Ekranga egilgan boshlar

Tashqarida quyosh bor. Odamlar bor. Ko'chalar, shovqin, bir-birining ko'ziga tasodifan tushib ketgan nigohlar… Lekin ko'pchilik bularni ko'rmaydi. Chunki boshlar ekranga egilgan. Metro, avtobus, bog' va xiyobonlar, hatto dasturxon atrofida ham manzara o'sha-o'sha. Hamma bir joyda, lekin xayollar boshqa yerda.

Bu — tanqid emas, shunchaki kuzatuv. Buni o'qiyotganingizda, ehtimol, “menga ham taalluqli” deb o'ylayotgandirsiz.

Inson azaldan o'zini boshqalar bilan taqqoslagan — bu instinkt, bu tabiiy hol. Lekin qachonlardir odam o'zini faqat qo'shnisi, mahalladoshi va yaqin atrofidagilar bilan qiyoslagan bo'lsa, bugun butun dunyo bilan solishtirmoqda. Nafaqat dunyo bilan — dunyoning eng go'zal lahzalari bilan.

Ijtimoiy tarmoqlarda hech kim charchaganini ko'rsatgisi kelmaydi. Hech kim qarzini, xavotirini, tungi uyqusizliklarini suratga olmaydi. U yerda faqat sayohatlar, to'kin dasturxonlar, faqat muvaffaqiyatlar bor. Tabiiyki, inson — qalbi bor, orzusi bor odam ichida so'raydi: “Nega men emas?”

Bu savol odamni yo'ldan ozdiradi. U ayb qidiradi: o'zidan, taqdirdan, atrofidagilardan. Holbuki, xato boshqa joyda: biz haqiqiy hayotni virtual hayotga almashtirib qo'ydik. Bu jarayon shunchalik asta-sekin sodir bo'ldiki, ko'pchilik payqamay ham qoldi.

Kontent tugamaydi, vaqt tugaydi

Inson umri qancha ekanini bilmaydi. Bu — eng katta va eng kam eslanadigan haqiqat. Har kuni o'rtacha to'rt, besh, ba'zilar yetti soat ekranga qaraydi. Bu — taxmin emas. So'nggi global hisobotlarga ko'ra, dunyo bo'yicha o'rtacha kunlik ekran vaqti taxminan 6 soat-u 45 daqiqani tashkil etadi, ba'zi mamlakatlarda esa bu ko'rsatkich 9 soatdan oshadi. Faqat ijtimoiy tarmoqlarning o'ziga odam kuniga o'rtacha ikki yarim soatga yaqin vaqt sarflaydi. Vaholanki, bu raqam 2012 yilda atigi bir yarim soat edi. Endi shu raqamni yilga ko'paytiring. O'n yilga. Bir umrga… Necha yil ekran oldida o'tadi? Va o'sha vaqt oralig'ida nimalar o'tkazib yuboriladi?

O'tib ketgan suhbat qaytmaydi. Bolangizning o'sha samimiy kulgisi, ota-onangizning o'sha samimiy gapi, do'stingiz bilan baham ko'rilgan o'sha lahza — ular faqat bir marta bo'ladi. Ekranda esa yangi kontent doim bor. Doim! Tugamaydi. Lekin hayot tugaydi. Bu gaplar qo'rqitish uchun aytilmayapti, bu — oddiy hisob-kitob.

Har bir bildirishnoma, har bir yangi post, har bir “layk” miyada dofamin ajralib chiqishini ta'minlaydi. Oz miqdorda, lekin tez-tez. Va bu — tasodif emas, ataylab tuzilgan dizayn. Neyrologlarning ko'rsatishicha, ijtimoiy tarmoqlarning mukofot tizimi qimor o'yinlari va ayrim giyohvand moddalar ta'sir qiladigan neyron yo'llarining aynan o'ziga ta'sir ko'rsatadi. Bildirishnomalarning oldindan bilib bo'lmaydigan vaqtlarda kelishi ham ataylab shunday qilingan, chunki kutilmagan mukofot miyada eng kuchli dofaminni ishlab chiqaradi va shu orqali doimiy ravishda telefonni tekshirib turish odati shakllanadi.

