Dual ta'lim – kasb va texnologiyani bog'lovchi strategik ko'prik

Yangi O'zbekistonda amalga oshirilayotgan keng ko'lamli islohotlar markazida, avvalo, inson kapitaliga sarmoya kiritish, raqobatbardosh kadrlar tayyorlash va oliy ta'lim sifatini xalqaro darajaga olib chiqish masalalari turibdi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev rahbarligida o'tkazilayotgan yig'ilishlarda, qabul qilinayotgan qaror va farmonlarda ta'lim tizimini iqtisodiyot tarmoqlari bilan chambarchas bog'lash, ilm-fan, ta'lim va ishlab chiqarish integratsiyasini kuchaytirish ustuvor vazifa sifatida belgilanmoqda.

Yaqinda davlatimiz rahbari raisligida yoqilg'i-energetika tarmog'ini rivojlantirishning ustuvor vazifalariga bag'ishlab o'tkazilgan videoselektor yig'ilishida ham energetika sohasi uchun zamonaviy bilimga, yuqori kasbiy malakaga hamda amaliy ko'nikmalarga ega muhandis kadrlar tayyorlash masalasiga alohida e'tibor qaratildi. Bu vazifalar nafaqat energetika sohasi, balki butun oliy ta'lim tizimi oldiga mutlaqo yangi talablarni qo'ymoqda. Bugungi mehnat bozori endi shunchaki diplomli mutaxassisni emas, balki birinchi ish kunidanoq ishlab chiqarish jarayoniga moslasha oladigan, zamonaviy texnologiyalarni boshqaradigan va muammolarni mustaqil hal qilish qobiliyatiga ega kadrlarni talab etmoqda.

Demak, oliy ta'lim muassasalarining asosiy vazifasi endi faqat nazariy bilim berish bilangina cheklanmaydi. Universitet talabani ish joyiga tayyor mutaxassis sifatida yetkazib berishi lozim. Ana shu ehtiyoj dual ta'lim tizimini joriy etishni davr talabi darajasiga olib chiqmoqda.

Dual ta'lim — bu shunchaki oddiy amaliyot emas, balki ta'limning yangi falsafasi, universitet va ishlab chiqarishning yagona maqsad yo'lidagi hamkorligidir. Ushbu tizimda talaba bir vaqtning o'zida ham universitetda nazariy bilim oladi, ham korxonada amaliy faoliyat yuritadi. Natijada bilim va amaliyot o'rtasidagi uzilish barham topadi. Talaba o'qish davrining o'zidayoq mehnat muhitini his etadi; jamoada ishlash, mas'uliyatni zimmaga olish hamda texnologiyalarni amalda qo'llash kabi muhim kompetensiyalarni shakllantiradi.

Rivojlangan mamlakatlar tajribasi bu yo'nalishning nechog'liq samarali ekanini yaqqol namoyon etmoqda. Ayniqsa, Germaniya Federativ Respublikasida dual ta'lim nafaqat kasbiy ta'lim, balki muhandislik va texnik oliy ta'limning ham asosiy ustunlaridan biri hisoblanadi. Mazkur mamlakatda ish beruvchilar, universitetlar va davlat o'rtasidagi hamkorlik mustahkam huquqiy va iqtisodiy mexanizmlar asosida tashkil etilgan. Shu bois Germaniya sanoati uchun tayyorlanayotgan kadrlar mehnat bozori talablariga to'liq javob beradi.

Yaqinda O'zbekiston oliy ta'lim muassasalari rahbarlaridan iborat delegatsiya tarkibida Germaniya Federativ Respublikasida bo'lib, ushbu tizimning amaliy samaradorligini bevosita o'rganish imkoniyatiga ega bo'ldik. Myunxen va Yuqori Bavariya Hunarmandchilik palatasi, Frankfurt shahridagi “MHT Mold & Hotrunner Technology AG” korxonasi, Potsdam amaliy fanlar universiteti hamda boshqa nufuzli muassasalarda tashkil etilgan uchrashuvlar bizga bir haqiqatni yana bir bor anglatdi: raqobatbardosh universitet, avvalo, raqobatbardosh ishlab chiqarish bilan hamnafas yashaydi.

Germaniyada talabalarning katta qismi aynan dual ta'lim orqali mutaxassis bo'lib yetishadi. Universitetda olingan har bir nazariy bilim korxonadagi amaliyot orqali mustahkamlanadi. Har bir laboratoriya mashg'uloti ishlab chiqarish ehtiyojlaridan kelib chiqib tashkil etiladi, ilmiy tadqiqotlar esa korxonalarning aniq muammolarini hal qilishga qaratiladi. Bu esa universitetni iqtisodiyotning haqiqiy drayveriga aylantiradi.

Safar davomida erishilgan kelishuvlar Farg'ona davlat texnika universitetida ham dual ta'lim tizimini yanada takomillashtirish bo'yicha yangi imkoniyatlarni ochdi. Xususan, Germaniyaning qator universitetlari va sanoat korxonalari bilan hamkorlik memorandumlari imzolandi. Talabalar va professor-o'qituvchilar almashinuvi, malaka oshirish, qo'shma ilmiy tadqiqotlar hamda innovatsion loyihalarni amalga oshirish yuzasidan kelishuvlarga erishildi. Eng muhimi, biz Germaniyadan tayyor modelni emas, balki uning asosiy tamoyillarini olib qaytdik. Chunki har bir mamlakat o'zining iqtisodiy ehtiyojlari va milliy ta'lim tizimidan kelib chiqqan holda dual ta'limni shakllantiradi. Bizning vazifamiz esa ushbu ilg'or tajribani milliy sharoitimizga moslashtirishdan iborat.

