Pul texnologiyaga, texnologiya bilimga aylangandagina yutamiz

Seuldagi kelishuvlar O'zbekistonga milliardlab dollar emas, undan-da qimmatli narsa —

o'z muhandislik maktabini yaratish imkonini bermoqda

Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning 2026 yil 13-16 sentyabr kunlari Koreya Respublikasiga amalga oshirgan davlat tashrifi yakunida qariyb 12 milliard dollarlik istiqbolli loyihalar portfeli shakllantirildi, Koreya “Eksimbank”i bilan esa 8 milliard dollarlik hamkorlik dasturi qabul qilindi. Raqamlar havas qilarli. Ammo tashrifning asl mohiyati pul miqdorida emas: asosiy masala — bu mablag'lar O'zbekistonda texnologiyaga, texnologiya esa bilim va malakaga aylana oladimi? Aynan shu yerda “investitsiyadan texnologiyaga, texnologiyadan bilimga” degan uch bosqichli mantiqiy zanjir yuzaga chiqadi.

Uch bosqich, yagona zanjir

Birinchi bosqich — investitsiya. Loyihalar yuqori tezlikdagi temir yo'l, biotexnologiya, muhim minerallarni qayta ishlash va raqamli texnologiyalar kabi texnologik sig'imi yuqori sohalarni qamrab oladi. Shu bois ularning asl qiymati faqat moliyaviy hajm bilangina o'lchanmaydi.

Ikkinchi bosqich — texnologiya. Koreyaning ilg'or yechimlari bilan O'zbekistonning xomashyo va sanoat salohiyatini birlashtiruvchi innovatsion-texnologik alyans tayyor uskuna sotib olish chegarasidan ancha kengdir. U minerallarni chuqur qayta ishlash, yarimo'tkazgichlar va yangi materiallar uchun dizayn-sinov markazlari barpo etish hamda kiberxavfsizlikni ta'minlash kabi yo'nalishlarni o'z ichiga oladi.

Uchinchi va eng hal qiluvchi bosqich — bilim. Texnologiyani shunchaki boshqara oladigan operatorlarning o'zi kifoya qilmaydi; uni mahalliy sharoitga moslashtira oladigan, takomillashtiradigan va keyinchalik mustaqil yaratishga qodir bo'lgan muhandis, texnolog hamda tadqiqotchilar suv bilan havodek zarur.

Shu bois “O'zbekiston — Koreya sanoat-texnologik alyansi”ga faqat yangi zavodlar qurish sifatida qarash noto'g'ri. Uning asl mazmuni — mineral xomashyoni shunchaki eksport qilish o'rniga “xomashyo — chuqur qayta ishlash — material — butlovchi qism — tayyor mahsulot” zanjirini mamlakat ichida yo'lga qo'yishdan iborat. Biznes-forumda misni qayta ishlash, elektrotexnika uskunalari, avtomobil va elektromobil ehtiyot qismlarini mahalliylashtirish, robototexnika, biotexnologiya hamda farmatsevtika yo'nalishlari aynan shu maqsadda alohida qayd etildi. Muxtasar aytganda, ushbu tashrifdagi tub burilishni “Koreya sarmoyasi yordamida loyiha qurish”dan “Koreya texnologiyalari negizida O'zbekistonning o'z texnologik va inson kapitalini yaratish”ga o'tish deb baholash mumkin.

Eng murakkabi – texnologiyani sotib olish emas, uni o'zlashtirish

Texnologiyani olib kelish nisbatan oson: zamonaviy asbob-uskuna, litsenziya yoki raqamli yechimlarni xorijiy hamkordan xarid qilsa bo'ladi. Biroq uni mahalliy sharoitga moslashtirish — sof muhandislik mahoratini talab qiladigan vazifadir. Chetdan keltirilgan liniya mahalliy xomashyo xususiyatlarini inobatga olmaydi, mahsulot resepturasini ishlab chiqmaydi, energiya sarfini mustaqil kamaytirmaydi yoki mahalliy detallarni sertifikatlab bermaydi. Bularning bari texnolog, konstruktor, materialshunos, avtomatlashtirish mutaxassisi va tadqiqotchilarning birlashgan mehnati orqali amalga oshadi.

