Umrning ma'rifatli manzillari
Taniqli folklorshunos olim, professor Umurzoq Jumanazarovning ilm-fan va ta'lim sohasidagi samarali faoliyati haqida
Olimning hayot yo'lini sanalar, lavozimlar va ilmiy unvonlar orqali tavsiflash mumkin. Biroq bunday ma'lumotlar uning ilm-fan taraqqiyotidagi haqiqiy o'rnini to'liq ochib bermaydi. Olim shaxsiyatining ma'naviy-intellektual miqyosi, avvalo, u ilmiy muammoni qay darajada teran anglagani, mavjud bilimlarga qanday nazariy mazmun qo'shgani va keyingi tadqiqotlar uchun qaysi yo'nalishlarni belgilab berganida namoyon bo'ladi. Shu bois olim umrining qimmati ilmiy tafakkurda qoldirgan ma'rifiy izi bilan ham o'lchanadi. Shunday bo'lsa-da, ustozning umr va mehnat, tinimsiz izlanishlar yo'li haqida muxtasar to'xtalib o'tsak.
Umurzoq Abdurazzoqovich Jumanazarov 1956 yili Samarqand viloyatining Bulung'ur tumanida (hozirgi Jizzax viloyati Baxmal tumani) Loyqa qishlog'ida ishchi-xizmatchi oilasida tug'ildi. 6-o'rta maktabni (1963-1973) bitirgach, Sadriddin Ayniy nomidagi Samarqand davlat pedagogika institutida (1973-1977) tahsil oldi.
U Samarqand davlat pedagogika institutida o'zining ilmiy-pedagogik faoliyatini 1977 yildan boshladi. So'ngra O'zR FA Alisher Navoiy nomidagi (sobiq A.S.Pushkin) Til va adabiyot institutining folklor bo'limida laborant va ilmiy xodim vazifalarida ishladi.
Umurzoq Jumanazarov 1984 yildan hozirgi vaqtgacha Abdulla Qodiriy nomidagi Jizzax davlat pedagogika institutida katta o'qituvchi, dotsent, professor, boshlang'ich ta'lim uslubiyati fakultetining dekani o'rinbosari, boshlang'ich ta'lim metodikasi, boshlang'ich ta'lim til va adabiyoti, boshlang'ich ta'lim nazariyasi va amaliyoti kafedralarining mudiri, o'zbek tili va adabiyoti fakulteti dekani lavozimlarda ishladi. Ayni paytda boshlang'ich ta'lim nazariyasi va amaliyoti kafedrasi professori lavozimida faoliyat ko'rsatib kelmoqda.
Bulung'ur dostonchilik maktabining epik an'analari gullab-yashnagan hududda tug'ilib, xalq ijodiyotiga mehr qo'yib ulg'aygan olim O'zbekiston fan arbobi, yirik folklorshunos olim, akademik To'ra Mirzayev ilmiy rahbarligi va maslahatchiligida “O'zbek xalq tarixiy qo'shiqlari (spetsifikasi, tasnifi va poetikasi)” mavzusidagi nomzodlik dissertatsiyasini 26 yoshida, “O'zbek tarixiy folklorining janrlari sostavi va ularning g'oyaviy-badiiy xususiyatlari” mavzuidagi doktorlik dissertatsiyasini 35 yoshida himoya qildi. O'zining folklorshunoslik sohasidagi izchil tadqiqotlarini oliy ta'limdagi faoliyati bilan qo'shib olib borgan olim 1986 yilda dotsentlik, 1993 yilda professorlik ilmiy unvonlarini olishga muvaffaq bo'ldi.
