Ayol o'zgarsa, jamiyat o'zgaradi

Yangi O'zbekiston taraqqiyotining eng muhim mezoni – inson qadrini ulug'lash va ayol salohiyatini ro'yobga chiqarish

Ba'zan tarixni katta siyosat, yirik qurilishlar yoki iqtisodiy islohotlar o'zgartiradi, deb o'ylaymiz. Aslida esa tarixni inson o'zgartiradi. Insonning taqdiriga e'tibor qaratgan davlatgina taraqqiyot sari dadil odimlaydi. Inson haqida so'z ketganda esa, avvalo, jamiyatning ma'naviy tayanchi bo'lgan ayol siymosi ko'z oldimizga keladi. Chunki ayolning qadri ulug'langan yurtda nafaqat oilalar, balki butun jamiyatning kelajagi mustahkam bo'ladi.

Bugun dunyo shiddat bilan o'zgarmoqda. Sun'iy intellekt, raqamli iqtisodiyot, yangi kasblar, keskin raqobat sharoitida davlatlarning muvaffaqiyati tabiiy boyliklar bilan emas, balki inson kapitali bilan o'lchanmoqda. Ana shunday sharoitda ayollarning bilim olishi, kasb egallashi, iqtisodiy faolligi va davlat boshqaruvidagi ishtiroki strategik ahamiyat kasb etmoqda. Bu masala endi faqat ijtimoiy himoya yoki inson huquqlari doirasidagi mavzu emas. Bu – millat taraqqiyoti va kelajak avlod taqdiri bilan bog'liq masaladir. Yangi O'zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlarning mohiyatiga nazar tashlasak, ularning markazida aynan inson qadri turishini ko'ramiz. So'nggi yillarda xotin-qizlarning huquq va manfaatlarini himoya qilish, ularning sifatli ta'lim olishi, kasb-hunar egallashi, tadbirkorlik bilan shug'ullanishi, siyosiy va ijtimoiy hayotdagi faolligini oshirish bo'yicha izchil huquqiy asos yaratildi. Bu islohotlar ayolni himoyaga muhtoj qatlam sifatida emas, balki jamiyat taraqqiyotining faol ishtirokchisi sifatida e'tirof etayotganini anglatadi.

Biroq qonunlar qanchalik mukammal bo'lmasin, jamiyat tafakkuri o'zgarmasa, ularning haqiqiy samarasi to'liq namoyon bo'lmaydi. Hali-hanuz ayrim oilalarda qiz bolaning oliy ta'lim olishi ikkinchi darajali masala sifatida qaraladi. Ba'zan uning kasb tanlashi yoki rahbarlik lavozimiga intilishi turli stereotiplar bilan baholanadi. Bu esa shuni ko'rsatadiki, gender tenglik haqida gapirganda, biz faqat qonunchilikni emas, balki ijtimoiy ongni ham yangilashimiz kerak.

Aslida, gender tenglik hech qachon erkak va ayolni qarama-qarshi qo'yish emas. U imkoniyatlarning tengligi, mehnatning adolatli qadrlanishi va inson salohiyatining to'liq namoyon bo'lishini anglatadi. Agar jamiyat o'zining yarmini tashkil etadigan ayollar salohiyatidan to'liq foydalana olmasa, u o'z taraqqiyot imkoniyatlarining ham katta qismini boy beradi.

Bugungi o'zbek ayoli kechagidan mutlaqo farq qiladi. U nafaqat oilaning tayanchi, balki ilm-fan, ta'lim, sog'liqni saqlash, axborot texnologiyalari, jurnalistika, tadbirkorlik va davlat boshqaruvida ham faol ishtirok etmoqda. Respublikamizning eng chekka hududlarida ham o'z biznesini yo'lga qo'ygan, yangi ish o'rinlari yaratgan, eksport bilan shug'ullanayotgan ayollar safi tobora kengaymoqda. Ularning har biri bir haqiqatni isbotlamoqda: ayolga ishonch bildirilsa, u faqat o'z oilasining emas, balki jamiyatning ham tayanchiga aylanadi.

