5 baho nimani hal qiladi?
Orasida “tört” bahosi ham bölgan şahodatnomasini qölida tutgança, u ilkis köziga yoş oldi. Köz ostidan atrofga razm solayotgan ustoz qaddini egib, hiqillab turgan öquvçisiga qaradi va uning yoqasidagi bitiruvçilik lentasini töğrilar ekan:
— Quvonç yoşlarimi bu? — dedi.
— Ustoz, men doim aʼlo öqişga harakat qildim, lekin baholarim bundan mustasno…
— Men sizlarga doim aytganman, baho heç narsani hal qilmaydi…
— Yöq, hal qiladi, ustoz! — dedi u yuzidagi yoşlarni artar ekan. — Men çet elga öqişga hujjat topşirdim, u yerda baholarimga ham qaraladi. Töğri, “IELTS” sertifikatim bor, lekin…
— Sen könglingni keng qil, — dedi ustoz. — Hali öqişga kirib, xuşxabar yetkazgani kelasan. Muhimi, talaba bölganingdan söng öz mutaxassisliging böyiça çuqur nazariy va amaliy könikmaga ega bölgin.
Odatda, maktab baholari köpçilik öquvçilar va ota-onalar uçun eng muhim mezonlardan biri sifatida köriladi. “5 oldingmi?”, “Attestat qanday çiqdi?” kabi savollar göyoki butun kelajakni hal qiladigandek tuyuladi. Aslida esa bu masala ança murakkab va bir yoqlama emas. Maktabdagi baholar öquvçining maʼlum bir vaqt oraliğida öqigan fanlarni qançalik özlaştirganini körsatadi, xolos. Ammo bu holat uning kelajakdagi muvaffaqiyati yoki qobiliyatini töliq belgilab bera olmaydi.
Özbekistonda oliy taʼlim muassasalariga kiriş, asosan, test sinovlari orqali amalga oşiriladi. Yaʼni, oliy taʼlim maskanlariga qabul qilişda maktab attestatidagi baholar emas, balki kiriş imtihonlaridagi natijalar asosiy hal qiluvçi omil hisoblanadi. Baʼzi yillarda ayrim yönalişlar böyiça attestat baholari yoki sertifikatlar (masalan, çet tilini biliş sertifikatlari) qöşimça ustunlik sifatida inobatga olinişi mumkin, lekin bu umumiy tizimda asosiy rol öynamaydi. Demak, “5” bahoga öqigan öquvçi ham, örtaça özlaştirgan öquvçi ham kiriş imtihonlarida teng şaroitda bellaşadi.
Aslida, maktab va oliy taʼlim öçoqlaridagi baholarni bir taroziga qöyib bölmaydi. Ularning ahamiyati insonning qaysi maqsad sari intilayotganiga qarab özgaradi. Maktab baholari köproq umumiy bilimni özlaştiriş, intizom va asosiy poydevorni şakllantirişga xizmat qiladi. Lekin ular köp hollarda yakuniy va hal qiluvçi omilga aylanmaydi. Ayniqsa, oliy öquv yurtiga kirişda asosiy eʼtibor test va imtihon natijalariga qaratiladi.
Universitet bosqiçiga kelganda esa masala özgaradi. Çunki bu yerda baholar faqat “ötiş” uçun emas, balki kelajakdagi ilmiy faoliyat uçun ham muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, magistratura, “PhD” yoki ilmiy izlanişlarni davom ettirişni rejalaştirganlar uçun “GPA” (örtaça özlaştiriş bahosi) juda katta rol öynaydi. Xorijiy universitetlarning magistratura va grant dasturlariga qabul jarayonida ham yuqori “GPA” talab qilinadi va bu nomzodning barqaror öqiganini körsatuvçi asosiy mezonlardan biri sanaladi. Şu bilan birga, çet elda tahsil oliş yoki grant yutişni maqsad qilganlar uçun ham baholar muhim. Maktab bosqiçidagi yaxşi natijalar va sertifikatlar bakalavriatga kirişda yordam bersa, universitetdagi “GPA” esa grantlar, stipendiyalar va magistraturaga qabul qilinişda katta ustunlik beradi. Çunki xalqaro dasturlar faqat bir martalik natijaga emas, balki butun öqiş davomidagi barqarorlikka eʼtibor qaratadi.
