Farg'ona: Taraqqiyotning yangi bosqichida
Farg'onaga kirib kelar ekansiz, bu go'zal vohadagi o'zgarishlarni birdaniga bitta bino yoki bitta yo'ldan izlash qiyin. Uni shahar va qishloqlarning umumiy qiyofasida, yaratilgan yangi ish o'rinlarida, harakatlanayotgan biznesda, qayta tug'ilayotgan tarixiy maskanlarda ko'rasiz. Viloyatda har kuni bir mujda, o'zgarish. Bu o'zgarishning ovozi zavodlarda, qishloqlarda, yangi maktablarda, kichik biznes ustaxonalarida va eng muhimi, odamlarning ertangi kun haqidagi tasavvurida eshitiladi.
Ha, Farg'ona – kechagi Farg'ona emas. Ammo uning bugungi qiyofasini kechagisini inkor etish orqali tushunib bo'lmaydi. Aksincha, bugungi yangilanishning ildizi farg'onaliklarning mehnatsevarligi, tadbirkorligi, hunarmandchiligi, ilmiy-ma'rifiy salohiyati va azaliy harakatchanligiga borib taqaladi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning Farg'onaga oid yig'ilish va tashriflarida belgilangan vazifalar ham ana shu mavjud salohiyatni yangi iqtisodiy va ijtimoiy imkoniyatlarga aylantirishga qaratilgan.
2017 yilda Farg'onada aholi jon boshiga yalpi hududiy mahsulot 7 million so'm edi. 2025 yilga kelib bu ko'rsatkich 26,6 million so'mga yetdi. Quruq arifmetikada bu 3,8 barobar o'sish. Jurnalistik nigohda esa bu raqam iqtisodiy faollikning ko'lami o'zgarganini anglatadi. O'tgan yilning o'zida 519 ming nafar aholining bandligi ta'minlanib, 53 ming oila kambag'allik reestridan chiqarildi. So'nggi to'rt yilda ishsizlik 9,2 foizdan 4,6 foizga, kambag'allik 11,6 foizdan 5,2 foizga tushgani esa iqtisodiy o'sishning ijtimoiy qatlamidagi o'zgarishni ko'rsatadi.
Biroq bugungi Farg'onani faqat 2017 yil bilan qiyoslash ham yetarli emas. So'nggi yillarda 8,2 milliard dollar investitsiya hisobiga 8 mingta zamonaviy quvvat ishga tushirildi, tadbirkorlik uchun 100 trillion so'm resurs yo'naltirildi, 13,5 mingta kichik va o'rta korxona tashkil etildi. Natijada yalpi hududiy mahsulot 1,7 barobar, sanoat 1,5 barobar, xizmatlar 3 barobar o'sdi. Demak, o'zgarish faqat hajmda emas, iqtisodiyotning tarkibida ham.
Bunday o'zgarishni bir misol bilan tushuntirish mumkin. Ilgarigi iqtisodiy manzarada ishlab chiqarishning o'zi muhim bo'lgan bo'lsa, bugun ishlab chiqarishning atrofidagi muhit — logistika, servis, savdo, raqamli xizmat, kadr va eksport zanjiri ham birdek ahamiyat kasb etmoqda. Farg'onada 2026 yil uchun 4,2 milliard dollarlik investitsiya loyihalari rejalashtirilgani, ularning 2,7 milliard dollari sanoat, 210 million dollari qishloq xo'jaligi, 1,2 milliard dollari servis va turizmga yo'naltirilishi shu diversifikatsiyaning amaliy ko'rinishidir.
Investitsiya raqami katta. Ammo uning haqiqiy qiymati yangi ish o'rni va yangi texnologiyada ko'rinadi. 2025 yilda 26 ta yirik, 357 ta o'rta va kichik investitsiya loyihasi ishga tushirilib, salkam 3 milliard dollar xorijiy investitsiya o'zlashtirildi. Quvasoydagi 70 million dollarlik keramik granit, Uchko'prikdagi 90 million dollarlik kafel mahsulotlari ishlab chiqarish loyihalari kabi tashabbuslar xomashyoni tayyor mahsulotga aylantirish salohiyatini kengaytirmoqda. Uchko'prikdagi loyihaning o'zi 700 ta ish o'rni yaratdi.
Yana bir qiyos e'tiborli: 2025 yildagi 3 milliard dollarga yaqin xorijiy investitsiya va 2026 yil uchun rejalashtirilgan 4,2 milliard dollarlik loyihalar paketi o'rtasida ulkan masofa bor.
