Умрнинг маърифатли манзиллари
Таниқли фольклоршунос олим, профессор Умурзоқ Жуманазаровнинг илм-фан ва таълим соҳасидаги самарали фаолияти ҳақида
Олимнинг ҳаёт йўлини саналар, лавозимлар ва илмий унвонлар орқали тавсифлаш мумкин. Бироқ бундай маълумотлар унинг илм-фан тараққиётидаги ҳақиқий ўрнини тўлиқ очиб бермайди. Олим шахсиятининг маънавий-интеллектуал миқёси, аввало, у илмий муаммони қай даражада теран англагани, мавжуд билимларга қандай назарий мазмун қўшгани ва кейинги тадқиқотлар учун қайси йўналишларни белгилаб берганида намоён бўлади. Шу боис олим умрининг қиммати илмий тафаккурда қолдирган маърифий изи билан ҳам ўлчанади. Шундай бўлса-да, устознинг умр ва меҳнат, тинимсиз изланишлар йўли ҳақида мухтасар тўхталиб ўтсак.
Умурзоқ Абдураззоқович Жуманазаров 1956 йили Самарқанд вилоятининг Булунғур туманида (ҳозирги Жиззах вилояти Бахмал тумани) Лойқа қишлоғида ишчи-хизматчи оиласида туғилди. 6-ўрта мактабни (1963-1973) битиргач, Садриддин Айний номидаги Самарқанд давлат педагогика институтида (1973-1977) таҳсил олди.
У Самарқанд давлат педагогика институтида ўзининг илмий-педагогик фаолиятини 1977 йилдан бошлади. Сўнгра ЎзР ФА Алишер Навоий номидаги (собиқ А.С.Пушкин) Тил ва адабиёт институтининг фольклор бўлимида лаборант ва илмий ходим вазифаларида ишлади.
Умурзоқ Жуманазаров 1984 йилдан ҳозирги вақтгача Абдулла Қодирий номидаги Жиззах давлат педагогика институтида катта ўқитувчи, доцент, профессор, бошланғич таълим услубияти факультетининг декани ўринбосари, бошланғич таълим методикаси, бошланғич таълим тил ва адабиёти, бошланғич таълим назарияси ва амалиёти кафедраларининг мудири, ўзбек тили ва адабиёти факультети декани лавозимларда ишлади. Айни пайтда бошланғич таълим назарияси ва амалиёти кафедраси профессори лавозимида фаолият кўрсатиб келмоқда.
Булунғур достончилик мактабининг эпик анъаналари гуллаб-яшнаган ҳудудда туғилиб, халқ ижодиётига меҳр қўйиб улғайган олим Ўзбекистон фан арбоби, йирик фольклоршунос олим, академик Тўра Мирзаев илмий раҳбарлиги ва маслаҳатчилигида “Ўзбек халқ тарихий қўшиқлари (спецификаси, таснифи ва поэтикаси)” мавзусидаги номзодлик диссертациясини 26 ёшида, “Ўзбек тарихий фольклорининг жанрлари состави ва уларнинг ғоявий-бадиий хусусиятлари” мавзуидаги докторлик диссертациясини 35 ёшида ҳимоя қилди. Ўзининг фольклоршунослик соҳасидаги изчил тадқиқотларини олий таълимдаги фаолияти билан қўшиб олиб борган олим 1986 йилда доцентлик, 1993 йилда профессорлик илмий унвонларини олишга муваффақ бўлди.
