Qulaylikning yashirin xavfi

— To'xtang… — dedi G'ayrat ikki bukilgancha, nafasi bo'g'ziga tiqilib. — Charchadim…

Oldinlab ketayotgan bobosi esa ortiga burilib, kulib qo'ydi.

— Yugur, bolam, yugur! — dedi u tetik ovozda.

G'ayrat zo'rg'a qadam tashlar, nafasi qisilib borardi. Yetmishdan oshgan bobosi esa hanuz bardam edi.

— Sen hali 24 yoshli navqiron yigitsan-u, “charchadim” deysan-a! — dedi bobosi yengil kulimsirab. — Men nima deyishim kerak unda?

Texnologiyalar rivojlanib, inson hayoti kundan-kunga qulaylashib borayotgani bir qarashda taraqqiyot belgisidek ko'rinadi. Endi uzoq masofani piyoda bosib o'tishga hojat yo'q — transport tayyor. Uy yumushlarini texnika bajaradi. Ishlarning aksariyati kompyuter qarshisida amalga oshiriladi. Hatto ovqat ham bir tugmani bosish orqali buyurtma qilinadigan davrga kelib qoldik. Ammo inson uchun yaratilayotgan bu qulayliklar ortida jiddiy xavf — kamharakatlilik yashirinib turgani tobora yaqqol sezilmoqda.

Bugungi kunda dunyo bo'ylab millionlab insonlar kunning katta qismini o'tirgan holda o'tkazmoqda. Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti ma'lumotlariga ko'ra, jismoniy faollikning yetishmasligi yurak-qon tomir kasalliklari, qandli diabet, semizlik, qon bosimi oshishi, ruhiy tushkunlik va hatto ayrim saraton turlarining rivojlanishiga sabab bo'luvchi asosiy omillardan biridir.

Mutaxassislarning fikricha, inson organizmi harakat uchun moslashgan. Tibbiyot olimlari qadimdan “harakat — hayot” degan tushunchani bejiz tilga olishmagan. Chunki inson tanasidagi qon aylanishidan tortib, mushaklar faoliyati, miya ishlashi va immunitet tizimigacha — barchasi muntazam harakat bilan chambarchas bog'liq. So'nggi yillarda “o'tirib yashash sindromi” (gipodinamiya) degan atama ham keng qo'llanila boshlandi. Bu holat, ayniqsa, ofis xodimlari, talabalar va telefonga qaram bo'lib qolayotgan yoshlar orasida ko'proq kuzatilmoqda. Bir necha soatlab harakatsiz o'tirish organizm faoliyatini sustlashtiradi, modda almashinuvini sekinlashtiradi va ortiqcha vazn to'planishiga sabab bo'ladi.

Olimlarning ta'kidlashicha, inson yoshi ulg'aygani sari emas, harakati kamaygani sayin qariy boshlaydi. Mashhur fiziolog olimlarning tadqiqotlarida muntazam jismoniy faollik biologik qarishni sekinlashtirishi, miya faoliyatini uzoq vaqt faol saqlashi va umr davomiyligini uzaytirishi qayd etilgan.

Oldinlari odamlar bozorga piyoda borar, hovlida kuymalanib, ko'proq jismoniy mehnat qilardi. Hozir esa bir qavat yuqoriga chiqish uchun ham lift qidiradigan jamiyat shakllanmoqda. Natijada yoshlar orasida ham semizlik, tez charchash va qon bosimi bilan bog'liq muammolar ko'paymoqda.

Ammo inson harakatni hayotiga qaytara olsa, organizmi ham unga javoban “uyg'onadi”. Bunga o'zbek sporti vakillari misolida ham ko'plab dalillarni keltirish mumkin. Masalan, o'zbek dzyudosi asoschilaridan biri Arslon Elov 75 yoshga kirganiga qaramay, hanuz yosh sportchilarga dzyudo sirlarini o'rgatib kelmoqda. Yoki 80 yoshli sport jurnalisti Azim Alimov haqida yozilgan maqolalarda uning hanuz faol, tetik va sport muhitidan uzoqlashmagani alohida ta'kidlanadi. Bugungi kunda paralimpiya chempionlari Asila Mirzayorova va Husniddin Norbekov kabi sportchilar ham inson tanasi imkoniyatlari cheksiz ekanini isbotlashmoqda.

Bu misollar orqali bir haqiqatni anglash mumkin: insonni yosh emas, harakatsizlik qaritadi. Organizm harakat qilganda yashaydi, harakatsizlik esa uni asta-sekin so'ndiradi.

Aslida, sog'lom va tetik hayot kechirish uchun insondan katta mablag' yoki murakkab sharoit talab qilinmaydi. Eng avvalo, zararli odatlardan uzoqlashish zarur. Shuningdek, zamonaviy inson eng ko'p vaqtini ekran qarshisida o'tkazayotganini ham inkor etib bo'lmaydi. Telefon va ijtimoiy tarmoqlarga qaramlik nafaqat jismoniy, balki ruhiy salomatlikka ham salbiy ta'sir ko'rsatmoqda.

Sog'lom turmush tarzining asosiy ustunlari esa oddiy: harakat, me'yorida ovqatlanish, sifatli uyqu va ruhiy osoyishtalikdir. Inson necha yoshga kirishidan qat'i nazar, sog'lom va tetik yashashi mumkin. Buning siri oddiy: organizmni harakatdan mahrum qilmaslik, zararli odatlardan tiyilish va me'yorga amal qilishdir.

Bugungi qulayliklar asri insonni dangasalikka emas, ongli hayot kechirishga undashi kerak. Zero, texnologiya inson hayotini yengillashtirishi mumkin, ammo sog'lom yashash mas'uliyatini uning o'rniga bajarib bera olmaydi.

Farangiz ABRUYEVA.