Bir kitob tarixidan ijodiy dars
O'zbekiston xalq artisti Botir Zokirov tavalludining 90 yilligi
O'zbek milliy estrada san'ati asoschisi, O'zbekiston xalq artisti Botir Zokirov hayot bo'lganida 26 aprelda 90 yoshga to'lgan bo'lar edi. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2020 yil 2 dekabrda “O'zbekiston xalq artisti Botir Zokirov tavalludining 85 yilligini keng nishonlash to'g'risida”gi qarori tufayli haqiqat qaror topdi. Buyuk san'atkorning o'lmas xotirasi qayta tiklandi. Uzoq yillar unutilgan farzand yana ona Vatani bag'rida qad rostladi: unga mahobatli haykal qo'yildi. Haykalni esa muxlislarning mehr va sog'inch gullari burkadi…
Xalqimizning suyukli san'atkori Botir Zokirov nomi, avvalo, taniqli adib Ashurali Jo'rayevning “Yurak bo'ronlari” hujjatli qissasi tufayli yana san'at muxlislari tili va diliga tushdi. Bu kitob 1989 yilda G'afur G'ulom nomidagi Adabiyot va san'at nashriyotida ellik ming nusxada chop etilishi bilan qisqa muddatda kitobxonlarning sevimli asariga aylangan edi.
Botir Zokirov tavalludining 85 yilligi munosabati bilan yozuvchi Ashurali Jo'rayev ushbu asarni qayta ishlab, yangi ma'lumotlar bilan boyitib, ma'rifiy romanga aylantirdi.
Shu kunlarda O'zbekiston xalq artisti Botir Zokirovning qutlug' 90 yilligi mamlakatimizda keng nishonlanmoqda. Shu munosabat bilan O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan jurnalist va publitsist Ashurali Jo'rayev ayni paytda o'zi yoshlarga saboq berayotgan O'zbekiston davlat san'at va madaniyat instituti “San'atshunoslik va madaniyatshunoslik” kafedrasining san'at jurnalistikasi yo'nalishida tahsil olayotgan talabalarga Botir Zokirov hayoti va ijodi, kitobning qanday yaratilganligi hamda san'at jurnalistikasi sirlari, bu yo'ldagi zahmatlari va izlanishlari haqida ijodiy dars o'tdi.
Erkin va ochiq muloqot tarzida o'tgan ijod darsini Ashurali Jo'rayev bolaligi, jurnalistikaga qachon qiziqqani va mashhur shoir Abdulla Oripovning “Ruhim” kitobi uning hayotini o'zgartirib yuborgani haqida bir-biridan qiziqarli ibratli voqealarni so'zlab berdi.
— Bu kitob mening hayotimni, adabiyot va kitobga bo'lgan dunyoqarashimni batamom o'zgartirib yubordi. Shundan so'ng qo'limga tushgan kitobni emas, balki tanlab o'qiydigan bo'ldim. Boshlovchi yosh qalamkash sifatida hayotda, jamiyatda bo'layotgan dolzarb mavzularni topib, anglab yozadigan bo'ldim. Sizlarga ham ulug' ijodkorlarning sara asarlarini o'qib-o'rganishni, hayotni teran ko'z bilan kuzatib, unda sodir bo'layotgan voqea-hodisalarni topib yozish sirlarini o'rganishni tavsiya qilaman, — dedi Ashurali Jo'rayev.
Dars davomida ijodkor Botir Zokirov hayoti va ijodi haqidagi “Yurak bo'ronlari” kitobini ham ustoz Abdulla Oripovning tavsiyasi bilan yozganligini aytdilar.
Keling, yaxshisi, talabalarning ushbu ijodiy darsdan olgan saboqlari, fikr-mulohazalari bilan tanishaylik.
Sarvara SODIQOVA:
— Ustozimiz Ashurali Jo'rayev adabiyot va san'at jurnalistikasi sohasida bunday yutuqlarga qanday erishganligi haqida qiziqarli va ibratli ma'lumotlar berdi. U kishi maktabda o'qib yurgan kezlarida vrach bo'lishni orzu qilgan ekan. Havaskor sinfdoshlariga qiziqib yozgan maqolasi chop etilgach, o'qituvchilari va maktabdoshlariga yoqqan ekan. Shu-shu jurnalistikaga, keyin adabiyotga mehrlari tushib, ijod qalamini hamon qo'ldan qo'ymay kelayotir.