Истеъдодли фольклоршунос олим сифатида танилган У.Жуманазаров ҳозирга қадар 16 та монография, 21 та ўқув қўлланма, 26 та услубий қўлланма ва 350 дан ортиқ илмий ва илмий-назарий, услубий ҳамда оммабоп мақолаларини эълон қилганлиги ҳам унинг ғоятда меҳнаткаш ва сермаҳсул ижодкор эканлигидан далолат беради. У ўзбек фольклорида тарихий қўшиқ жанрининг генезиси, структурал типлари ва таснифи, халқ бахшилари репертуарига таъсири, ғоявий-эстетик вазифа бадииятини ўрганишга доир фундаментал тадқиқотлари билан ҳаётий воқелик ва тарихий ҳақиқатнинг халқ ижодиётида поэтик акс этишини ёритишга катта ҳисса қўшди. Олимнинг “Жанговар йиллар поэзияси”, “Даъваткор халқ шеърияти”, “Жасорат ва садоқат талқини”, “Ўзбек халқ тарихий қўшиқлари” (рус тилида), “Қўшиқ: тарих ва ижод”, “Тарих ва халқ ижодиёти бадиияти” каби илмий монографияларида ўзбек халқ тарихий қўшиқларининг жанрий табиати, воқеликни бадиий акс эттириш тарзи ва поэтикаси масалалари атрофлича таҳлил қилинган. Олим қадимги туркий ёзма манбалардаги фольклор материалларини қиёсий тадқиқ этиш асносида тарихий қўшиқ жанрининг шаклланиши ва бадиий эволюцияси жараёнларини белгилашга ҳам муносиб ҳисса қўшган. Унинг бу йўналишидаги амалга оширган илмий изланишларининг асосий назарий умумлашмалари “Ўзбек фольклори очерклари” уч жилдлигининг 1988 йилда чоп этилган биринчи жилдида ўз ифодасини топган. Олимнинг ўзбек халқ қаҳрамонлик қўшиқлари, достон ва тарихий қўшиқларининг қадимий алоқалари, анъанавий халқ тарихий қўшиқларининг бадиияти, вариантлари ҳамда тарқалишига оид мақолалари ўзбек халқ қўшиқларининг ўрганилишига муҳим ҳисса бўлиб қўшилди.
Ўзбек фольклоршунослигида ўтмишдаги реал тарихий воқеликни тасвирлаш характери ва моҳияти жиҳатидан тарихий-қаҳрамонлик, тарихий-фантастик, тарихий конкрет ва автобиографик достонларга бўлиб таснифланадиган ўзбек халқ тарихий эпоси бўйича йирик тадқиқотлардан бири ҳам У.Жуманазаров томонидан яратилган. У ўзининг “Ўзбек фольклори ва тарихий воқелик”, “Халқ тарихи саҳифаларини варақлаганда”, “Эл суйган бахшининг эпик олами” сингари монографиялари ҳамда “Тарихий достон ва тарихий қўшиқ муносабатларига доир”, “Достон ва тарихий воқелик”, “Тарихий эпоснинг турлари ва ҳозирги аҳволи”, “Халқ эпосининг тарихийлиги ва тарихий эпос масаласи”, “Ойсулув” – соф тарихий достон”, “Тарихий достонлар” каби илмий-назарий мақолаларида тарихий достонларнинг жанрий мансубиятини белгиловчи асосий мезонлар, тарихий эпоснинг таснифи ва тадрижий ривожи босқичлари, халқ бахшилари репертуарида тутган ўрни ва поэтикаси масалаларини кенг кўламда ўрганди.
Фольклоршунос олимнинг илмий фаолиятида ўзбек халқ насрининг қадимий жанрлари – афсона ва ривоятларни тўплаб, тадқиқ этишга алоҳида эътибор қаратилган. Айниқса, афсона ва ривоят жанрларининг ўзига хос ҳамда фарқланувчи хоссаларини белгилашда олимнинг илмий концепциялари муҳим аҳамият касб этади. У қадимий мифологик тасаввурларнинг фольклорга таъсири, тарихий афсона ва ривоятларнинг юзага келиш манбалари, этнонимик ривоятларда этник жараёнларнинг акс этиши, реал тарихий сиймолар образининг халқ насридаги бадиий талқинига оид бир неча монографиялар эълон қилди. Ўзининг оғзаки наср жанрларининг тарихийлиги масаласига доир илмий қарашларини “Тарих, афсона ва дин”, “Халқ прозаси ва ижтимоий ҳаёт”, “Топонимика ва халқ прозаси” каби ўнга яқин фундаментал тадқиқотларида умумлаштирган. У.Жуманазаров тарихий қўшиқ, достон, ривоят ва афсоналарни тадқиқ этишни давом эттириб, ўзбек халқ тарихий фольклор жанрларининг генезиси ва бадиий ривожи қонуниятларини очишга хизмат қиладиган жиддий назарий масалаларни ўртага ташлади. Олимнинг амалга оширган илмий тадқиқот ишлари ўзбек фольклоршунослигида мавжуд материалларга янгича баҳо берилганлиги, уларни яхлит бир тизим асосида таҳлил қилинганлиги билан алоҳида ажралиб туради. Уларга достон, ривоят, тарихий қўшиқ жанрлари таркибидаги ва уларнинг жанрий бир тури бўлган тарихий фольклор намуналари жалб этилган бўлиб, ўша жанрлар доирасидаги жанрий ўзига хосликларни ёритишга алоҳида эътибор берилган.