Demak, mahalliylashtirishga yakuniy maqsad emas, balki muhandislik salohiyatining mahsuli sifatida qarash lozim. Import qilingan detalning arzon nusxasini yasash hali mustaqillikdan dalolat bermaydi. Haqiqiy mahalliylashtirish detal yoki materialni mustaqil loyihalash, sinovdan o'tkazish, standartlashtirish va takomillashtirish qobiliyati shakllangandagina boshlanadi.

Osiyo taraqqiyot bankining tahlillari ham zamonaviy sanoat rivoji uchun raqamli va texnik ko'nikmalarni rivojlantirish hamda ta'lim bilan ishlab chiqarish o'rtasidagi uzviylikni kuchaytirish shartligini ko'rsatmoqda. Xulosa oddiy: eng murakkab vazifa texnologiyaning o'zida emas, balki uni chuqur anglaydigan va mahalliy yechimga aylantira oladigan milliy muhandislik maktabini shakllantirishdadir.

“Buyurtma – o'qitish – bandlik”: oliy ta'lim mas'uliyati

Davlatimiz rahbari ilgari surgan “buyurtma — o'qitish — bandlik” tamoyili shunchaki shior emas, balki kadrlar tayyorlash mantig'ini tubdan yangilovchi yondashuvdir. Bu yerdagi “buyurtma” so'zi korxonaning “bizga 50 nafar muhandis kerak” qabilidagi miqdoriy talabini emas, balki qanday ko'nikma, qaysi texnologiya va qay darajadagi malaka zarurligini oldindan aniqlab berishni anglatadi. Shundan kelib chiqqan holda, universitet ta'lim dasturini mehnat bozoriga to'liq moslashtirishi, “diplom berish” tizimidan “kompetensiya kafolati”ga o'tishi, ishlab chiqarishni bevosita o'quv jarayoniga singdirishi va bitiruvchilarning keyingi taqdiriga ham javobgar bo'lishi shart.

Biroq bu o'rinda bir nozik chegara mavjud: oliy o'quv yurti faqatgina kundalik buyurtmalarni bajaruvchi “kadrlar fabrikasi”ga aylanib qolmasligi zarur. Korxona bugungi texnologiya uchun mutaxassis talab qilsa, oliygoh talabani kelgusi 10-20 yil davomida o'zgaradigan texnologik to'lqinlarga ham bemalol moslasha oladigan qilib tarbiyalashi kerak. Shu sababli yangi modelda uch asosiy vazifa uyg'un saqlanishi lozim: fundamental bilim, sanoat kompetensiyasi hamda yangi texnologiya yaratish ko'nikmasi.

Bu tizimga sun'iy intellekt va raqamli texnologiyalar ham integratsiya qilinadi. SI faqat Axborot texnologiyalari fakultetining alohida fani bo'lib qolmay, kimyo muhandisidan tortib iqtisodchigacha — barcha soha vakillari faoliyatiga kirib borishi, talaba esa tayyor texnologiya iste'molchisidan SI yechimlari yaratuvchisiga aylanishi kerak. Buning uchun, avvalo, professor-o'qituvchilar tarkibining o'zi qayta tayyorlanishi shart.

Amalda bu mexanizm quyidagicha ishlaydi: kompaniya kelgusi 3-5 yildagi ehtiyojlarini kompetensiyalar matritsasi shaklida taqdim etadi; universitet uni akademik dasturlarga aylantiradi; koreyalik mutaxassislar maxsus modullardan dars beradi; talabalar qo'shma laboratoriyalarda tadqiqot olib boradi; bitiruv malakaviy ishi esa kompaniyaning real muammosiga — masalan, energiya sarfini qisqartirish yoxud mahalliy xomashyodan yangi material olishga — amaliy yechim taklif qiladi.

Korxonalar iste'dodli talabalarni 2-3-kursdan boshlab tanlab olib, ularni stipendiya va amaliyotlar bilan rag'batlantirsa hamda o'qish tugagach, tayyor ish o'rni bilan ta'minlasa, “buyurtma — o'qitish — bandlik” zanjiri to'liq yopiladi. Bu borada muayyan poydevor allaqachon mavjud: bugun mamlakatimizda Koreya kapitali ishtirokidagi 700 dan ortiq qo'shma korxona faoliyat yuritmoqda, Janubiy Koreya oliygohlarining to'rtta filiali hamda “KOICA” ko'magida tashkil etilgan beshta kasb-hunar markazi mutaxassislar tayyorlamoqda.