Buning oqibatida sekin-asta chuqur mushohada yuritish, tahlil qilish, mustaqil fikrlash va bir narsaga diqqatni jamlash qiyinlasha boshlaydi.

Kitob o'qishga o'tirasiz: uch sahifadan keyin telefon qo'lingizda. Birov siz bilan gaplashyapti, ammo xayolingiz allaqachon boshqa tomonga ketib bo'lgan. Tashqaridagi betakror go'zallikni avval telefoningiz xotirasiga muhrlaysiz, keyin tomosha qilasiz… Aslida, zavq qaerda edi?

Tabiiy munosabatlar haqida

Bir paytlar odamlar ko'chada tanish-bilishi bilan to'xtab gaplashardi. Qo'shni qo'shni bilan darvoza oldida, do'stlar esa telefonsiz suhbatlashib ketardi: vaqt boshqacha o'tardi. Bugun uzoqdagi odam bilan har daqiqada yozishish, onlayn ko'rishish mumkin. Bu — mo''jiza. Lekin yonidagi odamga “bir daqiqa” deb telefonga berilib ketish ham shunchalik keng tarqaldiki, bu endi hech kimga g'ayritabiiy ko'rinmay qoldi.

Texnologiya masofani qisqartirdi, lekin yaqinlarni bir-biridan uzoqlashtirdi. Buni his qilmagan odam bormi? Dasturxon atrofida hamma o'z telefoni bilan ovora. Mehmon keldi: bir soatdan keyin hamma yana ekranga tikilgan. Bola otasiga nimadir aytmoqchi: ota “bir daqiqa” deydi, lekin o'sha “bir daqiqa” hech tugamaydi.

Shu savollar meni ham tinch qo'ymaydi. Men jurnalistman. Va ba'zan o'zimdan so'rayman: bugun yozgan maqolam kimga yetib boradi?

Bu savol shunchaki texnik xarakterda emas. Bu — vijdon savoli.

Bir paytlar jurnalist yozardi, gazeta chop etardi, gazetxon o'qirdi. Zanjir to'g'ri edi. Bugun esa bu zanjirda yangi bir bo'g'in paydo bo'ldi: algoritm. U nimani ko'rsatishni, nimani yashirishni, qaysi maqola “kliklanadigan”-u, qaysi biri “zerikarli” ekanini o'zi hal qiladi. Jurnalist endi faqat o'quvchi uchun emas, algoritm uchun ham yozishga majbur.

Algoritm haqiqatni sevmaydi. Unga faqat diqqat-e'tibor muhim.

Qaysi sarlavha ko'proq e'tiborni jalb qiladi? Qaysi xabar ko'proq ulashiladi? Javob doim bir xil: g'azab, qo'rquv va hayratni ifodalaydigan “klikbeyt”lar, albatta. Bu his-tuyg'ular odamni ekranga mixlab qo'ymoqda. Natijada jurnalistika asta-sekin o'zgaryapti: chuqur tahlil o'rniga tezkor munosabat, tekshirilgan fakt o'rniga birinchi bo'lib chiqarish, muhim mavzu o'rniga shov-shuvli mavzu.

Kioska oldidagi navbat

Bir davr bor edi: kioskada gazeta sotib olish uchun navbat kutilardi. Bu davr mendan ham ancha katta, to'g'ri. Xurshid Do'stmuhammad, Ahmadjon Meliboyev, Zuhriddin Isomiddinov, Muhammadjon Obidov kabi yana qanchadan-qancha zabardast ijodkorlarning yozgan maqolalari kechasi chop etilib, ertalab butun yurt bo'ylab muhokama qilinardi.

Ba'zilar bu navbatni tanlov yo'qligi bilan izohlaydi: ikkita kanal, bir nechta gazeta-jurnal bo'lgan, boshqa narsa bo'lmagan. Lekin bu to'liq haqiqat emas. O'sha publitsistlar tanlov yo'qligi tufayli o'qilmagan, balki yozganlari o'quvchida fikr qoldirgani, o'ylantirgani, to'g'ri xulosaga keltirgani uchun mutolaa qilingan. Bugun ham shunday maqolalar tarqaladi, bahslashiladi, izohlanadi. Tanlov yo'qligi sababli emas, aynan sifat kuchi bilan ommaga yoyiladi.