Ayni paytda Farg'ona davlat texnika universitetida bu borada aniq amaliy ishlar olib borilmoqda. Jumladan, “Hududiy elektr tarmoqlari” aksiyadorlik jamiyati bilan hamkorlikda energetika yo'nalishida tahsil olayotgan 3-4-bosqich talabalari uchun dual ta'lim elementlari bosqichma-bosqich joriy etilmoqda. Endilikda talabalar elektr tarmoqlari, podstansiyalar va zamonaviy energetika ob'yektlarida o'z mutaxassisligi bo'yicha ishlab chiqarish jarayonlarida bevosita qatnashib, nazariy bilimlarini amaliyot bilan boyitish imkoniyatiga ega bo'lmoqdalar.

Shuningdek, Prezidentimiz tomonidan belgilangan vazifalar ijrosini ta'minlash hamda ta'lim va ishlab chiqarish integratsiyasini yanada mustahkamlash maqsadida “Hududgazta'minot” aksiyadorlik jamiyati bilan ham dual ta'limni rivojlantirish bo'yicha hamkorlik memorandumi imzolandi. Mazkur hamkorlik doirasida 30 nafar talabaning ishlab chiqarish amaliyotini tizimli tashkil etish, gaz ta'minoti sohasining dolzarb muammolari bo'yicha qo'shma ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borish, innovatsion ishlanmalarni amaliyotga joriy etish hamda mehnat bozori talablariga javob beradigan yuqori malakali muhandis kadrlarni tayyorlashga alohida e'tibor qaratilmoqda.

Ayniqsa, talabalarning yozgi ta'til davrini mazmunli va samarali o'tkazishini ta'minlash maqsadida ular bilan mehnat shartnomalari imzolanib, haq to'lanadigan ishlab chiqarish amaliyotiga jalb etildi. Bu esa yoshlarning o'z mutaxassisligi bo'yicha amaliy tajriba orttirishi, mehnat jamoasiga moslashishi, kasbiy ko'nikmalarini mustahkamlashi va kelgusidagi mehnat faoliyati uchun zarur kompetensiyalarni egallashiga xizmat qilmoqda.

Bu tashabbuslar faqat bitta universitet yoki bitta tarmoq manfaatigagina qaratilgan emas, balki mamlakatimizda oliy ta'lim mazmunini tubdan o'zgartirishga xizmat qiladi. Chunki kelajak universitetlari shunchaki diplom beruvchi muassasa emas, balki iqtisodiyot uchun yangi texnologiyalar, innovatsion g'oyalar va yuqori malakali kadrlar yetkazib beruvchi intellektual markazga aylanishi lozim.

Bugun energetika, mashinasozlik, qurilish, kimyo, axborot texnologiyalari kabi barcha texnik sohalar jadal rivojlanmoqda. Bu sohalarga kechagi bilim bilan emas, ertangi texnologiyalarni boshqara oladigan mutaxassislar kerak. Bu vazifani esa dual ta'limsiz to'liq hal etib bo'lmaydi. Shu ma'noda, dual ta'lim — davr talabidir. U oliy ta'limning sifati va nufuzini oshiradi, bitiruvchilarning bandligini ta'minlaydi, ish beruvchilarning kadrlarga bo'lgan ehtiyojini qondiradi hamda universitetlarning iqtisodiyot bilan aloqasini mustahkamlaydi. Eng muhimi, mamlakat taraqqiyoti uchun inson kapitalini yangi bosqichga ko'taradi.

Universitet jamoasi Prezidentimiz tomonidan belgilangan vazifalarni amalga oshirish, Germaniyaning ilg'or tajribasini milliy ta'lim tizimiga moslashtirish, dual ta'limni yanada kengaytirish va ishlab chiqarish bilan hamkorlikni yangi bosqichga olib chiqish yo'lida barcha imkoniyatlarini safarbar etadi. Zero, Yangi O'zbekistonda oliy ta'lim tizimini isloh qilish va rivojlantirish jarayonining bosh maqsadi ham ana shunday — bilimni amaliyot bilan, kasbni zamonaviy texnologiyalar bilan uyg'unlashtirgan, o'zgarib borayotgan mehnat bozori talablariga mos va raqobatbardosh avlodni tarbiyalashdir. Bugun dual ta'limning izchil joriy etilishi, ta'lim va ishlab chiqarish o'rtasidagi hamkorlikning yangi bosqichga ko'tarilayotgani, ilm-fan va innovatsiyalarning amaliyot bilan uyg'unlashayotgani ushbu maqsadlarning hayotdagi amaliy ifodasidir.

Eng muhimi, bu jarayonda talaba oddiy ta'lim oluvchidan zamonaviy kasb egasiga, kasb egasidan esa yangi texnologiyalarni yaratib, ularni boshqara oladigan mutaxassisga aylanib bormoqda. Bu esa biz ko'zlayotgan taraqqiyotning eng muhim natijasidir.

Yangi O'zbekistonda oliy ta'lim tizimini isloh qilish va rivojlantirish natijasida “Muvaffaqiyat formulasi: bilim – kasb – texnologiya” zanjiri tobora hayotda o'zining amaliy va samarali ifodasini topmoqda. Bu zanjirning har bir bo'g'ini mustahkam bo'lsa, mamlakatimiz iqtisodiyoti uchun zarur bo'lgan yangi avlod mutaxassislari, muhandislari va zamonaviy kasb egalari kamol topadi. Bugun biz qurayotgan ta'lim tizimi — ertangi taraqqiyot poydevoridir. Ana shu poydevor qanchalik mustahkam bo'lsa, Yangi O'zbekistonning kelajagi ham shunchalik farovon va barqaror bo'ladi.

Rustam TOJIYEV,

Farg'ona davlat texnika universiteti rektori,

texnika fanlari doktori,

professor.