Iste'dodli folklorshunos olim sifatida tanilgan U.Jumanazarov hozirga qadar 16 ta monografiya, 21 ta o'quv qo'llanma, 26 ta uslubiy qo'llanma va 350 dan ortiq ilmiy va ilmiy-nazariy, uslubiy hamda ommabop maqolalarini e'lon qilganligi ham uning g'oyatda mehnatkash va sermahsul ijodkor ekanligidan dalolat beradi. U o'zbek folklorida tarixiy qo'shiq janrining genezisi, struktural tiplari va tasnifi, xalq baxshilari repertuariga ta'siri, g'oyaviy-estetik vazifa badiiyatini o'rganishga doir fundamental tadqiqotlari bilan hayotiy voqelik va tarixiy haqiqatning xalq ijodiyotida poetik aks etishini yoritishga katta hissa qo'shdi. Olimning “Jangovar yillar poeziyasi”, “Da'vatkor xalq she'riyati”, “Jasorat va sadoqat talqini”, “O'zbek xalq tarixiy qo'shiqlari” (rus tilida), “Qo'shiq: tarix va ijod”, “Tarix va xalq ijodiyoti badiiyati” kabi ilmiy monografiyalarida o'zbek xalq tarixiy qo'shiqlarining janriy tabiati, voqelikni badiiy aks ettirish tarzi va poetikasi masalalari atroflicha tahlil qilingan. Olim qadimgi turkiy yozma manbalardagi folklor materiallarini qiyosiy tadqiq etish asnosida tarixiy qo'shiq janrining shakllanishi va badiiy evolyutsiyasi jarayonlarini belgilashga ham munosib hissa qo'shgan. Uning bu yo'nalishidagi amalga oshirgan ilmiy izlanishlarining asosiy nazariy umumlashmalari “O'zbek folklori ocherklari” uch jildligining 1988 yilda chop etilgan birinchi jildida o'z ifodasini topgan. Olimning o'zbek xalq qahramonlik qo'shiqlari, doston va tarixiy qo'shiqlarining qadimiy aloqalari, an'anaviy xalq tarixiy qo'shiqlarining badiiyati, variantlari hamda tarqalishiga oid maqolalari o'zbek xalq qo'shiqlarining o'rganilishiga muhim hissa bo'lib qo'shildi.
O'zbek folklorshunosligida o'tmishdagi real tarixiy voqelikni tasvirlash xarakteri va mohiyati jihatidan tarixiy-qahramonlik, tarixiy-fantastik, tarixiy konkret va avtobiografik dostonlarga bo'lib tasniflanadigan o'zbek xalq tarixiy eposi bo'yicha yirik tadqiqotlardan biri ham U.Jumanazarov tomonidan yaratilgan. U o'zining “O'zbek folklori va tarixiy voqelik”, “Xalq tarixi sahifalarini varaqlaganda”, “El suygan baxshining epik olami” singari monografiyalari hamda “Tarixiy doston va tarixiy qo'shiq munosabatlariga doir”, “Doston va tarixiy voqelik”, “Tarixiy eposning turlari va hozirgi ahvoli”, “Xalq eposining tarixiyligi va tarixiy epos masalasi”, “Oysuluv” – sof tarixiy doston”, “Tarixiy dostonlar” kabi ilmiy-nazariy maqolalarida tarixiy dostonlarning janriy mansubiyatini belgilovchi asosiy mezonlar, tarixiy eposning tasnifi va tadrijiy rivoji bosqichlari, xalq baxshilari repertuarida tutgan o'rni va poetikasi masalalarini keng ko'lamda o'rgandi.
Folklorshunos olimning ilmiy faoliyatida o'zbek xalq nasrining qadimiy janrlari – afsona va rivoyatlarni to'plab, tadqiq etishga alohida e'tibor qaratilgan. Ayniqsa, afsona va rivoyat janrlarining o'ziga xos hamda farqlanuvchi xossalarini belgilashda olimning ilmiy konsepsiyalari muhim ahamiyat kasb etadi. U qadimiy mifologik tasavvurlarning folklorga ta'siri, tarixiy afsona va rivoyatlarning yuzaga kelish manbalari, etnonimik rivoyatlarda etnik jarayonlarning aks etishi, real tarixiy siymolar obrazining xalq nasridagi badiiy talqiniga oid bir necha monografiyalar e'lon qildi. O'zining og'zaki nasr janrlarining tarixiyligi masalasiga doir ilmiy qarashlarini “Tarix, afsona va din”, “Xalq prozasi va ijtimoiy hayot”, “Toponimika va xalq prozasi” kabi o'nga yaqin fundamental tadqiqotlarida umumlashtirgan. U.Jumanazarov tarixiy qo'shiq, doston, rivoyat va afsonalarni tadqiq etishni davom ettirib, o'zbek xalq tarixiy folklor janrlarining genezisi va badiiy rivoji qonuniyatlarini ochishga xizmat qiladigan jiddiy nazariy masalalarni o'rtaga tashladi. Olimning amalga oshirgan ilmiy tadqiqot ishlari o'zbek folklorshunosligida mavjud materiallarga yangicha baho berilganligi, ularni yaxlit bir tizim asosida tahlil qilinganligi bilan alohida ajralib turadi. Ularga doston, rivoyat, tarixiy qo'shiq janrlari tarkibidagi va ularning janriy bir turi bo'lgan tarixiy folklor namunalari jalb etilgan bo'lib, o'sha janrlar doirasidagi janriy o'ziga xosliklarni yoritishga alohida e'tibor berilgan.
