Gerb – bu davlatning ramziy tilidir
“Umumiy ma'noda ozodligimizning dastlabki chorak asriga jiddiy qaraydigan bo'lsak, erkinligimiz nazariy, hurriyatimiz qaysidir ma'noda “qaram mustaqillik”dek tuyular edi. Ko'cha va xiyobonlarimizga osiladigan shiorlarimiz ham buni bot-bot eslatib turardi: “Yangi uy qurmay turib eskisini buzma!”. Aynan mana shu eskisini buzmay saqlab qolish “an'anasi” millat va davlat “kodi” maqomidagi milliy ramzlarimizda ham o'z “tarovati va teran go'zalligi”ni aks ettirishga ulgurdi. Deylik, mustaqillikka erishganimizdan keyin ham gerbimizdagi chambarakka alvon-la o'ralgan “iftixorimiz ramzi” bo'lgan paxta va g'alla tasvirlari o'zgarmadi. Nega? Holbuki, Prezidentimiz ko'p bor aytganlaridek, paxtadan oladigan daromadimiz o'sha yillari bir milliard dollarga yetib-etmagan. Shu holicha ham ushbu dehqonchilik mahsulotlari bizning ijtimoiy-ma'naviy identligimizni belgilashi kerakmidi? Biz o'z asriy orzu-armonlarimiz, ulug' niyatlarimiz va bu jahondagi ruhoniy “o'zligimiz”ni shu o'simliklar siymosida ko'rishimiz kerakmi?.. Albatta, bu mustaqillikdan keyin ham bir oyog'imiz mafkuraviy jihatdan sobiq tizim xarobalari uzra qolib ketganini anglatadi…
…Vaqt shuni ko'rsatdiki, mustaqilligimiz va o'zligimizni ifoda etuvchi simvollarimiz — davlat ramzlarimiz mohiyatida ham o'tgan asrning 90-yillaridagi siyosiy xavotir, qo'rquv va ikkilanish tajassum topgan… Ayni mavzudagi so'zimni yakunlab shuni aytishim mumkinki, bu olmon faylasufi Erix Fromm tasvirlagan “Ozodlikdan qochish” fenomeniga juda yaqin hodisa edi.
Aytilgan mulohazalar bizning tasavvurlarimizda bugun mamlakatimizning uch xil xarakterdagi ko'rinishini aks ettirishi bilan nihoyatda ahamiyatli: “sovet O'zbekistoni”, “postkommunistik O'zbekiston” va “Yangi O'zbekiston”…
Yuqoridagi iqtiboslar taniqli siyosatshunos Qudratilla Rafiqov tomonidan yozilgan “MILLAT ShAVKATI” deb nomlangan publitsistik maqoladan olindi. Xabaringiz bor, shu yilning may oyi oxirlarida “Xalq so'zi”, “Ishonch” singari gazetalarda e'lon qilingan ushbu maqola ijtimoiy tarmoqlarda ham keng muhokama mavzusiga aylandi.
Albatta, bu dunyoda o'zgarmaydigan narsaning o'zi yo'q: g'oya ham, vosita ham eskiradi va kuni kelib zavol topadi. Milliy fikrat kamoli, davr shamoli va hayotning o'zi ularga zarur o'zgarishlarni kiritadi. Inson o'zgaradi, jamiyat o'zgaradi, davlat o'zgaradi. Shu bilan birga, uning o'zini anglash shakllari, ma'naviy va ramziy timsollari ham yangi mazmun bilan boyib boradi.
Davlat ramzlari — bayroq, gerb va madhiya — shunchaki rasmiy belgilar emas. Ular millatning o'zi haqidagi tasavvuri, tarix bilan kelajak o'rtasida qurgan ma'naviy ko'prigi, xalqning orzu-intilishlari va ideallarini ko'z bilan o'qish mumkin bo'lgan tildir. Shu bois har qanday ramz o'z davrining ruhi bilan hamohang bo'lgandagina xalq qalbida yashaydi.
Tarixga nazar tashlasak, dunyodagi ko'plab davlatlar o'z taraqqiyotining yangi bosqichlarida ramzlarini qayta ko'rib chiqqan. Bu yondashuv o'tmishni asrab-avaylagan holda, unga yangi mazmun berish va milliy xotirani zamonaviy tafakkur bilan uyg'unlashtirishga qaratilgan. Shu nuqtai nazardan qaraganda, yangi O'zbekistonning davlat gerbi haqidagi mulohazalar ham tabiiy va qonuniy jarayondir.