Ammo bu farqni faqat “ko'proq mablag'” deb tushunish kamlik qiladi. Hokimlikning rasmiy ma'lumotlarida ham loyihalarni baholashda son emas, sifati, muddati, yuqori texnologiyali ishlab chiqarish va eksport salohiyati muhimligi ta'kidlangan. Ya'ni investitsiya siyosati asta-sekin miqdordan sifatga qarab siljimoqda.
Farg'onadagi eng katta iqtisodiy o'zgarishlardan biri qishloq xo'jaligida ko'rinadi. Bu yerda yer azaldan asosiy boylik bo'lgan. Ammo bugun savol “qancha hosil olindi?”dan “qancha qiymat yaratildi?”ga ko'chmoqda. 2025 yilda 94,3 ming gektar maydonda 816,7 ming tonna g'alla, 72 ming gektarda 324 ming tonna paxta yetishtirildi. Meva-sabzavot eksporti esa 403 million dollarga yetdi.
So'nggi yillarda 15 ming gektar sanoatlashgan bog' va tokzor tashkil etildi, yana 6 ming gektari yangilandi. Meva-sabzavot eksportining uch barobar ko'payib, 400 million dollarga yetgani ham bu o'zgarishning iqtisodiy ifodasi. Endi 2026 yilda eksportni 500 million dollarga yetkazish vazifasi turibdi. Demak, daladan bozorgacha bo'lgan yo'lda asosiy e'tibor xom mahsulot emas, qayta ishlangan, qadoqlangan va yuqori qo'shilgan qiymatli mahsulotga qaratilmoqda.
Bu yerda Farg'onaning an'anaviy qiyofasi bilan yangi iqtisodiy modeli to'qnashmaydi — bir-birini to'ldiradi. Fermerning yeri, agronomning bilimi, qayta ishlovchining texnologiyasi, logistikaning tezligi va eksportchining bozorni bilishi bir zanjirga ulanganda, bir gektar yerning iqtisodiy qiymati ham o'zgaradi. Prezident yig'ilishida Farg'ona va Quvasoyda umumiy 175 million dollarlik agrologistika markazlarini barpo etish rejasi belgilangani ham shu mantiqdan kelib chiqadi.
Farg'onaning tarixiy boyligi ham bugun iqtisodiy harakatning bir qismiga aylanmoqda. Marg'ilon, Qo'qon, Rishton, Shohimardon, Vodil — bu nomlar oddiy geografik manzil emas. Ular madaniyat, hunar, tarix va tabiatni birlashtirgan makonlar. Marg'ilonda “Burhoniddin Marg'inoniy” ilmiy-ma'rifiy va turizm majmuasining barpo etilishi tarix va ma'rifatni zamonaviy turistik muhit bilan bog'lashning bir ko'rinishidir.
Turizmdagi raqamlar ham shu o'zgarishni tasdiqlaydi: o'tgan yili Farg'onaga xorijiy sayyohlar soni ilk bor 500 mingdan, mahalliy sayyohlar 3 milliondan oshdi, turizm eksporti 185 million dollarga yetdi. Qiyos uchun, bu yerda gap endi “obidani ko'rsatish” haqida emas. Sayyohning bir kecha qolishi, mahalliy taomni tatib ko'rishi, hunarmanddan mahsulot xarid qilishi, transport va servisdan foydalanishi — bularning barchasi mahalliy iqtisodiyotga aylanma olib kiradi.
Shuning uchun Farg'ona turizmining kelajagi tarixni qancha yaxshi namoyish etish bilan birga, uni qanday xizmatga, qanday brendga va qanday iqtisodiy mahsulotga aylantirishga ham bog'liq. Prezident yig'ilishida So'x, Farg'ona, Quva, Marg'ilon va Qo'qonning turizm imkoniyatlarini alohida rivojlantirish vazifalarining qo'yilishi ham hududning bir xil qolipda emas, ixtisoslashuv asosida rivojlantirilayotganini ko'rsatadi.
Farg'onaning ertangi iqtisodiyotini esa yoshlar belgilaydi. So'nggi o'n yilda 74 ming o'rinli maktab, 145 ming o'rinli bog'cha va 3 ming koykali shifoxonalar ishga tushirildi. 167 ta xususiy maktab tashkil etildi, ularda 40 mingdan ortiq o'quvchi ta'lim olmoqda. Yoshlarning oliy ta'limga kirish ko'rsatkichi bo'yicha Farg'ona respublikada 3-o'ringa ko'tarildi. Bu yerda kechagi va bugungi qiyos juda aniq: infratuzilmaga qilingan sarmoya endi bilim va raqobatbardosh kadrga aylanishi kerak.