U kishi 1983 yilda “O'zbekiston adabiyoti va san'ati” gazetasi san'at bo'limida ish boshlagan. Keyinchalik san'at jurnalistikasi sevimli sohasiga aylangan.
O'sha kezlarda mashhur san'atkor Botir Zokirov bilan suhbat qilish uchun jiddiy tayyorgarlik ko'rib yurgan kezlari san'atkorning betobligi tufayli uchrasha olmagan. Uzoq kutish va jiddiy tayyorgarlikdan so'ng Botir Zokirov bilan uchrashib, suhbatlashish baxtiga muyassar bo'lgan.
Ustoz dars jarayonida bu voqeani shunday xotirladi: “Botir Zokirov bilan salkam besh soat suhbatlashdim. Men faqat mashhur qo'shiqchini emas, balki betakror rassomni, o'ziga xos yozuvchini, ko'p kitoblar o'qigan chinakam donishmand va ajoyib sahna asarlari yozgan ziyrak muallifni kashf etgan edim. Botir Zokirov bilan uchrashgunimga qadar o'zimni san'at sohasi bilimdoni, hayotni yaxshi biladigan ijodkor hisoblab, yoshlikka xos g'urur va biroz g'o'dayib yurardim. Suhbatdan so'ng hali ko'p narsalarni bilmasligim ayon bo'ldi. O'z-o'zimdan uyaldim. U kishining xonadoniga qanchalar quvonch va g'urur bilan kelgan bo'lsam, shunchalar bo'yin egib, bilimsizligimdan shalvirab chiqib ketdim. Bu men uchun shafqatsiz imtihon edi. Qayta o'qish, qayta o'rganish va yozishning mashaqqatli jarayonlari boshlanib ketdi. Bu tarixiy uchrashuv kaminaga ana shunday bebaho va betakror dars bo'lgan…”
Ustozning hayoti va ijodini o'zgartirib yuborgan yuqoridagi suhbat “O'zbekiston adabiyoti va san'ati”ning 1983 yil, 26 sentyabr sonida e'lon qilingan bo'lib, shundan so'ng tahririyatga san'atkorning muxlislaridan ko'plab xatlar kelgan ekan…
Botir Zokirovning bevaqt o'limidan so'ng yozgan essesini o'qigan buyuk shoir Abdulla Oripov u kishiga Botir Zokirov haqida kitob yozishni maslahat bergan. Bundan ruhlangan Ashurali Jo'rayev san'atkor hayoti va ijodini qizg'in o'rganishga kirishib, ma'lumotlar to'plab, u kishini ko'rgan va bilganlar bilan suhbatlashib, 1989 yili “Yurak bo'ronlari” kitobini yozib, chop ettiradi. Kitob O'zbekiston Yoshlar Ittifoqi mukofotiga sazovor bo'ladi.
Ustoz boshlovchi jurnalistlar, avvalo, dolzarb va hayotiy mavzuni topishlari, uni juda puxta o'rganishlari, “ichiga kirib” yozishlari kerakligini alohida ta'kidladilar.
To'g'risini aytsam, Ashurali Jo'rayev darsga kirishlaridan oldin eng kuchli savollarimni tayyorladim, hozir ularni o'z bilimim bilan lol qoldiraman, deb o'zimga-o'zim bino qo'ygandek edim, ammo suhbatdan so'ng tushunib yetdimki, ular Botir Zokirov bilan bo'lgan uchrashuvdan so'ng qanday ahvolga tushgan bo'lsalar, men ham o'zimni shunday his qildim. O'ylaymanki, bu dars menga katta va betakror saboqlar berdi. Negaki, Ashurali Jo'rayev bilan bo'lgan mazmunli suhbatimiz mening dunyoqarashimni va fikrlarimni butkul o'zgartirib yubordi. Men ustozni tinglar ekanman, hayotning asl mohiyatini angladim va oldimga qo'ygan maqsadlarim, orzularim shunchaki orzu bo'lib qolmasligi uchun tinimsiz intilishim kerakligini tushunib yetdim. Qisqasi, ustoz ijodkor o'zining hayotiy tajribalari, san'atga bo'lgan yuksak mehri va yosh avlodga berayotgan bilim va tavsiyalari bilan barchamizga katta dars berdilar. Ashurali Jo'rayevning fikrlari faqat san'at yo'nalishidagi insonlargagina emas, balki har bir inson uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Bugungi suhbatimizdan shuni xulosa qilish mumkinki, har bir muvaffaqiyat ortida og'ir mehnat, tirishqoqlik, taslim bo'lmaslik va eng muhimi, o'z ishini fidoyilik bilan sevish aks etadi. Ijodiy darsdan angladimki, bularning barchasi Ashurali Jo'rayev hayoti va ijodini qamrab olgan ekan.
