Nodir komandirning qismati

Hozir ham Qamashi va Chiroqchi tumanlarida yashovchi keksa yoshdagi kishilarga bu nom yaxshi tanish. Chunki ular bu inson to'g'risida bobo va momolaridan qariyb afsonaga aylangan voqealarni ko'p bora eshitishgan.

Darhaqiqat, o'tgan asrning 20-yillarida Qoratepaning Do'stberdi qishlog'ida cho'ponlik qilib yurgan o'spirin yigitning oradan yillar o'tib, el-ulusning tinchini qo'riqlaydigan jasur otryad komandiriga, odamlarning yaxshi yashashlari uchun qayg'uradigan adolatli rahbarga aylanishi haqiqatan ham ertakdagi voqealarga o'xshab ketardi-da o'sha dolg'ali yillarda…

Buxoro amiri Said Olimxonning taxtni tashlab, afg'onga qochishi sho'rolar hukumatining amirlik hududida o'zining yangi hokimiyatini o'rnatishga imkon yaratib berdi. Shu bilan bir qatorda mamlakatning turli burchaklarida o'sha paytda “bosmachi” deb nomlangan uyushmagan to'dalarning paydo bo'lishi esa qizillar uchun yangi muammolarni keltirib chiqarmoqda edi.

Sho'rolarning Chiroqchi tumanidagi mas'ul idorasi boshlig'i Mirzapoyon Ravshanov asli qoratepalik bo'lib, Nodir bilan tengdosh jo'ra edi. U Buxorodagi Mir Arab madrasasida tahsil olgan ziyoli kishi bo'lib, u yangi tuzilayotgan harbiy otryadga hech ikkilanmay, garchi kasbi-kori oddiy cho'pon bo'lsa-da, polvon kelbatli, davralarda o'rnini bermaydigan cho'rtkesar va adolatparvar yigitni jalb etdi.

Shuni ta'kidlash lozimki, o'sha yillarda o'rmonga o't tushsa, ho'lu quruq barobar yonadi, deganlaridek, chekka qishloqlarda o'z manfaati uchun o'ziga to'q xonadonlarning mol-mulkini talaydigan to'dalar ham paydo bo'lgan va ularni odamlar “cho'nqaymalar” deb atashardi. Ana shunday talonchi to'dalar kunlarning birida Sanchiqul qishlog'ida yashovchi usta Norqobilning uyiga bostirib kirib, uning mol-mulkini tortib olib, o'zini otib ketishgan. Oradan bir necha kun o'tgach, xuddi shu qishloqdan tuman moliya idorasi boshlig'i bo'lib ishlaydigan Ibrohim Shernazar o'g'lining xonadoniga ham bosqin uyushtirilgan va faqatgina uy sohibasi Hilol momoning sezgirligi va topqirligi tufayli oila a'zolarining jonlari omon qolgan. Bunday ko'ngilsiz holatlar, ayniqsa, chekka dasht qishloqlarida tez-tez sodir bo'lib turardi o'sha yillarda…

* * *

Nodir Pardayev Chiroqchi tumanida 1919 yildan 1923 yilgacha otryad komandiri bo'lib, talonchi to'dalarga qarshi kurash olib bordi va To'ra manqa, Jabborbek, Rustambek boshliq to'dalarni tuman hududidan haydab chiqardi.

Shuni ta'kidlash lozimki, Nodir Pardayev o'sha davr siyosatini yaxshi tushunadigan kishi bo'lgan. U tashkil topayotgan sho'rolar davlatining niyati mustamlakachilik ekanligini allaqachon anglab yetgandi. Shuning uchun ham qurolli to'dalarga iqtisodiy nochorlik yoki qutqu tufayli qo'shilib qolgan yigitlarni darrov payqar, ularni bir-ikki kun hibsda saqlagach, qat'iy va'dasini olgach, qo'yib yuborar, hatto o'zining shafqatsizligi bilan nom taratgan Rustam qo'rboshining o'limga hukm qilinishini muddatli qamoq jazosiga almashtirishni amalga oshirgan edi.

Oradan uzoq yillar o'tib, O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan o'qituvchi Jalil Haydarov Qayqi qishlog'idagi to'yda bexosdan Rustam qo'rboshi bilan uchrashib qoladi. Shunda sobiq qo'rboshining Nodir komandir haqidagi: “Bunday mard odam onadan qayta tug'ilmasa kerak”, deganini qishloqdoshlariga so'zlab bergan ekan. Xuddi shunga o'xshash e'tirofni taniqli jurnalist va adiba Guljahon Mardonova ham so'zlagandi.

