Farzand tarbiyasi: Kechagi qadriyat, bugun va ertangi taraqqiyot

Taraqqiyot haqida gap ketganda ko'pincha iqtisodiyot, investitsiya, raqamli texnologiyalar va yirik qurilishlar tilga olinadi. Biroq tarix shuni ko'rsatadiki, buyuk davlatlarning haqiqiy qudrati, avvalo, inson kapitalida, inson kapitalining esa mustahkam poydevori tarbiyada mujassam. Agar tarbiya mustahkam bo'lsa, jamiyat har qanday sinovni yengib o'tadi; agar tarbiya zaiflashsa, eng katta boylik ham millatni tanazzuldan asray olmaydi.

Ma'rifatparvar shoir, dramaturg Abdulla Avloniyning mashhur fikri — “Tarbiya biz uchun yo hayot – yo mamot…” — bugun yanada teran ma'no kasb etmoqda. Chunki XXI asrda raqobat davlatlar o'rtasida emas, avvalo bilim, ma'naviyat va inson kapitali o'rtasida kechmoqda. Demak, tarbiya endi faqat oila yoki maktabning vazifasi emas, balki milliy taraqqiyot ­strategiyasining ajralmas qismiga aylandi.

Ko'pincha tarbiya faqat ota-ona zimmasidagi vazifa sifatida baholanadi. Aslida esa bolaning dunyoqarashiga mahalla, maktab, ommaviy axborot vositalari, madaniy muhit va raqamli makon ham ta'sir ko'rsatadi. Agar ushbu tizimlar bir maqsad yo'lida harakat qilmasa, oilada berilgan tarbiyaning ta'siri susayishi mumkin. Shuning uchun tarbiyani umummilliy vazifa sifatida anglash muhimdir.

Bugun farzandlar axborotni, asosan, telefon orqali qabul qilmoqda. Masala telefonning o'zida emas, undan qanday foydalanishdadir. Zamonaviy tarbiya farzandda axborotni tanlash madaniyatini, tanqidiy fikrlashni va yolg'on axborotni ajrata bilish qobiliyatini shakllantirishi kerak. Bu ma'naviy immunitetning muhim qismi hisoblanadi.

Kitob o'qigan bola nafaqat bilim, balki tafakkur va hissiyot madaniyatini ham o'zlashtiradi. Kitob insonni sabr qilishga, mulohaza yuritishga va boshqalarning taqdirini his qilishni o'rgatadi. Shu bois har bir xonadonda kitobxonlik muhitini shakllantirish tarbiyaning ajralmas qismi bo'lishi lozim.

Farzand kattalarning aytgan gapini emas, balki ularning bajargan amaldagi harakatini eslab qoladi. Agar ota-ona halol mehnat qilsa, kitob o'qisa, kattalarni hurmat qilsa, bola bu fazilatlarni tabiiy ravishda o'zlashtiradi. Shuning uchun tarbiyaning eng ta'sirchan usuli — shaxsiy namuna bo'lishdir. Bu haqiqatni esa hech qanday texnologiya o'zgartira olmaydi.

Bugungi kelajak avlod avvalgi avlodlardan farqli o'laroq tezkor axborot ummoni ichida o'smoqda. Smartfon, ijtimoiy tarmoqlar va sun'iy intellekt platformalari uning fikrlashiga ta'sir ko'rsatmoqda. Shuning uchun farzandni axborotdan uzish emas, axborotni saralash, tanqidiy fikrlash va ma'naviy immunitetni shakllantirish muhim vazifaga aylandi.

Bola uchun birinchi ta'lim maskani ona bag'ri, birinchi ustoz esa ota-onasidir. Halollik, mehnatsevarlik, mehr-oqibat, mas'uliyat kabi fazilatlar kitobdan oldin oila muhitida shakllanadi. Psixologlar ham bu borada bola ko'proq ko'rgan narsasini amalda takrorlashini ta'kidlaydi va bu ibora  hayot haqiqatiga aylanib ulgurgan.

Buyuk alloma Abu Nasr Forobiy komil jamiyat haqida so'z yuritar ekan, uning asosida komil inson turishini ta'kidlasa, ibn Sino bobomiz ilm va axloq uyg'unligini inson kamolotining sharti deb biladi. So'z mulkining sultoni Alisher Navoiy esa insonning eng katta bezagi uning odobi ekanini asarlari orqali uqtiradi. Bu meros bugun ham o'z ahamiyatini yo'qotmagan.

Netongki, biz farzandlarimiz uchun eng yaxshi maktabni qidiryapmiz, eng yaxshi o'qituvchini izlayapmiz, eng zamonaviy texnologiyalarni xarid qilyapmiz. Ammo bir savolga har doim ham javob topa olmayapmiz: farzandimizga qancha vaqt ajratyapmiz?

Axir bola uchun eng katta tarbiya vositasi qimmat telefon emas, ota-onasining mehri; eng katta boylik esa moddiy imkoniyat emas, oiladagi ishonch va mehr-oqibat muhitidir.

Har kuni minglab axborotlar ongiga kirib borayotgan farzandga “nima o'ylash”ni emas, “qanday fikrlash”ni o'rgatishimiz zarur. Chunki axborotni yodlash  emas, uni tahlil qilish muhimdir.

Agar bugun tarbiyaga befarq qarasak, ertaga uning oqibatlarini qonunlar bilan ham, iqtisodiy islohotlar bilan ham to'liq bartaraf eta olmaymiz. Chunki tarbiyada boy berilgan vaqtning o'rnini hech qanday taraqqiyot to'ldira olmaydi.

Bugungi kunda mamlakatlar nafaqat iqtisodiyoti, balki inson kapitali bilan raqobatlashmoqda. Inson kapitalining asosi esa tarbiyadir. Shuning uchun tarbiya masalasi faqat oila yoki maktabning emas, balki butun jamiyatning umumiy mas'uliyatiga aylanishi zarur.

Ertangi Yangi O'zbekiston qanday bo'lishi haqida gapirishdan oldin, bugun qanday farzand tarbiyalayotganimiz haqida o'ylashimiz kerak. Ulug' ma'rifatparvar Abdulla Avloniy qariyb bir asr avval aytgan haqiqat bugun ham hayotiy ahamiyatini yo'qotgani yo'q: tarbiya — hayot masalasi. Uni kechiktirib bo'lmaydi, boshqalar zimmasiga yuklab ham bo'lmaydi. Zero, millatning ertasi, avvalo, bugungi tarbiyaga bog'liq.

Shunday ekan, har bir ota-ona, har bir ustoz va har bir fuqaro o'z oldiga bir savolni qo'yishi zarur, nazarimda: “Men kelajak avlodga qanday insonni tarbiyalab qoldiryapman?” Ana shu savolga berilgan haqqoniy javob esa hayotimizning ertangi istiqbolini belgilaydi.

Navbahor DARXONOVA,

O'zbekiston Jurnalistlar uyushmasi

Axborot xizmati rahbari.