Roziya RAVShANBEKOVA:
— Bu uchrashuv uzoq vaqt qalbimizda muhrlanib qolishiga va san'at jurnalistikasi sohasiga kirib kelishimizda alohida saboq bo'lishiga ishonaman. Ustoz Botir Zokirov hayoti va ijodi haqida yozar ekan, san'atning sirli va sehrli olamini chuqur ochib bergan. San'at sohasi jurnalistikasi o'zining nozik nuqtalari, nafosat va sehri bilan, noyob tuyg'ulari bilan ajralib turadi.
Ustoz dars jarayonida o'z ijodidan misollar keltirar ekan, bir o'rinda “Tanovar” musiqasi haqida hujjatli hikoya yozganligini va bu asarini taniqli ijodkorlar, mutaxassislar e'tirof etganligini eslatib o'tdi. Men shu asarni topib o'qigim keldi. Va albatta topib o'qiyman.
Ustoz so'z haqida shunday dedi: “So'zni shu darajada topib, avaylab-asrab, mehr bilan yozish kerakki, bu so'z hech kimnikiga o'xshamagan va betakror bo'lishi kerak”. Bu fikr faqat menga emas, ko'pchilik kursdoshlarimga ham yoqdi. Yana bir o'rinda u kishi otasi aytgan ushbu hikmatli o'gitni ham eslatib o'tdi. “O'g'lim, kichik xabarlar yozganing yaxshi, lekin shunday narsalarni yozginki, uch-to'rtta odam o'qib maza qilsin”, — degan ekan otalari. Ustozning: “Inson o'zini o'zi tahlil qilishi, isloh qilishi, ba'zan o'ziga o'zi tanbeh ham berib turishi lozim”, degan so'zlarini ilk bor eshitganim uchun juda ta'sir qildi.
Dars davomida bunday kutilmagan o'gitlardan ko'pini eshitdik. Masalan, “Maqola yozayotganda o'quvchini o'ziga jalb qiladigan biror jonli voqea yoki kutilmagan ibora, hech bo'lmaganda, esda qoladigan bir noyob so'z qo'llash kerak”, — dedi ustoz.
Men dars davomida ustozdan ko'p narsalarni o'rgandim. Va u kishiga o'xshab yaxshi, ibratli maqolalar yozishni niyat qildim.
Alibek ISMOILOV:
— Ustoz Ashurali Jo'rayevning nomi menga tanish edi. Teleko'rsatuvlardagi chiqishlarini ko'rib, juda jiddiy va qattiqqo'l inson bo'lsa kerak, deb o'ylagandim. Muloqot jarayonida jiddiy, samimiy, ochiqko'ngil va o'z sohasini chuqur biladigan inson va ijodkorni ko'rdim.
Ijod darsi mobaynida go'yo yillar davomida tanish bo'lgan inson va adib bilan uchrashgandek bo'ldik. Hayot yo'lida uchragan qiziqarli holatlar, voqealarni teran fikrlar orqali tushuntirib berdi. Iqtidorli ijodkor ekanini bilardim, ammo maktabdayoq maqola yoza boshlagani, to'g'risi, meni hayratga soldi. “Bo'ladigan bola boshidan ma'lum”, degan naql bejiz aytilmagan. Maktabda o'qib yurgan kezlarida har kuni maqolalar yozib, saharlab Karmana tuman gazetasi tahririyatiga olib borgan. Bu ishtiyoq tufayli matbuot olamida o'z o'rnini topgan. Maktabni muvaffaqiyat bilan tugatib, Toshkentga kelib, o'z kasbi orqali tanilgan. Bu yutuqlar ortida izlanish va mashaqqatli mehnat yotganligini bildik. Bu haqda ochiq gapirmadi, lekin haqiqat tarafdori bo'lgani uchun ba'zan tazyiqlarga uchraganini ham so'zlaridan sezdim.