— Onamning otasi Xudoyqul boy Chim qishlog'ining davlatmand kishilaridan bo'lgan. Sho'rolarning quloqlashtirish siyosati boshlangach, bobomni ham surgun qilish uchun Chiroqchidagi hibsxonaga olib borishgan. Bobomni yaxshi tanigan Nodir komandir voqeadan xabar topgan va yo'lini topib, u kishini qamoqdan ozod qilgan va tezda oilasi bilan Tojikistonga jo'nab ketishi kerakligini aytgan. Bobom oilasi bilan o'n yil o'zga yurtda umrguzaronlik qilgan. Bu haqda onam va tog'amning ko'zlarida yosh bilan aytganlari hamon yodimda.

Nodir Pardayevning el-ulus osoyishtaligi yo'lidagi xizmati e'tirof etilib, uning nomiga “komandir” so'zini qo'shib aytish haqidagi maxsus qaror va 12-14-raqamli guvohnoma Qashqadaryo viloyati arxivida saqlanmoqda.

Yana bir gap. O'sha yillarda Nodir komandir qo'l ostida xizmat qilgan yigitlardan biri Usmon Jiyanov ham jasorati uchun “Qizil yulduz” ordeni bilan mukofotlangan.

* * *

1925 yildagi saylovda Nodir Pardayev Do'stberdi qishloq sho'rosi raisligiga saylandi. U chekka qishloqda yashovchi dehqonlarni yerli qilish, qishloq bolalarini savodli qilish ishlariga e'tibor qaratdi va bir nechta maktablar qurilishiga bosh-qosh bo'ldi.

1929-1931 yillarda Chiroqchi tumani militsiyasi boshlig'i, so'ngra Chiyali qishloq sho'rosi raisi vazifalarida ishladi. 1934 yilda esa uni Chiroqchi tuman ijroiya qo'mitasi raisi etib tayinlashadi. Yangi rais qo'shni Yakkabog' va Shahrisabzgacha bo'lgan bo'z yerlarni o'zlashtirishga alohida ahamiyat beradi va oradan bir yil o'tib, paxta va g'alla rejalari ortig'i bilan uddalanadi.

1935 yilda u respublika Markaziy Ijroiya qo'mitasi qurultoyida ishtirok etib, so'zga chiqadi va erishilgan yutuqlar bilan bir vaqtda muammolar ko'pligini aytadi. Hukumat a'zolaridan Qashqadaryo ustidan ko'prik qurilishiga e'tibor qaratishlarini so'raydi. O'zining jo'shqinligi va g'ayrati bilan atoqli shoir G'afur G'ulom nazariga tushadi va ko'p o'tmay, ijodkorning u haqidagi “Nodir komandir” nomli ocherki markaziy gazetada bosilib chiqadi.

Ocherkdagi G'afurona quyma satrlarga e'tibor bering:

“Suyagi mehnat bilan qotgan, kunlari va tunlari ezilish, surilish va kurash bilan o'tgan bu g'olib qahramonning keksa tarixi dostonlar va romanlar yaratish uchun keng mavzudir. Do'stberdi qishlog'ining qashshog'i Parda aka bu azamat o'g'lining diydori bilan quvongan, ne-ne mashaqqatlar bilan topgan bir burda qoq non bilan uni boqib voyaga yetkazgan” (G'afur G'ulom. Tanlangan asarlar. 7-tom. Toshkent, “Fan” nashriyoti, 1987 yil).

* * *

Ammo, ming afsuski, oddiy xalq orasidan chiqqan mard va halol bu inson ham 1937 yilda esa boshlagan mash'um qatag'on shamoliga duchor bo'ldi. U Fayzulla Xo'jayev va Akmal Ikromovlarning izdoshi deb, Qarshi shahridagi Odina masjidi, ya'ni sho'rolar qamoqxonaga aylantirgan turmaga tashlanadi va mislsiz qiynoqlar iskanjasida jon berdi. Yana shuni ta'kidlash lozimki, o'sha mash'um yillarda Nodir komandirning “dumi” degan soxta ayblov bilan Qoratepa qishloq sho'rosining raisi Mahmatqobil Avazov, Naymansaroy qishlog'idan oddiy dehqonlar: aka-uka Shodi, Turniyoz, Pirnazar Jumanazarovlar ham qatl qilingan.

Garchi Nodir Pardayev ishida jinoyat alomatlari yo'qligi sababli 1938 yildayoq oqlangan bo'lsa-da, aybsizligi haqidagi xat 1962 yilning 11 dekabrida uning oilasiga yetib kelgan.

Ha, bir varaq jonsiz qog'ozdagi xabar, eng avvalo, uning mushfiq ayoli va ota diydoriga to'ymagan o'g'il va qizlari yuragidagi dardga malham bo'lolmasa-da, otalarining unutilmas nomi el-ulus xotirasida yashayotgani taskin berardi, albatta…

O'rolboy QOBIL.