Kitob ham o'qib turaylik…

Prezidentimizning davlat rahbari sifatidagi dastlabki qarorlaridan biri ulug' shoirimiz Erkin Vohidovning xotirasini abadiylashtirish haqida bo'lgan edi (teleefirlarda, suhbatlarda, Oliy Majlis yig'ilishlari-yu turli tadbirlarda Erkin aka bilan muntazam muloqotda bo'lib turganlarini tez-tez ta'kidlar edilar). Oradan ko'p o'tmay, kitobxonlikni rivojlantirish, soha faoliyatini takomillashtirish to'g'risida Hukumat qarori qabul qilindi. Hali-hanuz esimda, shu sohada baholi qudrat mehnat qilib yurgan bir noshir sifatida bu qarorni xuddi tug'ilgan kundagi samimiy tabrikdek g'oyat hayajon va quvonch bilan qarshi olgandim.

Bu yog'i ketdi. Kitob va kitobxonlik davlat darajasidagi ezgu harakat sifatida e'tirof topdi; umrida birorta kitob o'qimagan katta-kichik rahbarlar ham uyini, ishxonasini yangi kitoblar bilan to'ldirib tashladi. Mayli-da, shuning o'zi ham katta gap! Axir taxmonda turgan kitobni avval varaqlaydi, keyin asta-sekin o'qiy boshlaydi, qiziqib qolib, ishdan qaytayotganda uyiga ham olib ketadi.

Biror kishiga baho berishda uning kitob o'qish-o'qimasligi ham e'tiborga olinadigan bo'ldi. Kitob bayramlari urfga kirdi, “Zukko kitobxon”, “Bilimdon kitobxon” kabi tanlovlar yo'lga qo'yildi. Hatto kitob o'qib institutga kirish, avtomashina yutib olish, pul mukofotiga ega bo'lish bir qarashda g'alatiroq tuyulardi-yu, lekin, har holda, odat tusiga kirdi. Ota-onalar barcha ishlarini yig'ishtirib qo'yib, xuddi oliy o'quv yurti imtihoniga tayyorlagandek, alohida o'qituvchi yollab, farzandlarini kitobxonlik tanlovlariga tayyorlay boshladi. O'zbekiston kitobxonlar yurtiga aylanmoqda.

Baribir bu juda zo'r tashabbus bo'ldi: kitob o'qib mashina yutish… qandini ursin! Bunday voqealar dunyo kitobxonligi tarixida bo'lmagan bo'lsa kerak. Qishloqlik otasi “moshin”ni minib (yonida onaxon), g'oliba qizi gullar va sovg'alar quchog'ida kirib kelsa, butun qishloq xuddi to'yday kutib olsa, karnay-surnay sadolari yangrasa… Bundan ortiq go'zal manzara bormi?

Tan berish kerak, aniqrog'i, ochiq tan olish lozim — bu harakat dunyoqarashimizni oz bo'lsa-da, o'zgartirdi. Millatning yuzini kitob sari burdi.

Rosmana kitobxonlik davri, zamoni kelmoqda. Misollar yetarli: metro bekatlarida kitob rastalari ochildi, eng muhimi, Toshkentdagi yirik savdo markazlarida ham kitob do'konlarini tashkil etish tartibi belgilandi.

Yil boshida Prezidentimizning “Kitobxonlik madaniyatini rivojlantirish va aholi o'rtasida kitob o'qishga qiziqishni oshirish chora-tadbirlari to'g'risida”gi qarori e'lon qilindi. Yuqorida ta'kidlaganimizdek, bu Yurtboshimizning kitobxonlikni kuchaytirish borasidagi ikkinchi muhim qarori bo'lib, jamiyatda keng aks-sado berdi. Ko'pchilik bu chindan ham ikkinchi qaror ekanini yaxshi eslab turibdi. Hujjat jamoatchilikda katta xushnudlik uyg'otdi. Bu yana bir haqiqatni ko'rsatdiki, kitobga, ma'naviyatga bo'lgan e'tibor shaxsan Davlat rahbarining qat'iy pozitsiyasi va tutgan yo'lidir. Ta'bir joiz bo'lsa, bu shunchaki bir navbatchi tadbir emas, balki muttasil e'tibordagi strategik faoliyatdir. Ochig'i, ahli kitob, ahli ijod va butun kitobsevar xalqimiz bundan o'ziga ma'naviy kuch-mador, katta rag'bat oldi.

