Yangi O'zbekistonga yangi muhandislar kerak

Yangi sanoat va raqamli iqtisodiyotning taqdiri zamonaviy muhandis kadrlar salohiyatiga bog'liq

Bugun O'zbekistonda oliy ta'limni yangilash, sanoatni modernizatsiya qilish va raqamli iqtisodiyotga o'tish jarayonlari bir-biri bilan chambarchas bog'lanib bormoqda. Bu jarayonlar markazida esa zamonaviy fikrlaydigan, texnologiyani tushunadigan va amaliyotda aniq natija ko'rsata oladigan muhandis kadrlar tayyorlash masalasi turibdi.

Muhandislik ta'limi bugun faqat diplom berish yoki nazariy bilim o'rgatish tizimi emas. U mamlakatning sanoat salohiyatini oshirish, yangi ishlab chiqarishlarni yo'lga qo'yish, mahalliy xomashyoni yuqori qo'shilgan qiymatli mahsulotga aylantirish hamda raqobatbardosh iqtisodiyotni shakllantirishning muhim shartidir.

So'nggi yillarda oliy ta'lim qamrovi kengaydi, yangi universitetlar va ta'lim yo'nalishlari ochildi, akademik mustaqillik, kredit-modul tizimi, raqamlashtirish hamda “Universitet 3.0” konsepsiyasi kun tartibiga chiqdi. Endigi asosiy vazifa miqdoriy o'sishni sifat ko'rsatkichlariga aylantirishdir.

Bugun mamlakat taraqqiyotini bilimli va tashabbuskor muhandislarsiz tasavvur etib bo'lmaydi. Chunki har bir yangi zavod, har bir raqamli yechim va har bir innovatsion mahsulot ortida zamonaviy bilimga ega mutaxassislar mehnati yotibdi.

Shu bois muhandislik ta'limini yangilash faqatgina sohaga oid lokal vazifa emas, bu — sanoatni modernizatsiya qilish, hududlarda yangi ish o'rinlari yaratish, eksportbop mahsulotlar tayyorlash va mamlakatning texnologik mustaqilligini ta'minlash bilan chambarchas umummilliy masaladir.

Muhandis kadrlarga talab nega ortmoqda?

O'zbekiston iqtisodiyoti yangi bosqichga ko'tarilmoqda. Energetika, kimyo, tog'-kon sanoati, qurilish, transport, agrosanoat va axborot texnologiyalari kabi tarmoqlarda zamonaviy uskunalar, raqamli yechimlar hamda ilmiy asoslangan ishlab chiqarish jarayonlariga ehtiyoj ortmoqda.

Bu esa mehnat bozorida oddiy ijrochi emas, muammoni mustaqil tahlil eta oladigan, yechim taklif qiladigan va uni amaliyotga joriy etishga qodir muhandislarga talabni kuchaytirmoqda.

Shu nuqtai nazardan, muhandislik ta'limi ta'lim tizimi islohotlari bilan cheklanib qolmay, sanoat siyosati, hududiy rivojlanish hamda innovatsion iqtisodiyot bilan ham bevosita tutashadi.

Oliy ta'limda talabalar sonining ortishi — ijobiy holat. Biroq faqat qamrov bilan cheklanish kamlik qiladi. Agar ta'lim mazmuni, laboratoriya bazasi, professor-o'qituvchilar salohiyati va ishlab chiqarish bilan aloqa parallel ravishda rivojlantirilmasa, olingan muhandislik diplomi amalda kutilgan natijani bermaydi.

Zamonaviy muhandis texnologiyaning shunchaki foydalanuvchisi emas, balki uni mahalliy sharoitga moslashtiruvchi, takomillashtiruvchi va yangi mahsulot yaratish jarayoniga bosh-qosh bo'luvchi mutaxassis darajasiga chiqishi shart. Ayniqsa, xomashyoni chuqur qayta ishlash, import o'rnini bosuvchi mahsulotlar tayyorlash va tarmoqlarni raqamlashtirishda bunday kadrlarga ehtiyoj yuqori.

Raqamlashtirish jarayoni muhandislik ta'limi oldiga yangi talablarni qo'ymoqda. Katta hajmdagi ma'lumotlar (“Big Data”) bilan ishlash, avtomatlashtirish, sun'iy intellekt, raqamli modellashtirish, kiberxavfsizlik hamda avtomatlashgan boshqaruv tizimlarini egallash barcha muhandislik yo'nalishlari uchun ustuvor vazifaga aylandi.