U.Jumanazarov ilmiy ishlar bilan birgalikda o'zi xizmat qilgan oliy o'quv yurtining talabalarida yangicha fikrlash va ilmiy dunyoqarashni shakllantirish, bilimlarning ezgulikka xizmat qilishi tamoyillarini singdirishga, ular uchun mustaqil ishlashga nazariy ma'lumotlar beruvchi 30 dan ortiq darslik va uslubiy qo'llanmalarni yaratishga asosiy e'tiborini qaratib kelmoqda. “O'zbek bolalar adabiyoti”, “Ona tili”, “Bolalar adabiyoti va folklor”, “Jahon xalqlari adabiyoti”, “Turkiy xalqlar adabiyoti”, “Xalq pedagogikasi va xalq donoligi”, “Adabiyot va folklorning pedagogikaga uyg'unligi”, “Boshlang'ich sinflarda didaktik o'yinli mashg'ulotlarni uyushtirish”, “Ona tili fanini o'qitishda innovatsion-pedagogik texnologiyalar”, “Xalq dostonlari tilida lingvomadaniy birliklar”, “Baxshichilik san'ati va dostonchilik maktablari”, “An'anaviy termalar”, “Do'mbira – baxshilar sozi” kabi qo'llanmalar shular jumlasidandir.
U.Jumanazarov 2 ta xalqaro jurnal, 1 ta respublika ilmiy jurnallarining tahrir hay'ati a'zosi.
2021-2022 yillarda U.Jumanazarovning hammualliflikdagi “Turkiy xalqlar adabiyoti” monografik tadqiqoti Turkiya va Germaniya mamlakatlarida nashr etildi. Shuningdek, o'ndan ortiq ilmiy-nazariy maqolalari xorijiy jurnallarda e'lon qilindi.
U.Jumanazarov yosh kadrlarni tayyorlash sohasida 1 nafar fan doktori (DsC), 5 nafar fan nomzodi, 2 nafar filologiya fanlari bo'yicha falsafa doktori (PhD)ga ilmiy rahbarlik qildi. 12 ta doktorlik, 23 ta nomzodlik va filologiya fanlari bo'yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasiga rasmiy hakamlik qildi.
Yangi O'zbekiston bunyodkorlari bo'lgan yetuk va barkamol avlodni shakllantirish yo'lidagi katta xizmatlari, farzandlarimizni vatanparvarlik, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmat ruhida tarbiyalashdagi ibratli faoliyati hamda ijtimoiy hayotdagi faol ishtiroki uchun mamlakatimiz rahbarining 2023 yil 28 sentyabrdagi Farmoni bilan U.Jumanazarov II darajali “Sog'lom avlod uchun” ordeni bilan mukofotlangan.
Professor Umurzoq Jumanazarovning ilmiy ijodi o'zbek folklorshunosligining muhim yo'nalishlaridan biri — tarixiy qo'shiqlar va tarixiy folklor janrlarini o'rganish bilan uzviy bog'liq. Olimning tadqiqotlarida folklor xalqning tarixiy tajribasi, ijtimoiy kechinmalari, qadriyatlari va voqelikka munosabatini mujassam etuvchi madaniy hodisa sifatida namoyon bo'ladi. Bunday yondashuv folklorshunoslikni faqat badiiy shakllar tahlili bilan cheklamay, uni tarixiy xotira, jamoaviy tafakkur va milliy o'zlik muammolari bilan bog'liq holda tushunish imkonini beradi.
Professorning tarixiy folklor janrlari, ularning poetikasi va g'oyaviy-badiiy xususiyatlariga doir izlanishlari xalq og'zaki ijodining ijtimoiy-ma'naviy vazifalarini ochishga qaratilgani bilan ahamiyatlidir. Folklorda tarixiy voqeaning xalq tafakkurida qanday qabul qilingani, ma'nolantirilgani va avlodlar xotirasiga qanday kirib borgani aks etadi. Shu jihatdan professor Umurzoq Jumanazarovning ilmiy merosini tarixiy xotira, milliy o'zlik va badiiy talqin o'rtasidagi o'zaro bog'liqlik asosida baholash maqsadga muvofiqdir.