Darhaqiqat, O'zbekiston davlat gerbi — bu shunchaki bezak emas, balki millatning o'zini qanday ko'rishi va kelajakni qay tarzda tasavvur qilishining ramziy ifodasidir. Bugungi global o'zgarishlar, yangi iqtisodiy va ma'naviy ustuvorliklar sharoitida gerbni zamon ruhiga mos ravishda qayta ko'rib chiqish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Mulohazalarimiz aynan ana shu xususda.
…Uchinchi sinfda o'qiydigan Anisa ismli nabiram kitobini tutqazib: “Bobo, qarab turing, men qaysi gerb qaysi davlatniki ekanini aytaman”, dedi. Uning uy vazifasi meni ham qiziqtirib qo'ydi. Shu bahona o'nlab mamlakatlar gerblarini kuzatdim. Rasmlarni tahlil qilayotib, paxta va bug'doyning qanday ekinligini so'radim. U bir oz kalovlandi. Shunda beixtiyor o'z gerbimiz haqidagi mulohazalarga cho'mdim, uni boshqa davlatlarniki bilan qiyosladim.
Gerb — muayyan davlatning asosiy rasmiy ramzi, shu davlat xalqining orzulari ifodasi. Gerbimizning tavsifi 1992 yil 2 iyulda qabul qilingan “O'zbekiston Respublikasi davlat gerbi to'g'risida” deb nomlangan qonunda shunday berilgan: “O'zbekiston Respublikasi Davlat gerbi quyidagi ko'rinishga ega: tog'lar, daryolar va so'l tomoni bug'doy boshoqlaridan, o'ng tomoni esa chanoqlari ochilgan g'o'za shoxlaridan iborat chambarga o'ralgan gullagan vodiy uzra quyosh zarrin nurlarini sochib turadi. Gerbning yuqori qismida Respublika hurligining ramzi sifatida sakkizburchak tasvirlangan bo'lib, uning ichki qismida yarim oy va yulduz tasvirlangan. Gerbning markazida baxt va erksevarlik ramzi — qanotlarini yozgan Humo qushi tasvirlangan. Gerbning pastki qismida O'zbekiston Respublikasi Davlat bayrog'ini ifoda etuvchi chambar lentasining bantida “Oʻzbekiston” deb yozib qo'yilgan.
O'zbekiston Respublikasi Davlat gerbining rangli ko'rinishida: Humo qushi va daryolar — kumush rangida; quyosh, boshoqlar, paxta chanoqlari va “Oʻzbekiston” yozuvi — oltin rangida; g'o'za shoxlari va barglari, tog'lar va vodiy — yashil rangda; chanoqlardagi paxta — oq rangda; lenta — O'zbekiston Respublikasi Davlat bayrog'ining ranglarini aks ettiruvchi uch xil rangda; sakkizburchak — oltin zarhal bilan hoshiyalangan holda havo rangda; yarim oy va yulduzlar — oq rangida tasvirlangan”.
Detallar, ranglar, ijro uyg'unligi bir qarashda chiroyli, ko'zni quvnatadi.
Gerb yaratishning yozilgan qonun-qoidasi yo'q, lekin an'anaviy, ilmiy va nafis tamoyillarini o'rganuvchi tarix fanining geraldika yo'nalishi bor.
Gerb — bu davlatning “belgisi” yoki “yuzi”, uni boshqalarga tanitish vositasi. U rasmiy hujjatlarda, pasport va pullarda, davlat binolarida muzayyan etiladi. Unda davlatning tarixi, madaniyati va qadriyatlari, tabiiy boyliklari, xalqning milliy o'zligi jamlanadi. U bir ko'zgu bo'lib, unda shaxs o'zini mamlakat, tarix va jamiyat qadriyatlariga uzviy bog'liq va ularga singib ketgan holda ko'radi va his etadi.
Agar xalq o'z ramzlarini anglamasa, u tarixiy xotirasidan uziladi. Gerb — milliy ruh oynasidir, shu bois uni tijoratlashtirishga yo'l qo'yilmaydi. Davlat gerbi mangulikka daxldor qadriyatdir. Uni tijoratdan muhofaza qilish — millatning o'z qadr-qimmatini himoya qilishidir.
Gerblar har doim faqat bezak belgisi sifatida emas, balki falsafa, hokimiyat va milliy g'oya, milliy identlikning ifodasi sifatida ham qabul qilinadi.
Buyuk mutafakkirlarning qarashlariga ko'ra, gerb — millatni tushunishni istagan har bir kishi uchun ochiq bo'lgan, ko'z bilan o'qiladigan kitobdir. U nafaqat ramz, balki millatning har uch zamon — o'tmish, bugun va kelajakdagi holatini birlashtiruvchi ma'naviy ko'prikdir.
