Xalqaro miqyosda e'tirof etilgan tajriba
Globallashuv va axborot xurujlari kuchaygan sharoitda ekstremizm hamda terrorizm tahdidlariga qarshi kurashish Yangi O'zbekiston davlat siyosatining ustuvor yo'nalishlaridan biriga aylandi. So'nggi yillarda ushbu sohada amalga oshirilgan tizimli ishlar ekstremizmga qarshi kurashning huquqiy, institutsional va ma'rifiy asoslarini yangi bosqichga olib chiqdi.
O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tomonidan 2017 yili BMT minbarida ilgari surilgan tashabbus asosida 2018 yil dekabr oyida BMT Bosh Assambleyasi “Ma'rifat va diniy bag'rikenglik” nomli maxsus rezolyutsiyani bir ovozdan qabul qildi. Bu holat O'zbekistonning xalqaro tinchlik hamda bag'rikenglikni ta'minlashga qo'shayotgan hissasining muhim e'tirofi bo'ldi. Ayniqsa, ekstremizm va terrorizmga qarshi kurash borasida ilgari surilgan “Jaholatga qarshi — ma'rifat” tamoyili xalqaro miqyosda insonparvar va profilaktikaga asoslangan yondashuv sifatida yuqori baholandi.
Yangi O'zbekistonda ekstremizmga qarshi kurash siyosati inson huquqlarini hurmat qilish, ijtimoiy moslashuv va ma'rifiy tarbiyaga asoslangan kompleks model sifatida shakllangani alohida e'tirof etilmoqda. Bu yondashuv nafaqat ekstremizmning oqibatlarini bartaraf etishga, balki uning kelib chiqish sabablarining oldini olishga qaratilgani bilan ham ahamiyatlidir.
Davlatimiz rahbari tashabbusi bilan ekstremistik oqimlarga aloqadorlikda gumon qilinib, huquqni muhofaza qiluvchi organlar nazoratida turgan fuqarolarning ishlari qayta ko'rib chiqildi. Natijada 20 ming nafardan ortiq fuqaro hamda ularning yaqin qarindoshlari “qora ro'yxat”dan chiqarildi va ushbu amaliyot butunlay bekor qilindi. Mazkur qaror inson huquqlarini ta'minlash, fuqarolarning jamiyatga qayta integratsiyalashuvini qo'llab-quvvatlash hamda ekstremizmga qarshi kurashning insonparvar modelini qaror toptirishdagi muhim islohot sifatida milliy va xalqaro darajada e'tirof etildi.
Besh bosqichda amalga oshirilgan “Mehr” gumanitar operatsiyalari ham mamlakat insonparvarlik siyosatining eng muhim tashabbuslaridan biri bo'ldi. Ushbu operatsiyalar davomida qurolli mojarolar hududlarida qolib ketgan 530 nafardan ortiq O'zbekiston fuqarosi Vatanga qaytarildi. Ularning aksariyatini ayollar va bolalar tashkil etdi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan mazkur fuqarolarga jinoyatchi emas, balki urush oqibatlaridan jabr ko'rgan insonlar sifatida munosabatda bo'lish tamoyili ilgari surildi. Shu asosda ular davlat himoyasiga olinib, kompleks reabilitatsiya va reintegratsiya dasturlari amalga oshirildi. Vatanga qaytarilgan ayollar va bolalarga tibbiy, psixologik hamda ijtimoiy yordam ko'rsatildi. Shaxsiy hujjatlarning tiklanishi, uy-joy va ish bilan ta'minlash, farzandlarni ta'lim muassasalariga joylashtirish singari tadbirlar davlatning insonparvar siyosatini namoyon etuvchi muhim natijalardir.
Ekstremistik jinoyatlar uchun jazo o'tagan, qilmishidan chin dildan pushaymon bo'lib, tuzalish yo'liga o'tgan shaxslarga nisbatan qo'llanayotgan insonparvar yondashuv ham alohida e'tiborga loyiq. Jumladan, Prezident afvi asosida yuzlab mahkumlar ozodlikka chiqarilib, ularning jamiyatga moslashishi uchun huquqiy va ijtimoiy tizim yaratildi.
Mahalla fuqarolar yig'inlari, yoshlar va xotin-qizlar jamoat tuzilmalarining kafilligi asosida ayrim shaxslarga nisbatan qamoq jazosi o'rniga jamoatchilik nazorati hamda ijtimoiy qo'llab-quvvatlash mexanizmlarini qo'llash amaliyoti joriy etildi.
Shuningdek, xalqaro terroristik tashkilotlar ta'siriga adashib tushib qolgan, biroq qurolli harakatlarda ishtirok etmagan va o'z qilmishini anglab yetgan fuqarolar uchun davlatga murojaat qilish hamda huquqiy kafolatlar asosida jamiyatga qayta integratsiyalashish imkoniyati yaratilgani ham ijobiy tajriba sanaladi.
“Jaholatga qarshi — ma'rifat” tamoyilining izchil amalga oshirilishi mamlakatda diniy bag'rikenglik muhitini mustahkamlash, yoshlarni milliy va umuminsoniy qadriyatlar ruhida tarbiyalash hamda ularning huquqiy va diniy savodxonligini oshirishga xizmat qilayotgan samarali yondashuv sifatida baholanmoqda.
