Kasb-hunarli avlod
jamiyatni barqaror taraqqiyot sari yetaklaydi
Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev 2025 yil 26 dekabrda mamlakat parlamenti va xalqimizga yöllagan Murojaatnomasida ötgan yilni sarhisob qildi va galdagi vazifalarni belgiladi. Murojaatnomada muhim masalalar qatori, jamiyatimiz taraqqiyotida kasblarni rivojlantiriş va yangi mehnat bozori arxitekturasini yaratiş ustuvor yönaliş sifatida belgilandi.
Bu yönaliş mohiyatiga köra inson va mehnat qadrini ustuvor qöyişga asoslanadigan insonparvar ğoyaga tayanadi. Çunki mehnat — insonning özini namoyon etiş, jamiyatda öz örnini topiş hamda hayot mazmunini anglaş vositasidir. 2021 yilda örganilgan statistikada Özbekistonda umumiy kasblar va mutaxassisliklar soni 12 107 ta bölib, ular kasb-hunar maʼlumot tizimida qayd etilgan. Bu kasblar va lavozimlar kasblar klassifikatori asosida şakllantirilgan (internet maʼlumotlari). Bugun kasblarning zamon talabiga mos ravişda rivojlanişi inson salohiyatini oçişga xizmat qiladi va jamiyatni barqaror taraqqiyot sari yetaklaydi. Aslida, yangi mehnat bozori arxitekturasi — anʼanaviy iş örinlari bilan çeklanib qolmasdan, bilim, könikma va ijodiy fikrga asoslangan munosabatlar tizimidir. Raqamli iqtisodiyot, innovatsiya va texnologiyalar rivoji natijasida yangi kasblar paydo bölmoqda, ayrim eski kasblar esa yangilanmoqda. Bu jarayon insonni doimiy örganişga, öz ustida işlaşga va özgarişlarga moslaşişga undaydi.
Har bir jamiyatda kasblarni rivojlantiriş, ilmu hunarga eʼtibor ijtimoiy adolat va teng imkoniyatlar ğoyasini ham mustahkamlaydi. Agar mehnat bozori oçiq, şaffof va malakalarga asoslangan bölsa, har bir inson öz qobiliyatiga qarab öz örnini topa oladi. Yangi Özbekistonda kasb-hunar taʼlimi, qayta tayyorlaş va malakani oşiriş tizimlarining rivojlanişi aholining turli qatlamlari uçun ijtimoiy harakatçanlikni taʼminlaydi. Umuman olganda, kasblarni rivojlantiriş va yangi mehnat bozori arxitekturasini yaratiş jamiyatning kelajakka bölgan işonçini oşiradi. Inson öz mehnati orqali munosib hayot keçiriş imkoniyatiga ega bölsa, u jamiyat ravnaqiga faol hissa qöşadi. Şu maʼnoda, Yangi Özbekistonda mehnat bozorini isloh qiliş faqat iqtisodiy zarurat emas, balki insonparvar va maʼnaviy taraqqiyotni taʼminlaydigan falsafiy tanlovdir.
Davlatimiz rahbari Murojaatnomada: “Endi mamlakatimizning mehnat bozori mutlaqo yangi arxitektura asosida — kasb, malaka, texnologiya va taʼlimni birlaştiradigan yagona mexanizm sifatida işlaşi zarur”, deya taʼkidladi. Bunday mexanizm integral mehnat va taʼlim tizimi hisoblanib, unda taʼlim jarayoni amaliyot va nazariyani uyğunlaştirib, mutaxassislarning sohaviy bilim va amaliy könikmalarini rivojlantiradi. Masalan, kasb taʼlimi orqali talabalar zamonaviy texnologiya va qurilmalardan foydalanişni örganadi, şuningdek, işlab çiqariş jarayonlarida samarali faoliyat körsatiş uçun zarur bölgan malaka va tajribani egallaydi. Bu mexanizm zamonaviy iqtisodiy talablar va ilmiy rivojlanişni hisobga olgan holda kadrlar tayyorlaydi, ularning faoliyati innovatsiya va samaradorlikka qaratilgan böladi, yaʼni u öquv jarayonini, amaliy kasbiy tayyorgarlik va texnologiyani bir nuqtada uyğunlaştiradi.
Bundan taşqari, bu integral tizim davlat va korxonalarning strategik maqsadlariga xizmat qiladi. Taʼlim muassasalari texnologiya va amaliyotni joriy qilib, talabalarni zamonaviy bozorga mos kadrlarga aylantiradi. Şu tarzda, kasb va malaka sohasidagi ehtiyoj texnologiya va innovatsiyalar bilan uyğunlaştiriladi. Bu mexanizm kadrlarning davomli taʼlim va qayta tayyorgarlikdan ötişini ham taʼminlaydi, bu esa iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlik uçun muhimdir. Bunday mexanizmning natijasi, avvalo, iqtisodiy samaradorlik, işlab çiqariş sifati va milliy kadr salohiyatining mustahkamlanişida namoyon böladi. bu degani kasb, malaka, texnologiya va taʼlimni birlaştiruvçi mexanizm mamlakat taraqqiyotining asosiy harakatlantiruvçi kuçi sifatida faoliyat körsatadi.