Biroq bu muvaffaqiyatlar ortida katta mehnat va murakkab jarayonlar yotadi. Hech bir islohot bir kunda natija bermaydi. Ayniqsa, asrlar davomida shakllangan ijtimoiy qarashlarni o'zgartirish vaqt talab qiladi. Shu bois bugungi islohotlarni faqat bugunning natijasi bilan emas, balki ertangi avlod taqdiri nuqtai nazaridan baholash lozim. Har qanday islohotning haqiqiy natijasi qonunlar soni bilan emas, balki inson hayotidagi o'zgarishlar bilan o'lchanadi. Bugun mamlakatimizning turli hududlariga safar qilgan jurnalist bitta muhim haqiqatga guvoh bo'ladi: kecha o'z kelajagini tasavvur qilishga ikkilanib turgan ko'plab xotin-qizlar bugun o'z biznesini yo'lga qo'ygan, oliy ta'lim muassasalarida tahsil olayotgan, ilmiy izlanishlar olib borayotgan yoki davlat boshqaruvida mas'uliyat bilan ishlayotgan mutaxassislarga aylangan.

Bu o'zgarishlar tasodif emas. Ular davlat siyosatining izchil davom etayotgani, xotin-qizlarni qo'llab-quvvatlash tizimi tobora takomillashib borayotganining amaliy natijasidir. Ta'lim, bandlik, tadbirkorlik, ijtimoiy himoya va huquqiy kafolatlarni mustahkamlash borasidagi chora-tadbirlar minglab oilalarning turmush tarzini o'zgartirdi. Ayolning iqtisodiy mustaqilligi esa, avvalo, oilaning farovonligi va jamiyat barqarorligiga xizmat qilmoqda.

Ammo bugungi kunning yana bir muhim vazifasi bor. Bu — ayolning jamiyatdagi o'rni haqidagi tasavvurni tubdan yangilashdir. Hali ham ayrim hollarda ayolning muvaffaqiyatiga shubha bilan qaraladi, uning rahbarlik salohiyati erkaklarnikidan pastroq baholanadi yoki faolligi istisno sifatida talqin qilinadi. Aslida esa zamonaviy dunyo tajribasi buning mutlaqo aksini isbotlamoqda. Bugun raqobat bilim va malaka bilan belgilanadi. Bilimning esa jinsi bo'lmaydi.

Shu nuqtai nazardan ommaviy axborot vositalari zimmasidagi mas'uliyat yanada ortadi. Jurnalistika voqelikni aks ettirish bilan birga, jamiyat tafakkuriga ham ta'sir ko'rsatadi. Demak, ayollar mavzusini yoritishda faqat tantanali tadbirlar yoki bayram tabriklari bilan cheklanib qolish mumkin emas. Haqiqiy publitsistika hayotning o'zini ko'rsatadi: muvaffaqiyat ortidagi mashaqqatni, yutuq ortidagi izlanishni, muammo ortidagi sabablarni ochib beradi.

Bugungi mediamakonda ayol obrazi tobora zamonaviylashib bormoqda. Biroq bu jarayon yanada chuqurroq mazmun bilan boyitilishi zarur. Jamiyat tadbirkor ayolni ham, olima ayolni ham, muhandis ayolni ham, jasoratli jurnalist ayolni ham tabiiy hol sifatida qabul qilishi kerak. Chunki bu istisno emas, taraqqiyotning tabiiy qonunidir.

Eng muhimi, bugungi islohotlar faqat bugungi avlod uchun emas, ertangi kun uchun xizmat qilmoqda. Bugun maktabga borayotgan qizaloq ertaga sun'iy intellekt bo'yicha mutaxassis, yirik kompaniya rahbari yoki xalqaro maydonda mamlakat sha'nini himoya qiladigan olima bo'lishi mumkin. Uning oldidagi eng katta to'siq imkoniyatning yo'qligi emas, balki ishonchning yetishmasligi bo'lmasligi kerak. Aynan shu ishonchni shakllantirish esa oila, maktab, jamiyat va ommaviy axborot vositalarining umumiy vazifasidir. Zero, ayolga berilgan imkoniyat hech qachon faqat bitta insonning muvaffaqiyati bilan yakunlanmaydi. U butun bir oilaning, mahallaning, jamiyatning va oxir-oqibat davlatning taraqqiyotiga xizmat qiladi. Shuning uchun ham ayol masalasi alohida bir ijtimoiy qatlam muammosi emas. Bu – millatning kelajagi haqidagi masaladir.