Raqamli iqtisodiyotdagi o'sish esa bu jarayonning keyingi bosqichini ko'rsatmoqda. Farg'onada IT xizmatlari 4 karra o'sib, eksport 23 million dollardan oshdi. 2025 yilda 22,7 million dollarlik IT xizmatlari eksporti amalga oshirilgan, “IT-Park” rezidentlari soni 139 taga yetgan. Yangi “IT-Park” majmuasida yiliga 3 mingdan ortiq yoshni o'qitish, rezidentlar sonini 200 taga yetkazish va 700 ta yangi ish o'rni yaratish maqsad qilingan.
Bu raqamlarni sanoat bilan qiyoslasak, Farg'onaning yangi iqtisodiy modeli yanada aniq ko'rinadi. Kechagi ish o'rni, asosan, jismoniy mehnat va an'anaviy ishlab chiqarish bilan bog'liq bo'lgan bo'lsa, bugun bitta kompyuter, bilim va internet orqali yaratilgan xizmat ham eksport mahsulotiga aylanishi mumkin. Demak, Farg'onada ish o'rni tushunchasining o'zi ham o'zgarmoqda.
Infratuzilmadagi o'zgarishlar ham shu iqtisodiy mantiqqa xizmat qilmoqda. Marg'ilonda 241 ta eski hovli o'rnida 2,5 ming xonadonli ko'p qavatli uylar barpo etildi, “Yangi O'zbekiston” massivida yana 6,5 ming oila uchun sharoit yaratilmoqda. Yangi uy-joyni faqat qurilish statistikasi sifatida emas, shahar muhitini yangilash, aholining turmush sharoitini o'zgartirish va yangi xizmatlarga talab yaratish jarayoni sifatida ko'rish mumkin.
Hududlarning o'ziga xos imkoniyatini topish ham yangi boshqaruv falsafasining muhim belgisi. Yozyovon orqali A-373 avtomagistralining 35 kilometri o'tadi va bu yerdan kuniga qariyb 30 ming transport vositasi harakatlanadi. Bu raqam yo'lning o'zi qanday qilib logistika, ombor, servis va savdo uchun iqtisodiy resursga aylanishi mumkinligini ko'rsatadi. So'xda esa tog'li hududning imkoniyatlari turizm va tadbirkorlik bilan bog'lanmoqda. Hududlarga bir xil resept emas, ularning tabiatiga mos yechim kerakligi shundan ko'rinadi.
Farg'onadagi yana bir muhim o'zgarish — tashqi bozor bilan munosabatning yangi bosqichga ko'tarilayotganidir. 2025 yilda viloyatda 1 281 ta investitsiya loyihasi ishga tushirilib, 3,7 milliard dollar investitsiya o'zlashtirilgani, shundan 2,5 milliard dollari xorijiy investitsiyalar hissasiga to'g'ri kelgani qayd etilgan. Viloyat tadbirkorlarining 13 davlatga tashriflari va 800 dan ortiq savdo-iqtisodiy muzokaralar o'tkazilgani ham tashqi iqtisodiy aloqalar kengayayotganini ko'rsatadi.
Shu bilan birga, bugungi marralar kechagi natijalarga suyanib qolmaslikni talab qiladi. 2026 yilda iqtisodiyotni 9,1 foizga, sanoatni 9 foizga o'stirish, 4,5 milliard dollar xorijiy investitsiya jalb qilish va eksportni 2 milliard dollarga yetkazish vazifasi belgilangan. Prezidentning “Farg'ona ahli bizdan yanada katta natija kutyapti” degan fikri ana shu nuqtada oddiy shior emas, keyingi bosqichning mezoni sifatida yangraydi.
Endi asosiy savol “qancha?”dan “qanday?”ga ko'chmoqda. Qancha investitsiya emas — qanday investitsiya. Qancha korxona emas — qanday texnologiya. Qancha ish o'rni emas — qanday kasb. Qancha sayyoh emas — qanday turistik mahsulot. Qancha eksport emas — qancha qo'shilgan qiymat. Ana shu qiyoslar Farg'onaning keyingi taraqqiyot bosqichini belgilaydi.