Men uchun davlat gerbi — rasmiy hujjatlardagi suvrat emas. U mamlakatlar hayotidagi muhim voqealarni esga solib turguvchi sermazmun kitob. Undagi tasvirlar orqali davlatning ijtimoiy adolat, erkinlik, kuch va tinchlik borasidagi ideallari akslanadi. Masalan, Xitoy, Braziliya, Tunis, JAR, Indoneziya, Panama, Xorvatiya, Avstraliya kabi qator davlatlar gerblarida to'rt, besh, olti, yetti, sakkiz qirrali yulduzlar aks etgan.
Yulduz — bu haqiqat nuri, ma'rifat va aql timsoli, insonni yuksaklikka chorlovchi, umid va ishonch bag'ishlovchi ramz. U go'yo zulmatda yo'l ko'rsatuvchi nur kabi insonni maqsad sari yetaklaydi.
Yulduz shakllarida ham chuqur ma'no mujassam.
Besh qirrali yulduz insonning barkamollikka intilishi, ichki kuch va g'alabani anglatsa, olti qirralisi olamdagi qarama-qarshiliklar uyg'unligini, osmon va yer, ruh va modda birligini ifodalaydi.
O'zbekiston gerbidagi sakkiz qirrali (musamman) yulduz barqarorlik, uyg'unlik va yaxlitlik ramzi, davlat va jamiyatning bir butunligini anglatadi, ichidagi yarim oy va yulduz tarixiy meros, madaniy an'analar va ruhiy uzviylik, davlatimizning navqiron va porloq kelajagini akslantiradi, deb izoh beradi bizning sharhlovchilar.
Bir talay mamlakatlarning tug'rolarida o'sha mamlakat faunasi — hayvonot dunyosiga xos jonivorlar suvrati mamlakatning eng muhim xususiyatlarini — kuch-qudrat, hokimiyat, erkinlik, donolik yoki tabiiy o'ziga xosligini aks ettirgan. Masalan, sher juda ko'p xalqlarda azaldan jasorat, mardlik va olijanoblik timsoli sifatida qabul qilingan. U hukmronlik va kuchni anglatsa, burgut osmon hukmdori sifatida erkinlik, qudrat, hurlik va o'tkir nigoh alomatidir. Shu bois u dunyo gerblarida eng ko'p uchraydigan qushlardan biridir.
Papua-Yangi Gvineyadagi jannat qushi mamlakatning tabiiy go'zalligi va boyligini anglatsa, Belarusda laylak poklik va milliy soflik ramzi sifatida talqin qilinadi.
Bu jonivorlarga muayyan g'oya yoki hayotiy falsafa yuklangan. Masalan, Avstraliya gerbidagi kenguru va emu qushlari faqat oldinga harakat qilish ramzi deb tushuniladi. Chunki bu jonivorlar orqaga yurishga moslashmagan. Bu esa taraqqiyot, olg'a intilish va orqaga qaytmaslik g'oyasini ifodalaydi. Bunga qiyosan sher va yo'lbars singari hayvonlar timsoliga hokimiyat hamda kuch-qudrat kabi falsafiy g'oyalar singdirilgan.
Bizning gerbimiz kompozitsiyasi markazida saodatli hayot va erksevarligimiz ramzi sifatida Humo qushi tasvirlangan. Navoiy, Attor, Firdavsiy kabi mumtoz adabiyot ustunlarining asarlarida, xalq og'zaki ijodida Humo qushi baxt, omad va yuksaklik ramzi sifatida talqin qilinadi. Rivoyatlarga ko'ra, u yerga kamdan-kam qo'nadi, doimo osmonda parvoz qiladi va kishi ko'ziga tashlanmaydi. Xalq orasida “Humo soyasi tushgan inson baxtli bo'ladi”, degan qarash keng tarqalgan.
Uning keng yoyilgan qanotlariga tinchlik, himoya va farovonlik; parvoziga xalqning yorug' kelajakka intilishi sifatlari berilgan.
Humo — inson hurligi va qo'l yetmas orzulari ramzi, uni tutib yoki qafasga solib bo'lmaydi.
Umuman olganda, jahon xalqlarida qushlarga ko'pincha hayot va farovonlik belgisi sifatida qaraladi (“qush muborak bo'lsin”, “qushdek yengil bo'ling” kabi iboralarni bir eslang).
Hayvonlar esa tinchlik qalqoni, xalq kuch-qudrati, intilishlari timsoli sifatida namoyon bo'ladi.