Bunday tajribalar jahonning köplab rivojlangan mamlakatlarida kuzatiladi. Masalan, Germaniyada “Dual taʼlim tizimi” kasb-hunar va taʼlimni uyğunlaştirişda dunyodagi eng ilğor tizimlardan hisoblanadi. Bu tizim talabalarni ham akademik taʼlim olişga, ham işlab çiqarişda amaliy tajriba orttirişga qaratilgan. Universitetlar va korxonalar örtasidagi hamkorlik orqali talabalar zamonaviy texnologiya va işlab çiqariş jarayonlari bilan tanişadi. Şuningdek, ularning malakasi va kasbiy könikmalari iş bozori talablari bilan töliq uyğunlaştiriladi. Şvetsiyadagi “Texnologiya va malaka markazlari” ham kasb, malaka va taʼlimni birlaştiruvçi mexanizmning ilğor namunasi hisoblanadi. Bu markazlarda talabalar va mutaxassislar yangi texnologiyalar, robototexnika va sunʼiy intellekt kabi sohalarda öqitiladi va amaliy tajriba oladi.
Singapurda esa “Integral kasb va taʼlim platformalari” orqali taʼlim va texnologiyani birlaştirişda strategik yondaşuv qöllaniladi. Bu platforma talabalarga virtual laboratoriyalar va simulyatsiyalar orqali real iş jarayonlarini örganiş imkonini beradi. Şuningdek, korxonalar va taʼlim muassasalari orasidagi maʼlumot almaşuvi orqali bozordagi yangiliklar va texnologik talablar doimiy ravişda taʼlim jarayoniga kiritiladi. Şuningdek, Janubiy Koreyada “Kasbiy va texnologik inkubatorlar” tizimi qöllaniladi. Bu tizimda talabalar va yoş tadqiqotçilar innovatsion loyihalarda amaliy tajriba orttirib, kasbiy malaka va texnologiyani bir vaqtda egallaydi. Korxonalar va universitetlar örtasidagi hamkorlik ularga işlab çiqariş jarayonini töliq tuşuniş imkonini beradi va kadrlarning bozor talablariga tez moslaşişini taʼminlaydi.
Umuman olganda, bu tizimdagi ilğor tajribalar şuni körsatadiki, taʼlim va amaliy kasb tayyorgarligini integrallaştiriş milliy iqtisodiyotning raqobatbardoşligi va texnologik rivojlanişi uçun asosiy omil hisoblanadi. Şu bilan birga, korxonalar bilan hamkorlik orqali talabalar amaliyotdan taşqari iş jarayonlarini ham özlaştiradi. Bu tizim kadrlarning doimiy qayta tayyorgarlikdan ötişi va zamonaviy texnologiyalar bilan işlaşini taʼminlaydi.
Maʼlumki, har bir mamlakatning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanişi, asosan, inson kapitaliga boğliq bölib, kasb-hunarli avlodlar bu kapitalning eng muhim qismi hisoblanadi. Ular turli sohalarda, xususan, sanoat, qişloq xöjaligi, tibbiyot va xizmat körsatiş sohalarida samarali mehnat qiladi. Yuqori malakali bunday mutaxassislar mamlakatda işlab çiqariş hajmini oşiriş, mahsulot sifati va raqobatbardoşligini taʼminlaşda muhim ahamiyatga ega. Şuningdek, ular yangi texnologiyalar va innovatsiyalarni samarali qöllaş orqali iqtisodiy ösişga hissa qöşadi. Muhimi, kasb-hunarli avlodlar şularning asosiy manbai hisoblanib, ularning salohiyati milliy resurslardan töliq foydalanişga yordam beradi. Davlatning strategik rejalari ularsiz töliq amalga oşirilmaydi, şu bois ularni tarbiyalaş va rivojlantiriş muhim strategik vazifa hisoblanadi.
Kasb-hunarli avlodlar mamlakatning iqtisodiy mustaqilligini taʼminlaydi. Çunki malakali mutaxassislar importga ehtiyoj qoldirmaydi, içki mahsulot işlab çiqarişni köpaytirib, taşqi bozorga boğliqlikni kamaytiradi. Ular mahalliy işlab çiqariş jarayonlarini takomillaştirib, mahsulot sifati va raqobatbardoşligini oşiradi. Kasb-hunarli kadrlar işsizlik darajasini pasaytirişda ham muhim rol öynaydi. Ular mehnat bozorida yangi imkoniyatlar yaratadi va iqtisodiy faollikni oşiradi. Iqtisodiyotning barqarorligi, investitsiyalar va işlab çiqariş hajmi ularning salohiyatiga boğliq. Şuningdek, kasb-hunarli kadrlar taʼlim va malaka tizimida ham strategik ahamiyatga ega. Ular keyingi avlod uçun namuna bölib, bilim va tajriba uzatadi. Bu esa mamlakatning uzoq muddatli taraqqiyotini taʼminlaydi.
Abduxoliq TAŞANOV,
Ijtimoiy-maʼnaviy tadqiqotlar
instituti bölim boşliği,
falsafa fanlari doktori.