Ashurali Jo'rayev — yaxshi inson, mehribon ota, yaxshi adib va san'at jurnalistikasini puxta biladigan ustoz darajasiga yetgani bois, ushbu dars yoshlar uchun ijod olamiga kirishlarida mayoq vazifasini bajaradi, deb o'ylayman. Ustozga rahmat degim keladi.
Muslima RAHMONOVA:
— O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan jurnalist Ashurali Jo'rayev bilan bo'lgan ijodiy dars shunchalar qiziqarli, kutilmagan ma'lumotlarga boy bo'ldiki, talabalar o'zlarini qiziqtirgan savollarni bermasdan javob oldilar. Ustoz yosh jurnalistlarga qarata hayotiy yangiliklardan hamisha boxabar bo'lish, tanqidiy fikrlash, yozish sirlarini mukammal egallashga jiddiy harakat qilish va yozayotgan fikrlarini aniq va lo'nda ifodalash zarurligini alohida ta'kidladi. Ijodkor uchun kitob o'qishning qadr-qimmati yuksakligini misollar orqali yorqin tushuntirdi. “Qo'liga yaxshi niyatlar bilan qalam olgan yosh iqtidor egasi hech bo'lmaganda bir haftada bitta kitob o'qishi shart”, dedi.
Bunday ijodiy darslar bo'lajak yosh jurnalistlar uchun juda muhim. Bunday jonli suhbatlar tufayli ularning fikrlari teranlashadi, yangi mavzular va motivatsiya paydo bo'ladi. Shunda ular kelajakda o'z yo'llarini topish imkoniyatini qo'lga kiritadilar. Masalan, birgina Botir Zokirov haqida yozilgan “Yurak bo'ronlari” kitobining yaratilish tarixi san'at jurnalistikasi yo'nalishini tanlagan har bir talaba uchun o'ziga xos manba bo'lishiga ishonaman.
Ruxshona YuNUSOVA:
— Yozuvchi va publitsist, institutimiz dotsenti Ashurali Jo'rayev san'at sohasini chuqur va puxta bilishi ijodiy dars jarayonida yaqqol namoyon bo'ldi. Ustozning bir muddat unutilgan, turli sabablar bilan yubileylari nishonlanmagan o'zbek milliy estrada san'ati asoschisi Botir Zokirov siymosi yorqin aks ettirilgan “Yurak bo'ronlari” kitobi san'at va madaniyat olamida o'ziga xos yangilik bo'lgan. Shuningdek, muallifning “Senga ko'ngil bersam”, “Dil gavhari”, “Sahifaga sig'magan satrlar”, “Maysalar uyg'ongan tong”, “Vijdon qo'ng'irog'i”, “Odil Yoqubov xazinasidan” singari kitoblari ham muxlislar tomonidan yaxshi kutib olingan. Bo'lib o'tgan ijod darsidan bo'lajak san'at jurnalisti sifatida o'zimga yetarlicha bebaho saboqlar oldim. Va ustozdek shijoatli, qalami o'tkir ijodkor bo'lishni dilimga qat'iy tugdim.
Shohsanam ABDULLAYEVA:
— Men ustozning dars davomida aytgan: “Botir Zokirov bilan suhbatlashib bo'lgach, san'at sohasida ko'p narsalarni bilmasligim ayon bo'ldi. Suhbatdan so'ng Botir Zokirov bilan xayrlashgach, to gazeta tahririyatiga yetguncha o'z-o'zimni imtihon va shafqatsizlarcha tahlil qilib ketganman”, — degan so'zlaridan hayrat va hayajonga tushdim. O'ylab ko'rsam, biz bo'lajak san'at jurnalistlari ham o'z-o'zimizni, olayotgan bilimlarimizni ichki imtihon va tahlildan o'tkazib turishimiz kerak ekan. Shunda o'zimiz tanlagan sohaning yetuk mutaxassislari bo'lamiz.