Bugun dunyo “to'rtinchi sanoat inqilobi” haqida gapirmoqda. Sun'iy intellekt, raqamli texnologiyalar, innovatsion iqtisodiyot va global raqobat sharoitida mamlakatlarning kuchi endi yer osti boyliklari bilan emas, balki inson kapitali bilan baholanmoqda. Ana shunday davrda ayollarning salohiyatini to'liq ro'yobga chiqarmasdan turib, barqaror taraqqiyotga erishish mumkin emas.

O'zbekiston ham aynan mana shu haqiqatni anglagan holda inson manfaatlarini davlat siyosatining ustuvor yo'nalishiga aylantirdi. Xotin-qizlarning ta'lim olishi, kasb egallashi, tadbirkorlik faoliyatini boshlashi, siyosiy va ijtimoiy hayotda faol ishtirok etishi uchun yaratilayotgan imkoniyatlar – bu shunchaki bugunning ehtiyoji emas, balki ertangi kun uchun qo'yilayotgan mustahkam poydevordir.

Lekin har qanday islohotning umrboqiyligi hujjatlar bilan emas, odamlarning tafakkuri bilan belgilanadi. Agar qiz bola ulg'ayayotgan oilada uning fikri tinglansa, orzulari qo'llab-quvvatlansa, bilim olishiga sharoit yaratilsa, u ertaga nafaqat o'z oilasining, balki jamiyatning ham tayanchiga aylanadi. Aksincha, iste'dod va intilishlar turli stereotiplar bilan cheklansa, bundan faqat bir ayol emas, butun jamiyat yutqazadi.

Shu bois bugun gender tenglik haqida gapirganda, uni faqat huquqiy yoki siyosiy tushuncha sifatida emas, ma'naviy madaniyat masalasi sifatida ham ko'rish zarur. Farzand tarbiyasidan tortib, mehnat bozoridagi munosabatlargacha, ommaviy axborot vositalaridagi yondashuvdan tortib, rahbar kadrlarni tanlashgacha bo'lgan barcha jarayonlarda adolat mezoni ustuvor bo'lishi kerak. Jurnalist sifatida kuzatganim shuki, jamiyatdagi eng katta o'zgarishlar ko'pincha balandparvoz shiorlar bilan emas, oddiy insonlarning taqdirida namoyon bo'ladi. Bir qizning oliy ta'limga kirishi, bir ayolning o'z biznesini yo'lga qo'yishi, bir onaning farzandini ilmli va vatanparvar qilib tarbiyalashi — bularning har biri mamlakat taraqqiyotiga qo'shilgan ulkan hissadir. Statistik ma'lumotlar aynan ana shunday insoniy taqdirlardan shakllanadi.

Yangi O'zbekistonni bunyod etish yo'lida ayolning o'rni haqida gapirganda, bir haqiqatni unutmasligimiz kerak: ayolga berilgan imkoniyat — bu faqat uning shaxsiy yutug'i emas. Bu davlatning kelajagiga kiritilgan sarmoya, jamiyatning intellektual salohiyatiga qo'shilgan hissa va millatning ertangi kuniga bildirilgan ishonchdir.

Shunday ekan, ayolning qadrini ulug'lash, uning huquq va manfaatlarini himoya qilish, bilim olishi va mehnat qilishi uchun keng imkoniyat yaratish nafaqat davlatning, balki har birimizning fuqarolik burchimizdir. Zero, ayol o'zgarsa – oila o'zgaradi. Oila o'zgarsa – jamiyat o'zgaradi. Jamiyat o'zgarsa, Yangi O'zbekiston taraqqiyoti yanada mustahkam va barqaror bo'ladi.

Navbahor DARXONOVA,

jurnalist.