Endi mutasaddi idoralar va tegishli tashkilotlar jarayonni to'liq nazoratga olishi zarur. Joylarda ishlar qanday ketayotgani — hududlarda nechtadan kitob do'koni borligi, ular kitoblarni qaerdan va qanday yetkazib kelayotganidan tortib, davlat hamda xususiy kitob savdosi tizimini rag'batlantirish masalalarigacha chuqur tahlil qilinishi lozim. Soha rivoji uchun amaliy taklif, puxta reja va kerakli ko'mak ko'rsatilmog'i shart. Aks holda, kutilgan natijaga erishib bo'lmasligi mumkin.

Ilgari “O'zkitobsavdo” davlat tashkiloti bo'lardi. Bu hali mustaqillikdan avvalgi davr edi. Agar yanglishmasam, tashkilot rahbari ulug' shoirimiz G'afur G'ulomning singlisi Bahri G'ulomova, muovini esa sohaning yetuk mutaxassisi Sotvoldi Yo'ldoshev edi. Bundan 40-45 yil avvalgi gaplar… Har bir nashriyot o'zi chop etayotgan kitob uchun, soha tili bilan aytganda, annotatsiya yozib, xodimini ularning huzuriga yuborardi. Ular kitobning tavsifi bilan tanishib, respublikadagi kitob savdosi tizimi va tarmoqlari talabidan kelib chiqib, nashr adadini belgilab berishardi. Men u paytlar nashriyotda kichik muharrir edim, ba'zan mana shu jarayonlarda bevosita qatnashardim. Sotvoldi aka kitob annotatsiyasini diqqat bilan o'qib, bir-ikkita savol berar, so'ng kitob necha nusxada chiqishini belgilardi, Bahri opa esa tasdiqlab, qo'l qo'yib berardilar. Adadlar butun respublika miqyosidan kelib chiqib belgilanardi: 30, 40, 50, hatto 70 ming nusxagacha bo'lardi. Ha, darvoqe, qardosh respublikalardagi kitob savdosi tizimi haqida ham ularda aniq ma'lumotlar bo'lgan, shekilli, yana 10-15 ming nusxa ular uchun qo'shilardi.

Hozir shularni eslab, rosti, hayratlanaman, tasanno aytaman. Ilgari bir hikmatli gap bo'lardi: “Bugungi ko'p yangiliklar, aslida, yaxshilab unutilgan eskiliklardir”. Shu ma'noda, avvalgi ibratli ishlar, odatlar va to'plangan boy tajribani ham unutmaslik, ulardan batamom yuz o'girmay, foydali jihatlarini o'zlashtirishimiz kerakdek. Deylik, biz yashagan qo'shni Qirg'izistonning O'sh viloyatiga qarashli Olabuqa tumanidagi kitob savdosi tarmog'iga ham muayyan miqdorda kitob kelib turardi. Qo'limizga ozgina pul tushdi deguncha, tuman markazidagi kitob do'koniga chopardik va Toshkentda chiqqan yangi nashrlarni xarid qilardik. O'sha kezlar kitob faqat Toshkentdagina chiqadigandek tuyulardi va men aynan shu sababli Toshkentni yaxshi ko'rib qolganman, poytaxtga talpinganman. O'shandan buyon shu yerdaman: kitob ichida, kitob olamidaman…

Ilgari yana bir ajoyib an'ana bo'lardi: muhim sanalarda, bayramlarda, tug'ilgan kunlarda, hatto hech bir sababsiz ham odamlar bir-biriga kitob sovg'a qilardi. Keyingi yillarda bu go'zal odat biroz unutilgandek edi, zora qabul qilingan qarorlar sharofati bilan yana qayta tiklansa.