Karomat TO'XTAXO'JAYEVA:
— Adabiyot va jurnalistika — odamlar ongini, jamiyat taraqqiyotini yuksaltiruvchi va shakllantiruvchi juda muhim sohalardan biri ekanligini ustoz dars jarayonida ko'p bora takrorladi.
Dars davomida ustoz so'zning qadr-qimmati, inson ongiga va qalbiga qanday yetib borishi va ta'sir qilishi haqida ham to'xtalib: “Yozuvchi va jurnalistning qo'lidagi eng kuchli qurol — bu so'z! So'z bilan insonni o'zgartirish, unda yaxshi va ezgu niyatlar to'la umidlar uyg'otish yoki aksincha, uni tushkunlikka solib qo'yish ham mumkin. Shu bois ijodkor o'z so'zining qadrini bilishi, uni yurakdan his etib yozishi kerak”, dedi. Shuningdek, Ashurali Jo'rayev adabiyot va jurnalistika olamiga katta ishtiyoqlar bilan kirib kelayotgan yoshlarga ayrim zarur maslahatlarni ham aytib o'tdilar:
– haqiqatni himoya qilishdan qo'rqmaslik;
– kitob o'qish va ijodiy izlanishdan aslo to'xtamaslik;
– har bir yozilgan so'zning mas'uliyatini his qilish;
– odamlarga va jamiyatga foyda keltiradigan ijod bilan shug'ullanish.
Bu ijod darsidan biz, bo'lajak jurnalistlar bebaho saboqlar oldik.
Durdona TEMIRQULOVA:
— Ustozning so'zlaridan so'ng ulug' san'atkor Botir Zokirov ijodiga yana mehrim oshdi. Uning og'ir va murakkab hayot yo'li, erishgan olamshumul yutuqlari biz uchun hamisha ibrat maktabi bo'lib qoladi. Masalan, Fransiyadagi ijodiy safarda fransuzlarni lol qoldirgani o'zbek san'ati tarixida oltin harflar bilan yozilgan. Uning betakror san'ati sobiq sho'ro respublikalarida ham yuksak qadrlangan va baholangan. Yana ustozning so'zlaridan ma'lum bo'ldiki, Botir Zokirov Moskva hamda Sankt-Peterburg shaharlaridagi muhtasham san'at saroylarida konsert bergani ham milliy estrada san'atimizning umrboqiyligini namoyon etib kelayotir.
Xullas, dars davomida mashhur san'atkor Botir Zokirovni yana bir bor kashf qildim. Va yana niyat qildimki, san'atkorning O'zbekiston davlat konservatoriyasi yonida o'rnatilgan muhtasham haykali yonidan o'tganimda, albatta, uning yonida to'xtab, ehtirom ko'rsatib o'taman. Iloyo, oxiratlari obod bo'lsin!
Valijon ABDULLAYEV:
— Bundan besh yil oldin o'zbek milliy estrada san'ati asoschisi, betakror xonanda Botir Zokirovning 85 yilligi keng nishonlandi. Botir Zokirov nomidagi milliy estrada san'ati instituti faoliyat yuritmoqda. Ustoz Ashurali Jo'rayev Botir Zokirovning 50, 60, 70, 80 yilliklari nishonlanmagani haqida kuyunib gapirdi. Prezidentimizning fidoyiligi, jasorati tufayli Botir Zokirovning hayoti va o'lmas ijodi mangu yorug'likka chiqdi. Millatning bebaho ma'naviy boyligiga aylandi. Shu jihatdan qaraganda, ustozimiz Ashurali Jo'rayevning “Yurak bo'ronlari” kitobi o'ziga xos voqea bo'lgan. Istagim, ustozga sog'liq, ijodiy kuch-quvvat tilab, kitobni yana davom ettiring, degan tilak bildiraman.
Sahifa materiallarini O'zbekiston davlat san'at va madaniyat instituti “San'atshunoslik va madaniyatshunoslik” kafedrasi dotsenti vazifasini bajaruvchi, san'atshunoslik fanlari bo'yicha falsafa doktori (PhD) Gavhar NAZAROVA tayyorladi.