Lekin o'sha davrda yana bir narsa bor edi: muhit. Gazeta o'qish ijtimoiy norma edi. Ota o'qisa, bola o'qirdi. Muharrir bor edi, tahririyat bor edi, yozuvchi yolg'iz emasdi. Ustoz bor edi, maktab bor edi.

O'sha publitsistlar ana shunday muhit ichida yetishib chiqdi. Bugun esa yosh jurnalist ko'pincha yolg'iz: Telegram-kanalda, saytda, ijtimoiy tarmoqda auditoriya reaksiyasiga qarab yozadi. Tizim unga ustozlik qilmaydi, raqamlarni ko'rsatadi, xolos. Ko'proq “layk” bosilsa, izoh qoldirilsa, ulashilsa, demak, yaxshi. Aks holda-chi? Boshqa mezonning o'zi yo'q.

Jurnalist shundan keyin ham ommani jalb qiladigan mavzu qidirmasinmi, shov-shuvga uchmasinmi?

Mavzu tanqis emas, aksincha, korrupsiya, ekologiya, ijtimoiy tengsizlik, yoshlar muammolari — barchasi yozilishini kutib turibdi. Kuchli salohiyatga ega jurnalistlar ham bor, tahliliy-tanqidiy materiallar ham yetarli.

Lekin elektron tizim ularni yuzaga chiqarmaydi. Yaxshi jurnalist yozadi, ammo algoritm uni ko'rsatmaydi. Ko'rsatmaydi, chunki u shov-shuvli, ya'ni juda tez tarqaladigan kontent emas. Natijada o'sha jurnalist ham asta-sekin o'zgaradi: yoki algoritmga moslashadi, yoki auditoriyasiz qoladi.

Buni saviya muammosi deb bo'lmaydi. Bu — tizim odamni o'zgartiradi, odam tizimni emas, degani.

Jurnalistika ham bozorga aylandi. Nima sotilsa, o'sha ishlab chiqariladi. Auditoriya chuqur tahlilni o'qisa, tahlil yoziladi. Auditoriya urush-janjallarga qiziqsa, shu haqda material yoziladi. Bugungi raqamlar shuni ko'rsatmoqdaki, sensatsiya ko'proq o'qiladi. Jurnalist esa o'sha talabga javob beradi: chunki u ham tirikchilik qilishi kerak.

Biz yengilishni tanlamaymiz

Ba'zan o'ylaymiz: bu faqat bizning, kichik bozorimizning muammosi. Resurs yo'q, mutaxassis yo'q, raqobat kuchsiz: shunga o'xshab ketadi. Lekin haqiqat boshqacha. Xuddi shu jarayon, aynan shu jarayon dunyoning eng katta, eng boy, eng nufuzli nashriyotlarini ham chayqatib yubordi.

2015 va 2018 yillarda “Facebook” o'z algoritmini ikki marta tubdan o'zgartirdi: endi foydalanuvchi yangiliklar tasmasida do'stlari va oilasining postlarini ko'proq, nashriyotlarning postlarini esa kamroq ko'radigan bo'ldi. Bu shunchaki texnik o'zgarish edi. Lekin natijasi falokatli bo'ldi: yirik nashriyotlarning “Facebook” orqali keladigan o'quvchilari soni yarmiga tushib ketdi, kichik nashriyotlar uchun esa bu raqam deyarli nolga tenglashdi.

Bir kun ichida millionlab o'quvchilar g'oyib bo'ldi. Ular hech qayoqqa ketgani yo'q, shunchaki o'sha yerda qoldi, faqat endi sizning maqolangizni ko'rmaydigan bo'ldi. “BuzzFeed” daromad rejasini bajara olmadi, muharrirlik xodimlarini qisqartirishga majbur bo'ldi. “Mashable” esa o'z yangiliklar bo'limini deyarli butunlay yopib, videoformatga o'tdi: shunga qaramay, bir yil ichida o'z bozor qiymatining to'rtdan uch qismidan ko'prog'ini yo'qotib, boshqa kompaniyaga sotilib ketdi.