Gap shu yerga kelganda beixtiyor o'rnimdan turib, ixchamgina shaxsiy kutubxonamni ko'zdan kechirdim.

Kitoblarimning aksariyati dastxatli: bu endi butunlay o'zgacha bir dunyo! Mualliflar xuddi aziz birodarlarimdek qadrdon va samimiy. Kitoblarni bir-bir varaqlab, ularning qo'l yozuvlarini, samimiy tilaklarini o'qir ekanman, ko'nglim entikib ketdi. Qadrdonim Nosir Fozilov meni hamisha “qirg'izim” derdilar; “O'zbek degan ulug' xalqning kuni bir qozoq bilan bir qirg'izga qoptimi?” deb hazillashib qo'yardilar. Birodarimdek aziz bo'lib ketgan Erkin Vohidovning dastxati esa aslida ko'rkam bir san'at, tugal ijod namunasining o'zi.

O'sha zamonlarda bunday buyuk insonning ham boshida bir muddat qora bulutlar aylanib qolgan edi. Bir gal to'ydan chiqib, u kishini ijodkorlar davrasida ko'rib qoldim. “Kattalar” sal nariroqda turishardi. Shu holat menga ta'sir qilib, g'ururim junbishga keldimi, shartta bordim-da, atay jur'at bilan: “Erkin aka, ertaga soat o'nda nashriyotga o'ting. Sakkiz jildlik kitobingizni nashr rejasiga kiritganmiz, shuni boshlaymiz, rejaga kirgan”, dedim-u, burilib jo'nadim.

Ertasiga birinchi qavatdagi navbatchilik postidan qo'ng'iroq qilib qolishdi: shoir Erkin Vohidov kelibdilar! Kechagi gapim esimga tushib, zinalardan o'qdek uchib tushdim. “Aytilgan so'z — otilgan o'q”. Maza qilib, ulug' shoirning sakkiz jildligini nashr etdik… Kunlar o'tib, muallif minnatdorchilik bildirish uchun kelib, bizni bir piyola choyga taklif qildilar. Lekin ungacha bosh direktor Bobur Shuhratovich Alimov (rahmatli adibimiz Shuhrat domlaning farzandlari) bilan kelishib, shoir sharafiga kamtarona bir dasturxon yozib qo'ygan edik.

— Ie, buyog'i qiziq bo'ldi-ku! Ham kitobimni chiqarib berib, ham dasturxon yozasizlarmi? — degandilar kulib. So'ngra qo'llarini ochib, uzoq duo qilgandilar…

Ibrohim G'afurovning dastxatlari — yaxlit bir falsafa va xotira, Omon Matjonniki — alohida bir olam, Abduqahhor Ibrohimovning dastxati esa chiroyli bir maqola, o'zini alohida chop etsa arziydi. Qadrli To'ra akam — To'ra Sulaymonning dastxatlari bo'lsa, jigarning jigarga qilgan chin duosi, o'giti va omonat topshirig'iga o'xshagan ta'sirchan bir esse.

Shu yerga kelganda ko'nglimdan bir o'y kechdi: azizim, poyintar-soyintar bo'lsa-da, ushbu bitiklarni o'qib bo'lgach, kutubxonangizdagi kitoblarni bir-bir varaqlang. Yuragingiz hapriqadi, olamdan o'tgan mualliflarning haqiga duo qilasiz, tiriklariga esa barcha ishingizni bir chetga surib qo'yib, hech bo'lmasa, bir sim qoqing. Rohatlanasiz, dilingiz yorishadi.

Ahror AHMEDOV,

“Sharq” nashriyot-matbaa aksiyadorlik

kompaniyasi bosh muharriri,

O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan jurnalist.