Algoritm va til: kim g'olib?

Bugun ijtimoiy tarmoqlardagi videolarga biror sharh yoki izoh yozmagan, kimningdir postiga javob qaytarmagan odam kamdan-kam topilsa kerak. Betakror va betartib axborot oqimi ishtirokchisi bo'lmaganlar esa juda noyob. Chunki allaqachon hammamiz — kattayu kichik ushbu talato'pning bir zarrasiga aylanib ulgurdik. “Telegram”-kanallar, “Instagram”-izohlar, “TikTok”-sharhlar endi shunchaki “internet” emas. Bu millionlab odamlarning kundalik muloqot tili shakllanayotgan yangi maydondir. Va u tilimizni o'zgartirmoqda. Sekin, lekin ishonchli.

Bundan bir asr muqaddam ma'rifatparvar bobomiz Abdulla Avloniy bong urgan haqiqat bugun yanada dolzarb. Til millatning shunchaki aloqa vositasi emas, uning borlig'ini ko'rsatuvchi hayot ko'zgusidir. Shunday ekan, raqamli dunyo globallashuvi girdobida milliy tilning ruhini yo'qotish — millatning o'zligidan, o'z mustaqil ovozidan mahrum bo'lishi demakdir.

Moshkichiri metaforasi

Avloniy o'sha paytda tilga shunchaki yot unsurlar kirib kelayotganidan xavotir olib: “Zig'ir yog'i solib, moshkichiri kabi qilib aralash-quralash qilmak tilning ruhini buzadur”, — degan edi. Afsuski, bugun biz o'sha “moshkichiri”ni birdaniga xorijiy va “raqamli tillar” bilan pishirmoqdamiz. Ijtimoiy tarmoqlar va kundalik muloqotimiz gibrid tilga aylanib ulgurdi. So'zimizni o'zbek tilida boshlab, rus tilida davom ettiramiz va inglizcha termin bilan yakunlaymiz. Endi bu ham kamlik qilganday, turli hissiyotlarni ifodalovchi belgilar bilan fikr bayon etishga o'rgandik — 2010 yildan boshlab ana shunday maxsus belgilar telefonlarimizni to'la egalladi.

Lekin muammo faqat tillar qorishib ketganida emas. Uning o'zagi chuqurroq: tafakkur strukturasining o'zgarishidadir. Qisqa post — qisqa fikr. Hissiyotlarni ifoda etuvchi rasmli belgilar kengaytirilgan tushunchalar o'rnini egalladi. Bir jumlali, murakkab masalaning to'liq ifodasiga da'vo qiluvchi hukmlar paydo bo'ldi. Til aralashsa, fikr ham aralashadi. Avloniyning “moshkichiri” metaforasi bugun yanada o'rinli: endi biz uchta tilni bir qozonga solib, ustiga algoritmik tezlatkich qo'shib pishirmoqdamiz.

Bu shunchaki so'zlar qorishuvi emas, balki milliy tafakkurning parchalanishidir.

Kulgili yo'qotish

Hazrat Navoiy besh yuz yil muqaddam shunday yozgan edi: “Ko'ngul maxzanining qulfi til va ul maxzanning kalitin so'z bil!” Bu fikr ham bugun yangicha yangramoqda. Ijtimoiy tarmoqlarda so'z ko'ngil xazinasining kaliti bo'lish o'rniga, ko'pincha qulfga aylanmoqda. U odamlarni jim qilish, qadr-qimmatini toptash va masxara qilish uchun ishlatilmoqda.

Navoiy yana shunday degan edi: “Katta kishilar yoshlarni masxara va kulgi qilsa, ular qoshida o'zi shuncha obro'siz va bachkana tuyuladi; yoshlar ham kattalarga nisbatan hazil va yengiltaklik qilsa, uning qoshida uyatsiz va e'tiborsiz bo'ladi”. Bu so'zlar xuddi bugungi ijtimoiy tarmoqlardagi so'z maydoniga qarata aytilgandek tuyuladi.

Darhaqiqat, bugun “mem” formatidagi kontentlar orqali kimnidir ommaviy masxara qilish, kulgiga olish avjiga chiqdi. Ayniqsa, oilaviy munosabatlar mavzusi qizigandan-qizidi. Ilgari ko'ziga tik qaray olmay, gapimizni onalarimiz orqali otamizga yetkazar edik: insoniy uyat, hurmat va noziklik bu muloqotda o'z o'rnini bilardi.

Bugun esa xuddi o'sha munosabatlar bema'nilarcha ommaga namoyish etilib, auditoriya to'plash vositasiga aylandi. Bunday kontentlar qanchalik kulgili tuyulmasin, shunchalik achinarli va ayanchlidir. Sababi unda nafaqat tarbiya va qadriyatlar, balki tilimiz — o'zligimiz yo'qolmoqda.

Tanganing ikki tomoni

Jozibali va maftunkor nutqlar, samimiy muloqotlar faqatgina ilmiy davralarda yangrayapti, xolos. Sir emaski, madaniy suhbat ishtirokchilari ijtimoiy tarmoq auditoriyasining juda kam qismini tashkil etadi. Muammo mana shu yerda. Til buzilgan, qadriyatlar toptalayotgan internet dengizidan yosh avlod ham, kattalar ham birdek “suv ichmoqda”.