Shu bilan birga, muhandis mahsulot yoki texnologiya hayot siklining barcha bosqichlarini — muammoni aniqlash, texnik topshiriq ishlab chiqish, loyihalash, sinovdan o'tkazish, tizimga kiritish va takomillashtirishni yaxlit tushunishi lozim. Demak, ta'lim tizimi ham aynan shu mantiqiy ketma-ketlikka tayanishi zarur.

Universitet va sanoat: hamkorliksiz sifat bo'lmaydi

Muhandislik ta'limining bosh maqsadi — iqtisodiyotni texnologik yangilashga hissa qo'shadigan, zamonaviy ishlab chiqarishni puxta biladigan va sanoat korxonalarida real natija bera oladigan kadrlarni tarbiyalashdir.

Buning uchun oliygohlar faqat auditoriyada ma'ruza o'qiladigan makon bo'lib qolmasligi kerak. Ular zamonaviy laboratoriyalar, ilmiy tadqiqot markazlari, startap xablari hamda ishlab chiqarish bilan integratsiyalashgan amaliy markazlarga aylanishi shart.

Sanoat korxonalari esa tayyor bitiruvchini ishga qabul qiluvchi passiv iste'molchi bo'lib qolmay, o'quv dasturlarini shakllantirish, amaliyotlarni yo'lga qo'yish, dolzarb loyiha mavzularini belgilash va malaka talablarini baholashda faol buyurtmachiga aylanishi darkor.

Agar universitet va korxona o'rtasidagi aloqa nomigagina o'tkaziladigan rasmiy amaliyot darajasida qolsa, ta'lim hayotdan uzilib qolaveradi. Aksincha, qo'shma laboratoriyalar, sanoat magistraturasi, ishlab chiqarishga yo'naltirilgan loyihalar orqali talaba haqiqiy ishlab chiqarish muammolarini hal etishni o'rganadi, korxona esa o'zi istagan raqobatbardosh mutaxassisni tayyorlab oladi.

Shu bois sohani rivojlantirishda “davlat — universitet — sanoat” uch tomonlama spirali hal qiluvchi ahamiyatga ega. Bu zanjirda davlat strategik vazifalarni belgilaydi, sanoat aniq texnologik ehtiyojni shakllantiradi, universitet esa chuqur bilim, tadqiqot va malakali kadrlar vositasida ushbu ehtiyojlarni ta'minlaydi.

Qaysi yo'l maqbul?

Muhandislik ta'limi istiqbolida bir nechta yo'l mavjud:

Birinchi yo'l — faqat talabalar sonini ko'paytirishga urg'u berish. Bu usul son jihatdan ko'rsatkich bersa-da, sifat ta'minlanmagan sharoitda mehnat bozorida diplomli, ammo amaliy ko'nikmasiz kadrlar paydo bo'lishiga olib keladi.

Ikkinchi yo'l — yetakchi texnik va tarmoq universitetlarini kuchli ilmiy-innovatsion markazlarga aylantirish. Bunda ta'lim, fan, amaliyot va texnologiyalar transferi yagona tizimga birlashadi. Bu mamlakat sanoati uchun eng istiqbolli yo'nalishdir.

Uchinchi yo'l — hududiy-tarmoq ixtisoslashuvi. Har bir viloyatning industrial xususiyati o'zgacha: birida kimyo va neft-gaz ustuvor bo'lsa, boshqasida tog'-kon, metallurgiya, energetika, to'qimachilik yoki agrosanoat rivojlangan. Muhandislik ta'limi bevosita ana shu mahalliy talabga moslashishi lozim.

Nazarimizda eng to'g'ri yondashuv innovatsion model bilan hududiy ixtisoslashuvni uyg'unlashtirishdir. Ya'ni respublikada, bir tomondan, strategik milliy muhandislik markazlari faoliyat yuritsa, ikkinchi tomondan, hududlar sanoati bilan bevosita bog'langan amaliy ta'lim muassasalari tizimi shakllanishi lozim.

Ta'lim mazmuni qanday o'zgarishi kerak?

Muhandislik ta'limini takomillashtirish, eng avvalo, nazariya va amaliyot o'rtasidagi jarlikni bartaraf etishdan boshlanadi. Talaba murakkab formulalarni yod bilgani bilan, uni ishlab chiqarishdagi aniq muammoga tatbiq eta olmasa, ta'limning maqsadiga erishilmaydi.