Tarixiy xotira — inson va jamiyatning o'z o'tmishi bilan aloqasini ta'minlovchi murakkab ijtimoiy-madaniy hodisa. O'tmishda sodir bo'lgan voqealar o'z-o'zidan jamoaviy xotiraga aylanib qolmaydi. Ular muayyan ijtimoiy muhitda anglanadi, saralanadi, baholanadi va turli ramziy shakllar orqali avlodlarga uzatiladi. Tarixshunoslik voqealarni hujjatlar, dalillar, sabab va oqibatlar tizimida qayta tiklashga intiladi. Folklor esa tarixiy voqeaning xalq tafakkuri va hissiyotidagi aksini, uning ijtimoiy-ma'naviy talqinini saqlaydi. Shu sababli tarixiy folklorga tarixiy manbaning oddiy muqobili deb qarash to'g'ri bo'lmaydi. U faktni aynan takrorlamaydi, aksincha, voqeani xalqning qadriyatlari, orzu-umidlari, iztiroblari va ijtimoiy baholari asosida qayta ma'nolantiradi. Folklor matnida tarixiy hodisaning barcha tafsilotlari saqlanmasligi mumkin, ammo jamoa ongi uchun muhim bo'lgan ma'naviy mazmun, aksiologik baho va hissiy munosabat barqarorlashadi. Shu ma'noda tarixiy qo'shiqni bir vaqtning o'zida ham badiiy asar, ham xalqning voqeaga munosabatini ifodalovchi madaniy hujjat sifatida o'rganish mumkin.
Umurzoq Jumanazarovning tarixiy qo'shiqlarning janr xususiyatlari va poetikasini tadqiq etishi ana shu murakkab ilmiy muammoni anglash ehtiyojidan kelib chiqadi. Tarixiy qo'shiqning badiiy tabiatini tahlil qilish orqali xalq tafakkuri tarixiy voqeani qanday qabul qilishi, uni estetik obrazga aylantirishi va muayyan g'oyaviy xulosada umumlashtirishi ochib beriladi. Bu yondashuvda tarixiy qo'shiq xalq ongidagi davomiy ma'naviy hayot sifatida talqin etiladi. Tarixiy voqea muayyan vaqt va makonda sodir bo'ladi. Ammo uning ijtimoiy ta'siri, ma'naviy bahosi va ramziy ma'nosi keyingi davrlarda ham yashashi mumkin. Qo'shiq, rivoyat yoki doston vositasida o'tmish hozirgi avlodning madaniy tajribasiga kirib keladi. Bunda folklor tarixiy davrlarni mexanik tarzda bog'lamaydi, balki o'tmish mazmunini yangi avlodning ma'naviy dunyosida qayta faollashtiradi. Mazkur jarayon tarixiy xotiraning bir marta shakllanib, o'zgarmas holda saqlanib qolmasligini ko'rsatadi. Har bir avlod o'tmish merosini o'z davrining savollari va ehtiyojlari asosida qayta anglaydi. Folklor matni ana shu jarayonda ham barqaror, ham harakatchan xususiyat kasb etadi. Unda tarixiy voqeaning muayyan izlari saqlanadi, ayni paytda bu voqeaning xalq ongidagi talqini turli davrlarda yangi ma'nolar bilan boyib borishi mumkin.
Umurzoq Jumanazarov tadqiqotlarida tarixiylik va badiiylikning o'zaro munosabati muhim metodologik ahamiyatga ega. Tarixiylik voqeaning muayyan zamon va ijtimoiy sharoit bilan aloqasini ifodalasa, badiiylik uning xalq ongida qayta ishlanishi, obraz va ramzlar vositasida umumlashtirilishini ta'minlaydi. Bu ikki jihatni bir-biridan ajratib qo'yish folklor tabiatini biryoqlama tushunishga olib keladi. Tarixiy folklorning mohiyati aynan voqelik va uning jamoaviy-badiiy talqini o'rtasidagi munosabatda ochiladi.
Olim ilmiy tafakkurining yana bir muhim qirrasi janr masalasiga munosabatida namoyon bo'ladi. Folklorshunoslikda janrga ko'pincha asarlarni shakliy belgilariga ko'ra tasniflash vositasi sifatida qaraladi. Holbuki, janrning ijtimoiy va bilishga doir vazifasi bundan kengroqdir. U xalqning muayyan voqelikni idrok etishi, baholashi va badiiy ifodalashining tarixan shakllangan usuli hisoblanadi. Tarixiy qo'shiq, rivoyat, afsona va doston voqelikni bir xil tarzda aks ettirmaydi. Ularning har biri tarixiy tajribaning muayyan qirrasini oldingi o'ringa chiqaradi. Qo'shiqda xalqning hissiy munosabati va ijtimoiy kayfiyati kuchliroq namoyon bo'lishi mumkin. Rivoyatda voqeaning sabablari, oqibatlari yoki ibratli mazmuni ustuvorlik kasb etadi. Dostonda esa tarixiy hodisa qahramonlik ideali, xalq taqdiri va keng epik umumlashma bilan bog'lanadi.