У.Жуманазаров илмий ишлар билан биргаликда ўзи хизмат қилган олий ўқув юртининг талабаларида янгича фикрлаш ва илмий дунёқарашни шакллантириш, билимларнинг эзгуликка хизмат қилиши тамойилларини сингдиришга, улар учун мустақил ишлашга назарий маълумотлар берувчи 30 дан ортиқ дарслик ва услубий қўлланмаларни яратишга асосий эътиборини қаратиб келмоқда. “Ўзбек болалар адабиёти”, “Она тили”, “Болалар адабиёти ва фольклор”, “Жаҳон халқлари адабиёти”, “Туркий халқлар адабиёти”, “Халқ педагогикаси ва халқ донолиги”, “Адабиёт ва фольклорнинг педагогикага уйғунлиги”, “Бошланғич синфларда дидактик ўйинли машғулотларни уюштириш”, “Она тили фанини ўқитишда инновацион-педагогик технологиялар”, “Халқ достонлари тилида лингвомаданий бирликлар”, “Бахшичилик санъати ва достончилик мактаблари”, “Анъанавий термалар”, “Дўмбира – бахшилар сози” каби қўлланмалар шулар жумласидандир.
У.Жуманазаров 2 та халқаро журнал, 1 та республика илмий журналларининг таҳрир ҳайъати аъзоси.
2021-2022 йилларда У.Жуманазаровнинг ҳаммуаллифликдаги “Туркий халқлар адабиёти” монографик тадқиқоти Туркия ва Германия мамлакатларида нашр этилди. Шунингдек, ўндан ортиқ илмий-назарий мақолалари хорижий журналларда эълон қилинди.
У.Жуманазаров ёш кадрларни тайёрлаш соҳасида 1 нафар фан доктори (DsC), 5 нафар фан номзоди, 2 нафар филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD)га илмий раҳбарлик қилди. 12 та докторлик, 23 та номзодлик ва филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертациясига расмий ҳакамлик қилди.
Янги Ўзбекистон бунёдкорлари бўлган етук ва баркамол авлодни шакллантириш йўлидаги катта хизматлари, фарзандларимизни ватанпарварлик, миллий ва умуминсоний қадриятларга ҳурмат руҳида тарбиялашдаги ибратли фаолияти ҳамда ижтимоий ҳаётдаги фаол иштироки учун мамлакатимиз раҳбарининг 2023 йил 28 сентябрдаги Фармони билан У.Жуманазаров II даражали “Соғлом авлод учун” ордени билан мукофотланган.
Профессор Умурзоқ Жуманазаровнинг илмий ижоди ўзбек фольклоршунослигининг муҳим йўналишларидан бири — тарихий қўшиқлар ва тарихий фольклор жанрларини ўрганиш билан узвий боғлиқ. Олимнинг тадқиқотларида фольклор халқнинг тарихий тажрибаси, ижтимоий кечинмалари, қадриятлари ва воқеликка муносабатини мужассам этувчи маданий ҳодиса сифатида намоён бўлади. Бундай ёндашув фольклоршуносликни фақат бадиий шакллар таҳлили билан чекламай, уни тарихий хотира, жамоавий тафаккур ва миллий ўзлик муаммолари билан боғлиқ ҳолда тушуниш имконини беради.
Профессорнинг тарихий фольклор жанрлари, уларнинг поэтикаси ва ғоявий-бадиий хусусиятларига доир изланишлари халқ оғзаки ижодининг ижтимоий-маънавий вазифаларини очишга қаратилгани билан аҳамиятлидир. Фольклорда тарихий воқеанинг халқ тафаккурида қандай қабул қилингани, маънолантирилгани ва авлодлар хотирасига қандай кириб боргани акс этади. Шу жиҳатдан профессор Умурзоқ Жуманазаровнинг илмий меросини тарихий хотира, миллий ўзлик ва бадиий талқин ўртасидаги ўзаро боғлиқлик асосида баҳолаш мақсадга мувофиқдир.