Davlat gerblarida o'simliklar dunyosi (flora) xalqning milliy o'zligi, tarixiy merosi va asosiy xo'jalik yo'nalishlarini ifodalaydi. Masalan, zaytun va lavr shoxlari Janubiy Yevropa, O'rta Yer dengizi mintaqasi, shuningdek, Janubiy Amerika va Afrikadagi bir qator davlatlarda g'alaba va shon-sharaf atributi hisoblanadi. Janubiy-Sharqiy Osiyo mamlakatlarida esa sholi tasviri farovonlik, rizq-ro'z va dehqonchilik madaniyatiga ishora qiladi.
Gerbshunoslikda mamlakatning iqtisodiy salohiyati, jumladan, qishloq xo'jaligi va sanoatiga oid ishoraviy belgilar ham aks ettiriladi.
Xitoy gerbidagi tishli g'ildirak hamda sholi va bug'doy boshoqlari ishchi va dehqonlar birligini ifodalasa, Italiya gerbidagi tishli g'ildirak mehnatga tayangan respublika tamoyilini anglatadi. Angola, Vyetnam va KXDR kabi davlatlar gerblarida esa sanoat va qishloq xo'jaligining uyg'unligi, ozodlik uchun kurash g'oyalari singdirilgan.
Biroq shuni anglash muhimki, gerblar — bu o'tkinchi texnik belgilar to'plami emas, balki abadiy qadriyatlar tizimidir. Shu sababli, iqtisodiyoti yonilg'i mahsulotlariga asoslangan davlatlar ham o'z gerblariga neft minoralari yoki zamonaviy uskunalar tasvirini tushirmaydilar. Zero, texnik vositalar vaqt o'tishi bilan o'z ahamiyatini yo'qotishi mumkin, ammo gerbga singdirilgan milliy ideallar va hayot falsafasi o'z ahamiyatini hech qachon yo'qotmaydi.
Masalan, gerbimiz (jumladan, Tojikistonning ham) chambaridagi paxta, bug'doy boshog'i tasviri o'z umrini o'tab bo'lgan, kommunistik g'oyalar ta'siridan butkul qutulmagan eskirgan an'anaviy yondashuv deb bilaman. Bu o'simliklar gerbdagi markaziy elementlarni o'rab, yer va mehnat davlatning poydevori ekanini ta'kidlab turadi.
Gerbimizda detallar orqali mamlakatimiz tabiati, xalqimiz ma'naviy qadriyatlari yaxshi ifodalangan. Ammo uning dizayni eskirgan, unga yangi ma'no yuklash lozim.
Chunki gerb oddiy logotip emas. U tarixiy xotira, davlat boqiyligi, xalq identifikatsiyasi bilan bog'liq kuchli ramz. Shuning uchun davlat gerblarining o'zgarishi, odatda, muhim tarixiy voqealar — inqiloblar, hokimiyat almashinuvi, mustaqillikka erishish yoki ideologiya o'zgarishi bilan bog'liq kechadi.
Hozirgi global geraldika tendensiyasida, ekspertlar fikricha, ko'p davlatlar agrar detallarni kamaytirib, ko'proq umumiy, abstrakt atributlar (geometriya, minimal timsollar, milliy totemlar)ga o'tmoqda.
Paxta sovet davrida miyamizga “mehnat va farovonlik”, bug'doy esa “non, rizq, mustaqillik va oziq-ovqat xavfsizligi” ramzi sifatida singdirilgan. Bunday talqin bugungi kun realligiga, zamonaviy iqtisodiyotning ko'p tarmoqli, diversifikatsiyalashgan xususiyatini qamrab olmaydi. Ular xalqning mehnat an'analarini ko'rsatsa-da, yangi avlodning ilmu fan, texnologiya va taraqqiyotga bo'lgan intilishini, dunyoqarashini gavdalantirmaydi. Darvoqe, bugungi kunda mamlakat taraqqiyotini sanoat, xizmatlar va innovatsion sohalar belgilamoqda. Birgina 2025 yildagi iqtisodiy ko'rsatkichlar (10 mln tonnadan ortiq g'alla va taxminan 4 mln tonna paxta) ushbu sohalarning yalpi ichki mahsulotda hal qiluvchi, ustun o'rinni egallamayotgani, davlat kelajagini belgilovchi yagona omil emasligini ko'rsatmoqda. Bu kabi agrar belgilar tegishli vazirlik emblemalarida mantiqiyroq ko'rinadi.