Shuning uchun dasturlarda laboratoriya mashg'ulotlari, amaliy loyihalar, sanoat keyslari, kompyuter modellashtirishi va fanlararo vazifalar ulushi keskin oshirilishi kerak. Talaba tahlil qilish, algoritm tuzish, muhandislik yechimini sinovdan o'tkazish va yakuniy natija uchun mas'uliyatni bo'yniga olishni o'rganishi shart.

Shubhasiz, fundamental bilimlarsiz muhandis yetishtirib bo'lmaydi. Ammo matematika, fizika, kimyo, materialshunoslik va AT fanlari quruq qoida tarzida emas, balki aniq muhandislik vazifalarini hal etish kontekstida o'qitilishi kerak. Shundagina auditoriya bilan sex, laboratoriya bilan ishlab chiqarish maydoni o'rtasidagi masofa qisqaradi.

Ayni paytda raqamli muhit ham elektron jurnal yoki test tizimi bilan cheklanib qolmasligi kerak. Bo'lajak muhandis zamonaviy “CAD/CAM/CAE” platformalarida loyihalash, algoritmlash, virtual sinovlar va raqamli egizaklar (“digital twins”) bilan ishlash ko'nikmalarini mukammal o'zlashtirishi darkor. Aks holda, raqamlashtirish rasmiyatchilikdan, ya'ni qog'ozbozlikni elektron shaklga ko'chirishdan nariga o'tmaydi.

Muhimi, natija diplomdagi baholar bilan emas, bitiruvchining mustaqil qaror qabul qilish, loyihani iqtisodiy jihatdan asoslash va xavfsiz texnologik yechim bera olish qobiliyati bilan baholanishi shart.

Uzluksiz ta'lim — davr talabi

Texnologiyalar shiddat bilan yangilanayotgan bugungi davrda oliygohda bir marta olingan diplom butun mehnat faoliyati uchun yetarli bo'ladi, deb o'ylash xatodir. Muhandis har doim o'qib-o'rganishi, yangi dasturiy mahsulotlar, innovatsion uskunalar va ishlab chiqarish tendensiyalarini uzluksiz o'zlashtirib borishi lozim.

Shu sababli oliygohlar nafaqat talabalar, balki korxonalarda faoliyat yuritayotgan mutaxassislarning ham bilimini yangilash markaziga aylanishi kerak. Qisqa muddatli ixtisoslashtirilgan kurslar, qayta tayyorlash dasturlari va amaliy korporativ magistraturalar tarmoqlarning doimiy talabini qondira oladi.

Bunday muhitda talaba yoki ishlab chiqarish xodimi mavhum nazariy mavzular bilan emas, balki zavod oldida turgan real texnologik muammo ustida ishlaydi. Bu esa sanoatga aniq yechim, oliy ta'lim muassasasiga esa haqiqiy ilmiy-amaliy tadqiqot imkonini taqdim etadi.

* * *

Bugun O'zbekiston muhandislik ta'limi hal qiluvchi bosqichda turibdi. Kun tartibidagi bosh vazifa — muhandislar sonini shunchaki ko'paytirish emas, balki yuqori malaka va mustaqil tafakkurga ega sifatli mutaxassislarni shakllantirishdir.

Ertangi kun muhandisi ilmga suyangan, raqamli ko'nikmalarni puxta egallagan va sanoat muammosini dadil hal eta oladigan mutaxassisdir. Bunday muhitni yaratish uchun universitet, sanoat tarmoqlari va davlat birdamlikda harakat qilishi kerak.

Agar ta'lim, ilm-fan va ishlab chiqarish o'rtasidagi aloqa tizimli tarzda yo'lga qo'yilsa, muhandislik ta'limi shunchaki mutaxassis yetkazib beruvchi soha emas, balki milliy iqtisodiyotning texnologik taraqqiyotini oldinga boshlovchi asosiy harakatlantiruvchi kuchga aylanadi.

Zero, zamonaviy muhandis — shunchaki bir kasb egasi emas. U Yangi O'zbekistonning raqamli sanoati va iqtisodiy mustaqilligini barpo etuvchi asosiy bunyodkordir.

Botir USMONOV,

Toshkent kimyo-texnologiya

instituti rektori.