Bu jihatdan Farg'onada tashkil etilgan “Farg'ona ekspo” xalqaro ko'rgazmalar markazi ham ramziy ahamiyatga ega. Besh gektar maydonda 200 dan ortiq ishlab chiqaruvchi korxona mahsulotlarini namoyish etishi, investorlar va tadbirkorlar uchun yaxlit muloqot maydoni yaratilishi hududning “mahsulot ishlab chiqarish”dan “mahsulotni namoyish etish, sherik topish va bozorga chiqish” bosqichiga o'tayotganini ko'rsatadi.
Shu ma'noda Farg'onadagi bugungi jarayonni birgina sohaning muvaffaqiyati bilan o'lchab bo'lmaydi. Sanoat qishloq xo'jaligidan xomashyo oladi, logistika uni bozorga olib chiqadi, turizm xizmatlariga talab yaratadi, ta'lim esa butun tizim uchun kadr tayyorlaydi. Raqamli texnologiyalar esa bu tarmoqlarning har biriga kirib boradi. Ya'ni hududda tarmoqlar emas, iqtisodiy zanjirlar shakllanmoqda.
Shu yerda davlat siyosatining eng muhim jihati ko'rinadi: islohot natijasi faqat yuqoridagi qarorda qolib ketmasligi, mahallagacha yetib borishi kerak. 2026 yilda 7 ta tuman va 132 ta “og'ir” mahallada infratuzilmani yaxshilash, ishsizlik va kambag'allikni qisqartirish uchun 800 milliard so'mdan ortiq mablag' ajratilishi, “Mahalla loyihasi” doirasida 1,4 trillion so'm kredit resurslari yo'naltirilishi ham shu manzilli yondashuvning ifodasidir.
Farg'ona bugun shu ma'noda muhim bir bosqichda turibdi. Bir tomonda — tarix, mehnat va an'ana. Ikkinchi tomonda — texnologiya, investitsiya, eksport va yangi kasblar. Ikkalasini bir-biriga qarshi qo'ymasdan, bir iqtisodiy va ma'naviy tizimga aylantirish — hududning eng katta imkoniyati.
Farg'onaga qaraganda, islohotlarning haqiqiy manzarasi ham shunda namoyon bo'ladi: davlat siyosati hududning tabiiy va inson salohiyati bilan uyg'unlashganda, raqamlar hayotdagi o'zgarishga aylanadi. 2017 yildagi 7 million so'mlik aholi jon boshiga YaHMdan 2025 yildagi 26,6 million so'mgacha bo'lgan yo'l — bu shunchaki iqtisodiy statistika emas. Bu yo'lda yangi korxonalar, yangi kasblar, yangi uylar, yangi ta'lim imkoniyatlari va yangi bozorlar paydo bo'ldi.
Ammo jurnalistning nigohida maqolaning eng muhim nuqtasi hali oldinda. Chunki bugungi natija — yakuniy manzil emas. U ertangi talabni yanada baland qo'yadi. 2030 yilgacha belgilangan vazifalarning mazmuni ham shu: iqtisodiy o'sishni inson qadri, munosib mehnat va qulay turmush sharoiti bilan bog'lash.
Farg'onadagi yangi manzaraga bir qarashning o'zi kifoya: zavodda ishlayotgan yosh, laboratoriyada tajriba qilayotgan talaba, o'z mahsulotini eksportga tayyorlayotgan tadbirkor, bog'ini zamonaviylashtirayotgan fermer, sayyoh kutayotgan hunarmand — bularning barchasi bitta katta jarayonning turli qiyofalari. Ularni birlashtirib turgan narsa esa o'zgarishning o'zi emas, o'zgarishdan natija yaratishga bo'lgan intilishdir.
Farg'ona kechagi imkoniyatlarini takrorlayotgan viloyat emas. U o'z imkoniyatlarini qayta ko'rib chiqib, ularni yangi davr talablariga moslashtirayotgan hudud. Kechagi daladan bugungi agroklasterga, kechagi ustaxonadan zamonaviy eksport brendiga, kechagi ish o'rnidan raqamli kasbga, tarixiy obidadan turistik mahsulotgacha bo'lgan yo'l — Farg'onaning bugungi taraqqiyot xaritasidir.
Kecha — poydevor edi. Bugun — harakat. Erta — yangi imkoniyat. Farg'onaning yangi qiyofasi ana shu uch vaqtning uzviy bog'lanishidan shakllanmoqda.
Navbahor DARXONOVA,
jurnalist.