Mana, algoritmni “vosita” deganimizda nimani nazarda tutamiz! U shunchaki ko'rsatish tartibini o'zgartiradi, xolos. Lekin uning ortida odamlarning ish o'rni, nashriyotning taqdiri, jurnalistning ertangi kuni turadi. Jeff Bezos “The Washington Post”ni sotib olganidan keyin gazeta ikki yo'lni bir vaqtda tanladi: bir tomondan, chuqur, jiddiy tahliliy materiallar, ikkinchi tomondan, tezkor, “portlash”ga mo'ljallangan, “engil hazm bo'ladigan” kontent oqimi. Aynan shu uyg'unlik 2015 yilda uni onlayn trafik bo'yicha “The New York Times”dan o'zib ketishiga olib keldi. Tahlilchilar buni “eng murakkab hiyla” deb atashadi, chunki nashr o'zining Pulitser mukofotlariga loyiq obro'siga zarar yetkazmasdan, “klikbeyt”dan keladigan barcha foydani olishga muvaffaq bo'ldi.

Qizig'i shundaki, “The New York Times” bir paytlar aynan shu hodisani tanqid qilgan edi. 2015 yilda u “sayoz, takrorlanuvchi jurnalistika”ga o'tish tendensiyasi haqida maqola chop etdi va unda “The Washington Post”ni misol qilib ko'rsatdi. Lekin ikki oy o'tmay, o'zi ham “Express Team” degan bo'lim ochdi — uning vazifasi ijtimoiy tarmoqlarda “portlagan” mavzular bo'yicha tezkor xabarlar berish edi. Bo'lim muharriri esa buni: “Bular o'quvchilarning diqqatini tortadigan, lekin ular saytda qidirib topa olmaydigan mavzular”, deb izohlagan.

Izlanuvchi sifatida sarlavhalarni tahlil qilganimda, aynan “klikbeyt” mazmunidagi material nomlariga “layk” va ulashish soni ko'p bo'lishiga guvoh bo'ldim. Bu — tasodif emas, qonuniyat. Yuqorida aytilganidek, shov-shuv va vahima uyg'otuvchi, g'azabga sabab bo'luvchi kontentlarga izoh yoki munosabat qoldirilib, ulashilgach, albatta, ular ko'paygandan-ko'payaveradi. Algoritm bunday materiallarni “ko'rsataymi?” deb so'rab o'tirmay, avtomatik ravishda taqdim eta boshlaydi.

Shunday qilib, bizning jurnalistlarimizni “saviyasi past” deb ayblashdan oldin shuni tushunish kerak: Nyu-York va Vashingtondagi eng yaxshi tahririyatlar ham aynan shu kuch bilan — millionlab o'quvchilarga, milliardlab dollarlik kapitalga ega kompaniyalar bilan kurashda yenga olmadi. Ular moslashdi yoki yo'qoldi.

Savol shunda: agar dunyoning eng kuchlilari ham bu oqimga qarshi tura olmagan bo'lsa, bizning yo'limiz qaerda?

Javob oddiy: qarshilikda emas, anglashda. Algoritm kuchli. Lekin auditoriya — sizu biz undan ham kuchli bo'lishimiz mumkin.

Auditoriya saviyasi o'z-o'zidan pasaymagan. U shakllantirilgan.

Maktabda tanqidiy fikrlash o'rgatilmasa, o'quvchi hamma narsaga ishonaveradi. Oilada kitob o'qish odati bo'lmasa, katta hajmdagi matnlarni o'qish va tahlil qilish qiyin kechadi. Yillar davomida yuzaki kontent ko'rsatilgan muhitda esa kelajak avlodning dangasa fikrlashi tabiiy holga aylanadi.

Bu aylanma zanjir aniq ko'rinib turibdi: auditoriya yaxshi jurnalistikani talab qilmaydi, jurnalist yaxshi yozmaydi, auditoriya yanada yuzaki kontentga o'rganadi, talab esa yanada pasayadi. Lekin aynan shu joyda muhim bir haqiqat bor — algoritm mutlaq dushman emas.

Shohista YuNUSALIYEVA.