Тарихий хотира — инсон ва жамиятнинг ўз ўтмиши билан алоқасини таъминловчи мураккаб ижтимоий-маданий ҳодиса. Ўтмишда содир бўлган воқеалар ўз-ўзидан жамоавий хотирага айланиб қолмайди. Улар муайян ижтимоий муҳитда англанади, сараланади, баҳоланади ва турли рамзий шакллар орқали авлодларга узатилади. Тарихшунослик воқеаларни ҳужжатлар, далиллар, сабаб ва оқибатлар тизимида қайта тиклашга интилади. Фольклор эса тарихий воқеанинг халқ тафаккури ва ҳиссиётидаги аксини, унинг ижтимоий-маънавий талқинини сақлайди. Шу сабабли тарихий фольклорга тарихий манбанинг оддий муқобили деб қараш тўғри бўлмайди. У фактни айнан такрорламайди, аксинча, воқеани халқнинг қадриятлари, орзу-умидлари, изтироблари ва ижтимоий баҳолари асосида қайта маънолантиради. Фольклор матнида тарихий ҳодисанинг барча тафсилотлари сақланмаслиги мумкин, аммо жамоа онги учун муҳим бўлган маънавий мазмун, аксиологик баҳо ва ҳиссий муносабат барқарорлашади. Шу маънода тарихий қўшиқни бир вақтнинг ўзида ҳам бадиий асар, ҳам халқнинг воқеага муносабатини ифодаловчи маданий ҳужжат сифатида ўрганиш мумкин.
Умурзоқ Жуманазаровнинг тарихий қўшиқларнинг жанр хусусиятлари ва поэтикасини тадқиқ этиши ана шу мураккаб илмий муаммони англаш эҳтиёжидан келиб чиқади. Тарихий қўшиқнинг бадиий табиатини таҳлил қилиш орқали халқ тафаккури тарихий воқеани қандай қабул қилиши, уни эстетик образга айлантириши ва муайян ғоявий хулосада умумлаштириши очиб берилади. Бу ёндашувда тарихий қўшиқ халқ онгидаги давомий маънавий ҳаёт сифатида талқин этилади. Тарихий воқеа муайян вақт ва маконда содир бўлади. Аммо унинг ижтимоий таъсири, маънавий баҳоси ва рамзий маъноси кейинги даврларда ҳам яшаши мумкин. Қўшиқ, ривоят ёки достон воситасида ўтмиш ҳозирги авлоднинг маданий тажрибасига кириб келади. Бунда фольклор тарихий даврларни механик тарзда боғламайди, балки ўтмиш мазмунини янги авлоднинг маънавий дунёсида қайта фаоллаштиради. Мазкур жараён тарихий хотиранинг бир марта шаклланиб, ўзгармас ҳолда сақланиб қолмаслигини кўрсатади. Ҳар бир авлод ўтмиш меросини ўз даврининг саволлари ва эҳтиёжлари асосида қайта англайди. Фольклор матни ана шу жараёнда ҳам барқарор, ҳам ҳаракатчан хусусият касб этади. Унда тарихий воқеанинг муайян излари сақланади, айни пайтда бу воқеанинг халқ онгидаги талқини турли даврларда янги маънолар билан бойиб бориши мумкин.
Умурзоқ Жуманазаров тадқиқотларида тарихийлик ва бадиийликнинг ўзаро муносабати муҳим методологик аҳамиятга эга. Тарихийлик воқеанинг муайян замон ва ижтимоий шароит билан алоқасини ифодаласа, бадиийлик унинг халқ онгида қайта ишланиши, образ ва рамзлар воситасида умумлаштирилишини таъминлайди. Бу икки жиҳатни бир-биридан ажратиб қўйиш фольклор табиатини бирёқлама тушунишга олиб келади. Тарихий фольклорнинг моҳияти айнан воқелик ва унинг жамоавий-бадиий талқини ўртасидаги муносабатда очилади.
Олим илмий тафаккурининг яна бир муҳим қирраси жанр масаласига муносабатида намоён бўлади. Фольклоршуносликда жанрга кўпинча асарларни шаклий белгиларига кўра таснифлаш воситаси сифатида қаралади. Ҳолбуки, жанрнинг ижтимоий ва билишга доир вазифаси бундан кенгроқдир. У халқнинг муайян воқеликни идрок этиши, баҳолаши ва бадиий ифодалашининг тарихан шаклланган усули ҳисобланади. Тарихий қўшиқ, ривоят, афсона ва достон воқеликни бир хил тарзда акс эттирмайди. Уларнинг ҳар бири тарихий тажрибанинг муайян қиррасини олдинги ўринга чиқаради. Қўшиқда халқнинг ҳиссий муносабати ва ижтимоий кайфияти кучлироқ намоён бўлиши мумкин. Ривоятда воқеанинг сабаблари, оқибатлари ёки ибратли мазмуни устуворлик касб этади. Достонда эса тарихий ҳодиса қаҳрамонлик идеали, халқ тақдири ва кенг эпик умумлашма билан боғланади.