Ekstremizmning transmilliy xususiyatini inobatga olgan holda, O'zbekiston xalqaro hamkorlikni ham izchil rivojlantirmoqda. Mamlakat BMT, ShHT, MDH va boshqa xalqaro tuzilmalar doirasida terrorizm hamda ekstremizmga qarshi qo'shma dasturlar, amaliy tadbirlar va tajriba almashish jarayonlarida faol ishtirok etmoqda. Xususan, Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan BMTning Terrorizmga qarshi kurash boshqarmasi bilan hamkorlikda Terrorizmga qarshi kurash sohasida reabilitatsiya va reintegratsiya masalalari bo'yicha mintaqaviy ekspertlar kengashi tashkil etildi hamda uning faoliyati uchun “yo'l xaritasi” tasdiqlandi. Bu holat O'zbekiston tajribasi xalqaro miqyosda e'tirof etilayotganining yaqqol namunasidir. Ushbu tashabbus o'zaro axborot almashinuvini kuchaytirish, huquqni muhofaza qiluvchi organlar salohiyatini yuksaltirish va mintaqaviy xavfsizlikni ta'minlashga xizmat qiladi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan BMT Bosh Assambleyasi minbarida Yoshlar huquqlari bo'yicha xalqaro konvensiyani ishlab chiqish tashabbusining ilgari surilishi ham xalqaro hamjamiyat tomonidan yoshlarning huquq va manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan dolzarb taklif sifatida e'tirof etildi. Mazkur tashabbus ekstremistik tashkilotlar ta'siriga qarshi kurashda yoshlarni har tomonlama qo'llab-quvvatlash ahamiyatini xalqaro darajada oshirishga xizmat qildi. Ayniqsa, “Yoshlar daftari” tizimi orqali ijtimoiy himoyaga muhtoj va ishsiz yoshlarni qo'llab-quvvatlash, ularga subsidiyalar, mehnat qurollari hamda ta'lim imkoniyatlarini taqdim etish ekstremizmning ijtimoiy omillarini bartaraf etishga qaratilgan amaliy choralardir.
Ta'lim muassasalarida huquqiy targ'ibot ishlarining kuchaytirilishi, yoshlar bilan muntazam uchrashuvlar, davra suhbatlari va ma'naviy-ma'rifiy tadbirlarning tizimli tashkil etilishi, shuningdek, internet makonida tarqalayotgan zararli axborotlarga qarshi ishonchli va ilmiy asoslangan kontentni keng targ'ib qilish bo'yicha amalga oshirilayotgan ishlar ham ekstremizm profilaktikasining zamonaviy hamda samarali usullari hisoblanadi.
Shuningdek, mahalla, ta'lim muassasalari, oila va davlat tashkilotlari o'rtasidagi hamkorlikning izchil mustahkamlanishi, aholi o'rtasida huquqiy madaniyat hamda fuqarolik mas'uliyatini oshirishga qaratilgan profilaktik tadbirlarning tizimli yo'lga qo'yilgani ekstremizmning oldini olishda samarali mexanizmga aylandi.
Mamlakatimizda radikal mafkuralarga qarshi kurashda diniy bilim va ilmiy-ma'rifiy yondashuvni kuchaytirish maqsadida yangi ilmiy va ta'lim muassasalari tizimi shakllantirilganini ham qayd etish joiz. Samarqandda Imom Buxoriy, Surxondaryoda Imom Termiziy va Toshkentda Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazlarining tashkil etilishi, shuningdek, Islom sivilizatsiyasi markazining barpo etilishi mamlakatning ma'rifatparvarlik siyosati va diniy-ma'rifiy merosni o'rganishga bo'lgan yuksak e'tiborining amaliy ifodasidir.
O'zbekiston musulmonlari idorasi va taniqli ulamolar ishtirokida ijtimoiy tarmoqlarda ekstremistik oqimlarning soxta g'oya va fatvolariga qarshi ilmiy asoslangan video va audiomateriallarning muntazam e'lon qilib borilishi jamoatchilikni ishonchli axborot bilan ta'minlash hamda aholining diniy savodxonligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Oliy sud tomonidan internet tarmog'ida tarqatilayotgan ekstremistik mazmundagi resurslar ro'yxatining shakllantirilishi va ularning mamlakat hududida cheklanishi, huquqni muhofaza qiluvchi organlarning kiberxavfsizlik tuzilmalari tomonidan zararli axborotlarni aniqlash va bloklashning avtomatlashtirilgan tizimlari joriy etilgani raqamli makonda xavfsizlikni ta'minlashga jiddiy e'tibor qaratilayotganidan dalolat beradi.
Ta'kidlash kerakki, Yangi O'zbekistonda ekstremizmga qarshi kurash siyosati huquqiy choralar, insonparvarlik tamoyillari, ma'rifiy profilaktika, xalqaro hamkorlik, raqamli xavfsizlik va yoshlar siyosati kabi o'zaro bog'liq yo'nalishlarni qamrab olgan kompleks model sifatida shakllangani bilan e'tirofga sazovordir.
Sarvarjon G'AFUROV,
siyosiy fanlar doktori,
professor.