So'z ham yurt qiyofasini belgilaydi, ammo…
Ko'chada ketayotib, katta reklama banneriga ko'zim tushdi. Uzoqdan qaraganda hammasi joyida: yorqin ranglar, chiroyli dizayn, ko'zga tashlanadigan surat va xaridorni jalb qiluvchi yirik harflar. Ammo yaqinlashganimda reklamaning eng muhim bo'lagi — so'zning o'zi e'tiborsiz qoldirilganini ko'rdim.
Bittagina imloviy xato butun tasvirning ta'sirini chippakka chiqargandi. Qizig'i, banner yonidan o'nlab odamlar o'tdi. Kimdir sezdi, kimdir sezmadi. Sezganlarning aksariyati ham to'xtab, “Bu yerda xato bor”, deb bosh qotirmadi chog'i. Chunki biz ko'pincha bunday holatlarga ko'nikib qolganmiz.
Bugun ko'chalarimizda ulkan reklama taxtalari, peshlavhalar, e'lonlar va bannerlarni ko'rish mumkin. Ularning ayrimlarida bir qarashdayoq ko'zga tashlanadigan imloviy va grammatik xatolar uchraydi.
Ba'zida so'z noto'g'ri yoziladi, ba'zida qo'shimcha xatoga yo'l qo'yiladi, ayrim hollarda esa jumla mazmunini anglash uchun uni qayta-qayta o'qishga to'g'ri keladi. Eng achinarlisi, reklama uchun katta mablag' sarflanib, professional fotograf, dizayner, videograf va marketing mutaxassisi jalb etiladi-yu, tayyor matnni bir marta tekshirib beradigan muharrir yo biror savodli odam nahotki topilmaydi?!
Bu faqat reklama beruvchining muammosi emas. Chunki reklama shaxsiy daftar yoki kompaniyaning ichki hujjati emas. U jamoat makonida paydo bo'ladi: ko'chalarda, binolar peshtoqida, savdo nuqtalarida, jamoat transportlarida hamda ijtimoiy tarmoqlarda minglab odamlarning nigohiga tushadi. Shunday ekan, undagi har bir so'z, har bir jumla ommaviy til muhitining bir bo'lagiga aylanadi. Ayniqsa, bu masalaning yosh avlodga ta'sirini e'tibordan chetda qoldirib bo'lmaydi. Bola yoki o'quvchi kitobda so'zning to'g'ri shaklini ko'rib, ko'chadagi reklamada uning xato yozilgan variantiga duch kelsa, qaysi birini to'g'ri deb qabul qiladi? Bir qarashda arzimasdek tuyulgan bunday nuqsonlar aslida tilga bo'lgan munosabatni shakllantiruvchi muhitning bir qismidir.
Bir marta ko'zga tashlangan imloviy xato, ehtimol, unutilib ketar. Ammo ayni xato turli bannerlar, peshlavhalar va targ'ibot materiallarida qayta-qayta takrorlanaversa, inson ko'zi unga beixtiyor o'rganib qoladi. Kecha xato bo'lib ko'ringan shakl bugun odatiy, ertaga esa hatto to'g'ri variantdek qabul qilinishi mumkin. Demak, masala bitta harf, bitta tinish belgisi yoki bitta qo'shimchaning noto'g'ri qo'llanganida emas. Asosiy masala — jamiyatning ko'z o'ngida qanday til muhitini shakllantirib borayotganimizdadir. Reklama nafaqat mahsulot yoki xizmatni targ'ib qiladi, u bilvosita til madaniyatini ham namoyish etadi. Shu bois tasvirning sifati, dizaynning mukammalligi va g'oyaning kreativligi qanchalik muhim bo'lsa, undagi so'zning to'g'ri va savodli yozilishi ham shunchalik ahamiyatlidir.
Bugun reklama yaratishda shrift, rang, kompozitsiya, video sifati va vizual effektlarga katta urg'u berilmoqda. Ammo ba'zan shu puxta ishlangan tasvirning markazida imloviy xatolar yaltirab turadi. Millionlab so'mlik dizayn, professional tasvirga olish va qimmatbaho reklama kampaniyasi birgina yoki bir nechta noto'g'ri yozilgan so'z sababli shubha ostida qolishi mumkin. Negaki, reklamaning tashqi ko'rinishi kompaniyaning didini namoyon qilsa, undagi til uning savod darajasi va jamiyatga bo'lgan hurmatini ko'rsatadi. Shu bois reklamadagi imloviy xatoga “Bir harf-ku, nima bo'pti?” deya qarash masalaning jiddiyligini kamaytirmaydi. Gap birgina harfda emas, balki ommaga taqdim etilayotgan matnga, davlat tiliga va eng asosiysi, o'quvchiga bo'lgan ehtiromdadir.
Bu faqat ko'chada uchrab turadigan tasodifiy xatolar haqidagi kuzatuv emas, balki muammoning ko'lami rasmiy monitoring natijalarida ham yaqqol aks etmoqda. O'zbekiston Respublikasi Raqobatni rivojlantirish va iste'molchilar huquqlarini himoya qilish qo'mitasi ma'lumotiga ko'ra, 2025 yilning yanvar-fevral oylarida respublika hududlarida tashqi yozuvlar, peshlavhalar, reklama va boshqa axborot matnlarining davlat tili hamda reklama to'g'risidagi qonunchilik talablariga muvofiqligi yuzasidan 5 818 ta monitoring o'tkazilgan.
Afsuski, ularning 580 tasida, ya'ni qariyb har o'ninchi holatda davlat tili talablariga nomuvofiqlik aniqlangan. Shundan 210 tasida tashqi reklama-axborot matnlari boshqa tillarda berilgani yoki imloviy va lug'aviy xatolar bilan joylashtirilgani qayd etilgan. Bu raqamlarni shunchaki quruq statistika sifatida o'qib bo'lmaydi. Chunki har bir raqam ortida jamoat makonida ko'zga tashlangan, minglab odamlar o'qiydigan va kundalik til muhitiga singib borayotgan savodsiz matnlar turibdi.
Yurtimiz, ayniqsa, shaharlarimiz qiyofasi faqat osmono'par binolar, keng ko'chalar, zamonaviy fasadlar yoki tungi chiroqlar bilangina belgilanmaydi. Shaharning o'ziga xos madaniyatini undagi mayda detallar: ko'cha nomlari, peshlavhalar, e'lonlar, yo'l ko'rsatkichlari, reklama bannerlari va, albatta, ularda bitilgan so'zlar belgilab beradi. Bir qarashda oddiy yozuvdek ko'ringan peshlavha aslida shaharning jamoatchilik bilan tillashuvidir. Uning qanday yozilgani, qaysi tilda ifodalangani, so'zlarning imlo va uslub me'yorlariga qanchalik mosligi shahar madaniyatidan darak beradi. Dunyoning yirik megapolislariga nazar tashlasak, ularning vizual ko'rinishi bilan bir qatorda, yozuv madaniyatiga ham yuksak e'tibor qaratilganiga guvoh bo'lamiz. Chunki tartibli, tushunarli va savodli yozuvlar shahar muhitiga tartib-intizom bag'ishlaydi. Aksincha, imloviy xatolar, pala-partish tarjimalar, ma'nosi g'aliz yoki me'yorlarga zid yozuvlar eng zamonaviy binoning tarovatiga ham putur yetkazadi.
Farangiz ABRUYEVA,
jurnalist.