Жанрий таҳлил орқали халқнинг тарихий воқеликни англаш ва маънавий жиҳатдан ўзлаштириш моделлари аниқланади. Бу эса жанрга шаклий белги эмас, балки бадиий тафаккур ва ижтимоий идрок шакли сифатида қарашни тақозо этади.
Умурзоқ Жуманазаровнинг илмий изланишларида алоҳида жанрлар таҳлилидан тарихий фольклорнинг умумий тизимини англаш сари мантиқий ҳаракат кузатилади. Тарихий қўшиқларнинг жанрий ва поэтик табиатини тадқиқ этиш кейинчалик ўзбек тарихий фольклорининг жанрлар таркиби, ички муносабатлари ва ғоявий-бадиий хусусиятларини яхлит тарзда ўрганишга олиб келган. Бу ҳолат бир мавзудан иккинчисига шунчаки ўтиш эмас, балки муайян илмий муаммонинг ички мантиғи бўйича чуқурлашиб бориш намунасидир.
Бугунги глобаллашув ва рақамли коммуникациялар шароитида тарихий хотира ва миллий ўзлик масалалари янги мазмун касб этмоқда. Ахборот оқимларининг кучайиши, маданий образларнинг жадал тарқалиши ва оммавий маданият таъсири халқларнинг ўзига хос маънавий қиёфасини бир хиллаштириш хавфини юзага келтиради. Бундай шароитда миллий ўзликни ташқи рамзлар ёки ҳиссий даъватлар билангина сақлаб бўлмайди. Унинг тарихий, маданий ва маънавий асосларини илмий англаш талаб этилади.
Фольклор ана шу англаш учун муҳим манбалардан биридир. У халқнинг тил бойлиги, образли тафаккури, ахлоқий мезонлари ва тарихий тажрибасини ўзида сақлайди. Бироқ бу мерос замонавий авлод учун ўз-ўзидан тушунарли бўлиб қолмайди. Уни илмий тадқиқ этиш, тарихий контекстини очиш ва бугунги маънавий эҳтиёжлар билан боғлаш зарур.
Рақамли муҳит фольклор намуналарини сақлаш ва тарқатиш учун кенг имконият яратмоқда. Айни пайтда матннинг контекстдан узилган ҳолда тез тарқалиши унинг мазмунини соддалаштириши, тарихий қатламларини хиралаштириши ёки нотўғри талқинларга сабаб бўлиши мумкин. Рақамлаштириш манбани оммалаштиради, аммо унинг маъносини автоматик равишда очиб бермайди. Шу сабабли фундаментал фольклоршунослик тадқиқотларининг аҳамияти камаймайди, аксинча, янги шароитда янада ортади. Профессор Умурзоқ Жуманазаровнинг тарихий фольклорга бағишланган изланишлари шу нуқтаи назардан ҳам долзарбдир.
“Умрнинг маърифатли манзиллари” ифодаси инсон умрига мазмун бағишлаган ғоя ва қадриятларни англатади. Етмиш йиллик умрни баҳолашда “Қанча вазифалар бажарилди?” деган саволдан кўра, “Бу фаолият илм ва жамият тафаккурида қандай маъно қолдирди?” деган савол муҳимроқдир. Профессор Умурзоқ Жуманазаровнинг илмий ижодига нисбатан бу саволга унинг тарихий фольклорни халқнинг жамоавий хотираси, миллий ўзлиги ва маънавий тажрибасининг бадиий ифода шакли сифатида англашга қўшган ҳиссаси орқали жавоб бериш мумкин. Унинг илмий изланишлари хусусий фольклор намунасидан тарихий хотира муаммосига, жанрий таҳлилдан миллий ўзликни англаш масаласига, поэтик хусусиятларни ўрганишдан халқ маънавий тажрибасининг ижтимоий мазмунини очишга олиб боради.
Шу кунларда муборак етмиш ёшини қарши олаётган заҳматкаш устозга мустаҳкам соғлиқ, хотиржамлик, ҳамиша илм ва ижод завқини тилаймиз.
Бахти ОЧИЛОВА,
фалсафа фанлари доктори,
профессор.