Resursdan tayyor mahsulotga: asosiy boylik – qo'shilgan qiymatda

Eng katta qo'shilgan qiymat qazib olish jarayonida ham, hatto dastlabki qayta ishlashning o'zida ham emas, balki yangi materiallar va ular negizida yaratilgan tayyor yuqori texnologik mahsulotlarda shakllanadi. O'zbekistonning mineral-xomashyo zaxirasi kamida 3 trillion dollarga baholangan bo'lib, yaqin yillarda umumiy qiymati 4 milliard dollardan oshadigan 120 ta yirik loyiha amalga oshirilishi rejalashtirilgan.

Ammo volfram rudasini shu holicha eksport qilishdan ko'ra undan volfram kukuni va maxsus qotishmalar tayyorlash, misni xomashyo sifatida sotishdan ko'ra tayyor elektrotexnika qismlari ishlab chiqarish mamlakat ichida ko'proq texnologik tajriba qolishini ta'minlaydi.

Strategik nuqtai nazardan keyingi bosqich — materialshunoslikdir. Zamonaviy iqtisodiyotda metallning o'zi emas, balki unga yangi xususiyatlar bag'ishlangan materiallar — yuqori haroratga chidamli qotishmalar, elektron va yarimo'tkazgich materiallari — yuqori texnologik sanoatning asosini tashkil etmoqda.

Shu sababli Seulda Koreyaning geologiya va materialshunoslik institutlari ishtirokida yarimo'tkazgichlar hamda yangi materiallarni loyihalash va sinovdan o'tkazish markazini barpo etish taklif qilindi. Bunday dizayn-sinov markazi shunchaki navbatdagi laboratoriya bo'lib qolmasligi shart: u ilmiy natijalarni ishlab chiqarishga olib chiquvchi, sinov va sertifikatlash infratuzilmasini yaratuvchi, sanoat buyurtmalarini esa ilmiy izlanishlarning dastlabki bosqichidayoq integratsiya qiluvchi “ko'prik institut” vazifasini o'tashi lozim. Ana shundagina ilmiy ishlanmalarning amaliyotga tatbiq etilish ehtimoli keskin oshadi. Mazkur yondashuv O'zbekistonga “maqola va patent” modelidagi ilm-fandan “prototip, tajriba-texnologiya va tayyor mahsulot”ga yo'naltirilgan amaliy ilmga o'tish imkonini yaratadi.

Kimyo sanoati uchun bu konsepsiya mintaqaviy sanoat parkini oddiy bazaviy kimyo maydonchasi emas, balki elektronika, akkumulyator, avtomobilsozlik va farmatsevtika sohalarini xomashyo bilan ta'minlovchi “yuqori qiymatli materiallar va maxsus kimyo” platformasi sifatida shakllantirishni anglatadi. Hozirda mamlakatimizda PVX (polivinilxlorid), “yashil” vodorod, ko'piklangan polipropilen va “BOPP” (“BOPP”) plyonkalari singari 60 dan ortiq yuqori qiymatli mahsulot o'zlashtirilgan. Endigi vazifa xomashyoni yanada chuqur qayta ishlaydigan ikkinchi va uchinchi texnologik bosqichlarni kengaytirishdir.

Uchinchi ustun – o'zbek muhandisi va olimi

Iqtisodiy mantiq shuni ko'rsatmoqda: agar Koreya ilg'or texnologiyani, O'zbekiston esa boy resurs va qulay bozorni taqdim etayotgan bo'lsa, ushbu hamkorlikning mustahkam uchinchi ustuni — mahalliy muhandis, olim va texnologlar bo'lishi shart. Agar ushbu uchinchi tayanch bo'lmasa, sheriklik “texnologiyani import qilish — uskunani ishlatish — mahsulot chiqarish” degan tor doirada qolib ketaveradi.