Xalqaro tajribaga nazar taşlansa, vaziyat biroz boşqaça ekanini köriş mumkin. Masalan, AQŞ va Yevropadagi köplab universitetlarda “GPA” juda muhim rol öynaydi. Buyuk Britaniya va boşqa Yevropa davlatlarida “IELTS” yoki “TOEFL” kabi til sertifikatlari bilan bir qatorda akademik körsatkiçlar ham birgalikda baholanadi. Germaniya kabi davlatlarda esa “GPA” tizimi (1.0-4.0) öqişga kirişda juda hal qiluvçi ahamiyatga ega. Yaʼni, dunyoning turli mamlakatlarida maktab yoki kollejdagi baholar maʼlum darajada eʼtiborga olinadi, lekin u har doim ham yagona va mutlaq omil hisoblanmaydi.
Qiziq tomoni şundaki, hayotiy misollar köp hollarda “faqat aʼloçilar muvaffaqiyatli böladi” degan qaraşni inkor etadi. Masalan, jahonga maşhur tadbirkor, milliarder Bill Geyts universitetni tugatmagan bölsa-da, dunyodagi eng yirik texnologik kompaniyalardan biriga asos solgan. Stiv Jobs ham kollejni yakunlamagan, lekin butun dunyoda texnologiya va dizayn tuşunçasini tubdan özgartirib yuborgan. Mark Sukerberg esa universitetni tark etib, global ijtimoiy tarmoq yaratdi. Biroq bu “baholar umuman kerakmas” degani emas. Ayrim tadqiqotlarga köra, yuqori “GPA” bilan tamomlagan talabalar keyingi 5-10 yil içida barqarorroq daromadga ega böliş ehtimoli yuqoriroq böladi. Aʼlo baho, odatda, intizom, rejali işlaş va tizimli örganiş könikmasini şakllantiradi. Lekin bu ham muvaffaqiyatning yagona kafolati emas.
Aslida, eng katta farq bahoda emas, balki fikrlaş tarzida namoyon böladi. Maktabni “5” baholarga tugatganlar köpinça tizimga moslaşgan va tartibli işlaşni örgangan bölişadi. Örtaça yoki pastroq baho olgan, ammo keyinçalik katta yutuqlarga erişganlar esa köpinça ijodiy fikrlaş, tavakkal qiliş va öz yölini topa oliş qobiliyati bilan ajralib turişadi. Şu sababli ham hayotda ikkala toifadagi insonlar muvaffaqiyatga erişa oladi, faqat ularning bosib ötadigan yöllari farq qiladi.
Hozirgi zamonaviy taʼlim tizimida asta-sekin bahodan köra kompetensiya (amaliy könikma va bilim) muhimroq ahamiyat kasb etmoqda. Yaʼni “GPA”, til sertifikatlari, amaliy loyihalar, portfolio va tajriba kabi omillar universitetga kirişda hamda keyingi bosqiçlarda katta örin egallamoqda. Ayniqsa, çet elda öqiş yoki grant yutişda faqat baho emas, balki yaxlit profil — bilim, könikma va ijtimoiy faollik birgalikda baholanadi.
Xullas, maktab baholari muhim, lekin ular inson kelajagini töliq belgilab beradigan yagona mezon emas. Ular şunçaki boşlanğiç bosqiçdagi körsatkiç, xolos. Asosiy yöl esa maktabdan söng — oliy ilm dargohlarida, hayotiy tajriba orttiriş va öz ustida muntazam işlaş jarayonida boşlanadi. Baholar eşikni oçib berişi mumkin, ammo içkarida qanday yöl tutiş faqat insonning öz qölida.
Farangiz ABRUYEVA.