Bugun ijtimoiy tarmoqlarda so'z kimnidir masxara qilish, obro'sini to'kish, auditoriya yig'ish va raqibni yerga urish uchun ishlatilmoqda. Bundan foydalanishning bir tomoni algoritmik jihatdan manfaatli, ijtimoiy jihatdan “samarali”, lekin madaniy jihatdan halokatlidir.

Ikkinchi tomonda esa so'z va til qalqon vazifasini o'taydi. U milliy o'zlikni himoya qilish, adabiy tilni saqlash, madaniy xotirani, Amir Temur, Alisher Navoiy, Abdulla Avloniy, Abdulhamid Cho'lponni yangi formatda yangi avlodga tushuntirish uchun xizmat qiladi.

Bu imkoniyatdan hali to'liq foydalanilmayapti. Chunki raqamli maydon o'z-o'zidan bir ko'zgudir: unda nima ko'rsatilsa, o'sha ko'payadi. Agar milliy tilda chuqur, mazmunli va go'zal kontent yaratilsa, algoritm uni ham tarqatadi. Chunki algoritm mazmunga emas, e'tiborga qaraydi. E'tiborni esa qiziqarli, jonli va hissiyotga boy kontent tortadi. Demak, savol shunda: milliy tilni, milliy tafakkurni internetda qiziqarli qila olamizmi?

Navoiy o'z davrida ham xuddi shunday muammoga duch kelgan: fors tili nufuzli, o'zbek tili esa “oddiy” hisoblangan. U shunchaki quruq da'vo bilan emas, buyuk asarlari bilan javob berdi; shu tilning qudratini ko'rsatib qo'ydi. Bugun bizda ham o'sha imkoniyat bor: faqat sahna o'zgardi. Sahna endi kitob emas, ekrandir.

Tilga hurmat — avvalo, o'zingga hurmat

Muammo shundaki, bu ikki yo'l o'rtasidagi tanlov har doim ham ongli ravishda amalga oshirilmaydi. Platformaning “hiyla”larini tushunmay turib, odamlar o'zlarini “shunchaki hazil qilyapman” yoki “rost gapni aytyapman” deb o'ylashadi. Holbuki, ular, aslida, ulkan bir mashinaning kichkina g'ildiragi sifatida xizmat qilmoqda: o'z tillari va muloqot madaniyatini yemiruvchi mashinaning. Tushunarliroq aytganda, kimdir aytgan har qanday nojoiz, noto'g'ri so'z, bachkana jumla va haqoratomuz gaplar ortidan ana shunday behayo muloqotlar lentasi oqib kelaveradi. Unga berilgan e'tibor va bildirilgan izoh esa uning yanada ko'payishini ta'minlaydi.

Muammoning ildizini faqat texnikaga bog'lash ham noto'g'ri: uning bir uchi o'zimizga borib taqaladi. Aniqrog'i, tilga bo'lgan hurmatning yo'qolishiga. O'z ona tilida yozayotganda jumlani to'g'ri ifodalashga urinish — so'zning mantig'i va qiymatini his qilish, birgina hissiyotni ifodalovchi rasmli belgi (emoji) bilan cheklanib qolmaslik demakdir. Bu — tarbiya masalasi, maktab masalasi, oila masalasi. Lekin, avvalo, shaxsiy o'rnak masalasidir.

Millat ziyolilari bo'lgan jurnalistlar, olimlar, yoshlar yetakchilari va taniqli shaxslar qanday so'zlashsa, auditoriyaning katta qismi ham shunday gapiradi. Bu mas'uliyat hech qaysi qonunda yozib qo'yilmagan bo'lsa-da, juda aniq va tabiiy jarayondir. Hazrat Navoiy o'zi yozdi, o'zi namuna ko'rsatdi: necha asrlar o'tib ham o'sha til tirik. Avloniy maktab ochdi, gazeta chiqardi: uning tili bugun ham o'qiladi.

Raqamli maydonda ham xuddi shunday zanjir ishlaydi. Bir million kuzatuvchisi bor kanal egasi milliy tilda to'g'ri, mazmunli chiqishlar qilsa, buning ta'siri o'nlab maktab darsliklaridan kuchliroq bo'lishi mumkin. Chunki u ixtiyoriy ko'riladi. Chunki u qiziqarli. Chunki uni yosh avlodning o'zi tanlaydi.

Tilini yo'qotgan xalqning o'zligi ham, kelajagi ham bo'lmaydi. Til faqat muloqot vositasi emas, balki xotira hamdir. Usiz avlodlar o'rtasida ko'prik bo'lmaydi. Usiz kimligimizni boshqalar tugul, hatto o'zimizga ham tushuntirib berolmaymiz.

Ijtimoiy tarmoqlar bu jarayonni tezlashtirishi ham, sekinlashtirishi ham mumkin. U bir vaqtning o'zida milliy til uchun eng katta tahdid va eng katta imkoniyatdir. Bu imkoniyatdan foydalanish yoki uni bema'ni oqimga topshirib qo'yish aynan bizning qo'limizda.

Shohista YuNUSALIYEVA,

Respublika Ma'naviyat va

ma'rifat markazi xodimi.