Uchinchi ustun kuchli bo'lsagina, mutlaqo yangi zanjir vujudga keladi: texnologiyani qabul qilish, chuqur anglash, mahalliylashtirish, takomillashtirish va nihoyat, mustaqil milliy texnologiya yaratish. Bu jarayonda olim bilan muhandisni bir-biridan ayro tasavvur etib bo'lmaydi: olim yangi bilim va xomashyoni kashf etsa, muhandis uni ishlab turgan qurilma va mahsulotga aylantiradi; ularning orasida esa texnolog, konstruktor va materialshunoslar ko'prik bo'lib turadi.

Biroq yolg'iz iste'dodning o'zi yetarli emas, uni real natijaga aylantira oladigan institutsional muhit kerak. Ayni paytda mamlakatimizda “kompaniya + oliygoh + tadqiqot markazi” uchligini birlashtiruvchi muhim mexanizmlar — korxonalardagi kafedra filiallari, dual ta'lim tizimi, “spin-off” (startap) korxonalari, patentlash va texnologiya transferi markazlari shakllanmoqda. Ularning to'liq quvvat bilan ishlashi uchun har bir loyihada vazifalar taqsimoti, moliyaviy oqimlar va natija egasi oldindan aniq belgilanishi, moliyalashtirish esa bevosita amaliy natijaga — prototip, patent, sanoat sinovi yoki sotuv hajmiga bog'lanishi shart. Ana shundagina ushbu integratsiya qog'ozdagi memorandum bo'lib qolmay, sifatli mahsulot va texnologiya yetkazib beruvchi tizimga aylanadi.

Natija nima bilan o'lchanadi?

Seulda qo'yilgan poydevor samarasini alohida bitta ob'yekt orqali emas, balki yaxlit zanjirning qanchalik uzluksiz ishlashi bilan baholash to'g'ri bo'ladi. Eng dastlabki natijalar oliygoh va laboratoriyalarda ko'rinadi — bu yangi qo'shma ta'lim dasturlari, biznes talabiga mos ko'nikmalar hamda ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik (“R&D”) guruhlari faoliyatida aks etadi.

So'ngra ushbu natija laboratoriyalardan tajriba ishlab chiqarishiga ko'chadi: prototip texnologik reglament va tajriba liniyasiga aylanadi. Keyingi bosqichda natija zavodlarda ko'rinadi — yangi liniyalar ishga tushadi, mahalliy komponentlar ulushi oshadi va seriyali tayyor mahsulotlar tashqi bozorga chiqa boshlaydi.

Biroq eng ishonchli ko'rsatkich — yosh mutaxassisning ish joyidagi o'rnidir. Agar bitiruvchi zamonaviy korxonada xorijiy uskunalarni shunchaki boshqaribgina qolmay, texnologiyani takomillashtirishda ham faol ishtirok etsa, bilim transferi amalda sodir bo'lgan hisoblanadi.

2030 yilga borib elektrotexnika va unga turdosh sohalarda ishlab chiqarishni 11 milliard dollarga, eksportni esa 5 milliard dollarga yetkazish rejasi pirovardida shunchaki zavodlarning soni emas, yuqori malakali muhandislar, materialshunoslar va tadqiqotchilarning bilimi orqali amalga oshadi. Zavod binosini bir necha yilda qurish mumkin, ammo uni harakatga keltiruvchi ilg'or kadrlarni tarbiyalash uchun uzoq muddatli, tizimli ta'lim va mustahkam ilmiy muhit zarur.

Texnologiya sotib olish mamlakatni modernizatsiya qilishi mumkin, ammo texnologiya yaratadigan insonni kamolga yetkazish davlatning uzoq muddatli texnologik mustaqilligini ta'minlaydi. Seulga tashrifning tarixiy ahamiyati ham aslida shunda: u O'zbekistonga arzon xomashyo yoki shunchaki yirik bozor emas, balki texnologiyalarni o'zlashtira oladigan va yangi mahsulotlar yarata biladigan yuqori malakali muhandislar mamlakatiga aylanish uchun ulkan imkoniyat yaratmoqda.

Botir USMONOV,

Toshkent kimyo-texnologiya instituti

rektori.