va yosh tadqiqotchilar innovatsion loyihalarda amaliy tajriba orttirib, kasbiy malaka va texnologiyani bir vaqtda egallaydi. Korxonalar va universitetlar o'rtasidagi hamkorlik ularga ishlab chiqarish jarayonini to'liq tushunish imkonini beradi va kadrlarning bozor talablariga tez moslashishini ta'minlaydi.

Umuman olganda, bu tizimdagi ilg'or tajribalar shuni ko'rsatadiki, ta'lim va amaliy kasb tayyorgarligini integrallashtirish milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligi va texnologik rivojlanishi uchun asosiy omil hisoblanadi. Shu bilan birga, korxonalar bilan hamkorlik orqali talabalar amaliyotdan tashqari ish jarayonlarini ham o'zlashtiradi. Bu tizim kadrlarning doimiy qayta tayyorgarlikdan o'tishi va zamonaviy texnologiyalar bilan ishlashini ta'minlaydi.

Ma'lumki, har bir mamlakatning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishi, asosan, inson kapitaliga bog'liq bo'lib, kasb-hunarli avlodlar bu kapitalning eng muhim qismi hisoblanadi. Ular turli sohalarda, xususan, sanoat, qishloq xo'jaligi, tibbiyot va xizmat ko'rsatish sohalarida samarali mehnat qiladi. Yuqori malakali bunday mutaxassislar mamlakatda ishlab chiqarish hajmini oshirish, mahsulot sifati va raqobatbardoshligini ta'minlashda muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, ular yangi texnologiyalar va innovatsiyalarni samarali qo'llash orqali iqtisodiy o'sishga hissa qo'shadi. Muhimi, kasb-hunarli avlodlar shularning asosiy manbai hisoblanib, ularning salohiyati milliy resurslardan to'liq foydalanishga yordam beradi. Davlatning strategik rejalari ularsiz to'liq amalga oshirilmaydi, shu bois ularni tarbiyalash va rivojlantirish muhim strategik vazifa hisoblanadi.

Kasb-hunarli avlodlar mamlakatning iqtisodiy mustaqilligini ta'minlaydi. Chunki malakali mutaxassislar importga ehtiyoj qoldirmaydi, ichki mahsulot ishlab chiqarishni ko'paytirib, tashqi bozorga bog'liqlikni kamaytiradi. Ular mahalliy ishlab chiqarish jarayonlarini takomillashtirib, mahsulot sifati va raqobatbardoshligini oshiradi. Kasb-hunarli kadrlar ishsizlik darajasini pasaytirishda ham muhim rol o'ynaydi. Ular mehnat bozorida yangi imkoniyatlar yaratadi va iqtisodiy faollikni oshiradi. Iqtisodiyotning barqarorligi, investitsiyalar va ishlab chiqarish hajmi ularning salohiyatiga bog'liq. Shuningdek, kasb-hunarli kadrlar ta'lim va malaka tizimida ham strategik ahamiyatga ega. Ular keyingi avlod uchun namuna bo'lib, bilim va tajriba uzatadi. Bu esa mamlakatning uzoq muddatli taraqqiyotini ta'minlaydi.

Abduxoliq TAShANOV,

Ijtimoiy-ma'naviy tadqiqotlar

instituti bo'lim boshlig'i,

falsafa fanlari doktori.