Janriy tahlil orqali xalqning tarixiy voqelikni anglash va ma'naviy jihatdan o'zlashtirish modellari aniqlanadi. Bu esa janrga shakliy belgi emas, balki badiiy tafakkur va ijtimoiy idrok shakli sifatida qarashni taqozo etadi.
Umurzoq Jumanazarovning ilmiy izlanishlarida alohida janrlar tahlilidan tarixiy folklorning umumiy tizimini anglash sari mantiqiy harakat kuzatiladi. Tarixiy qo'shiqlarning janriy va poetik tabiatini tadqiq etish keyinchalik o'zbek tarixiy folklorining janrlar tarkibi, ichki munosabatlari va g'oyaviy-badiiy xususiyatlarini yaxlit tarzda o'rganishga olib kelgan. Bu holat bir mavzudan ikkinchisiga shunchaki o'tish emas, balki muayyan ilmiy muammoning ichki mantig'i bo'yicha chuqurlashib borish namunasidir.
Bugungi globallashuv va raqamli kommunikatsiyalar sharoitida tarixiy xotira va milliy o'zlik masalalari yangi mazmun kasb etmoqda. Axborot oqimlarining kuchayishi, madaniy obrazlarning jadal tarqalishi va ommaviy madaniyat ta'siri xalqlarning o'ziga xos ma'naviy qiyofasini bir xillashtirish xavfini yuzaga keltiradi. Bunday sharoitda milliy o'zlikni tashqi ramzlar yoki hissiy da'vatlar bilangina saqlab bo'lmaydi. Uning tarixiy, madaniy va ma'naviy asoslarini ilmiy anglash talab etiladi.
Folklor ana shu anglash uchun muhim manbalardan biridir. U xalqning til boyligi, obrazli tafakkuri, axloqiy mezonlari va tarixiy tajribasini o'zida saqlaydi. Biroq bu meros zamonaviy avlod uchun o'z-o'zidan tushunarli bo'lib qolmaydi. Uni ilmiy tadqiq etish, tarixiy kontekstini ochish va bugungi ma'naviy ehtiyojlar bilan bog'lash zarur.
Raqamli muhit folklor namunalarini saqlash va tarqatish uchun keng imkoniyat yaratmoqda. Ayni paytda matnning kontekstdan uzilgan holda tez tarqalishi uning mazmunini soddalashtirishi, tarixiy qatlamlarini xiralashtirishi yoki noto'g'ri talqinlarga sabab bo'lishi mumkin. Raqamlashtirish manbani ommalashtiradi, ammo uning ma'nosini avtomatik ravishda ochib bermaydi. Shu sababli fundamental folklorshunoslik tadqiqotlarining ahamiyati kamaymaydi, aksincha, yangi sharoitda yanada ortadi. Professor Umurzoq Jumanazarovning tarixiy folklorga bag'ishlangan izlanishlari shu nuqtai nazardan ham dolzarbdir.
“Umrning ma'rifatli manzillari” ifodasi inson umriga mazmun bag'ishlagan g'oya va qadriyatlarni anglatadi. Yetmish yillik umrni baholashda “Qancha vazifalar bajarildi?” degan savoldan ko'ra, “Bu faoliyat ilm va jamiyat tafakkurida qanday ma'no qoldirdi?” degan savol muhimroqdir. Professor Umurzoq Jumanazarovning ilmiy ijodiga nisbatan bu savolga uning tarixiy folklorni xalqning jamoaviy xotirasi, milliy o'zligi va ma'naviy tajribasining badiiy ifoda shakli sifatida anglashga qo'shgan hissasi orqali javob berish mumkin. Uning ilmiy izlanishlari xususiy folklor namunasidan tarixiy xotira muammosiga, janriy tahlildan milliy o'zlikni anglash masalasiga, poetik xususiyatlarni o'rganishdan xalq ma'naviy tajribasining ijtimoiy mazmunini ochishga olib boradi.
Shu kunlarda muborak yetmish yoshini qarshi olayotgan zahmatkash ustozga mustahkam sog'liq, xotirjamlik, hamisha ilm va ijod zavqini tilaymiz.
Baxti OChILOVA,
falsafa fanlari doktori,
professor.