Gerb — bu shunchaki rasmlar to'plami emas, balki xalqning o'zi haqidagi tasavvuri, davlatning ruhiy “tili”dir. Shu nuqtai nazardan qaralganda, u millat o'zini qaysi yo'nalishda ko'rayotganini ham ko'rsatishi kerak. Chunki gerb kelajakka qarab turgan ma'naviy yo'nalish, uzoq yillar davomida ahamiyatini yo'qotmaydigan universal ramz bo'lishi lozim.
Masalan, gerbda O'zbekistonni ilmu ma'rifat va buyuk allomalar yurti sifatida tanituvchi timsollar bilan boyitish, uning innovatsiya, texnologiya va zamonaviy taraqqiyot markaziga aylanishga qaratilgan strategik yo'nalishlarini timsoliy tarzda ifodalash maqsadga muvofiqdir.
Umuman olganda, bu ramzlar davlatning bilim, ma'rifat va taraqqiyotni eng ustuvor qadriyat sifatida ko'rishini anglatadi. Ana shunda, buyuk davlat arbobi Benjamin Franklin aytganidek, gerbdagi detallar tilga kiradi: qush erkinlik haqida so'zlaydi, kitob ma'rifat taratadi, gulchambar esa xalqning shon-sharafini ulug'laydi. Bunday obrazlar har bir fuqaroga shaxsiy manfaatlardan yuqori turishni va davlatning buyuk g'oyasiga xizmat qilish muqaddas burch ekanini eslatib turadi.
Har qalay, gerbdagi bo'shab qolgan o'rinlarni to'ldiradigan, xalqimiz tabiatini gavdalantiradigan jihatlarimiz ko'p. Masalan, ba'zi davlatlar an'analaridan ilhomlanib, gerb chambariga davlatimiz tarixi, qadriyatlari hamda maqsadlarini, milliy falsafani aks ettirguvchi shiorlarni (deylik, “Kuch — adolatda”, “Kuch — ilmda” va hokazo) muhrlashimiz mumkin. Zero, Fransiya gerbidagi “Ozodlik, Tenglik, Birodarlik”, AQShdagi “Ko'plardan — birlik” yoki Ispaniyadagi “Olg'a, yana olg'a”, Nigeriyadagi “Birlik va ishonch, tinchlik va taraqqiyot”, Belgiya va Gaitidagi “Kuch birlikda” kabi kalimalar millatning yo'nalishini belgilab beradi. Bizning ramzimizda ham Amir Temur bobomizning “Kuch — adolatda” yoki ma'rifatparvar ajdodlarimizning “Najot — ilmda” kabi o'lmas g'oyalari aks etsa, gerb shunchaki tasviriy yig'indi emas, balki haqiqiy milliy dasturga aylanadi.
Ba'zan o'zaro suhbatlarda gerbimizda turkiy xalqlarning bosh bo'g'ini — ko'k bo'ri aks etishi shart edi, degan armonli mulohazalar yangrab qoladi. Ko'k bo'ri va O'g'uzxon bir-biri bilan chambarchas bog'liq bo'lib, ularni ayri tasavvur etish mushkul. Tarixnavis Abulg'ozi Bahodirxonning “Shajarai turk” yoki Mirzo Ulug'bekning “To'rt ulus tarixi”dan chiqadigan xulosa shulki, O'g'uzxon aniq tarixiy shaxs emas, balki epik va afsonaviy qahramon bo'lib, uning “podshohlik davri” va “hududi” real emas, balki turkiy xalqlar tarixi va o'zini anglashidagi mifologik tasavvurdir. Afsonalarga ko'ra, O'g'uzxon juda katta hududni egallagan. Uning “davlati” qadim Xorazm zamini, Eronu Ozarbayjondan to Anadolugacha bo'lgan yerlarni qamrab olgan deb tasvirlanadi.
Turkiy mifologiyada O'g'uzxon (O'g'uz-qoon) va Ko'k bo'ri ilohiy kelib chiqish va hokimiyatning asosiy ramzlari hisoblanadi. “O'g'uznoma”da afsonaviy hukmdor O'g'uzxon — turkiy qabilalarning bobokaloni sifatida tasvirlanadi. Rivoyatga ko'ra, Ko'k bo'ri nurdan yaralgan, qahramon sifatida tug'ilgan va u sirtdan (oyoqlari buqa, bel qismi bo'riniki) quddusiy kuch sifatini beradi.
U hal qiluvchi paytlarda O'g'uzxonga ko'rinib, uning qo'shiniga yo'l ko'rsatadi va g'alabalarni bashorat qiladi. Afsonalarda u O'g'uzxonni buyuk davlat barpo etishga boshlaydi. O'g'uzxon Ko'k bo'ri ortidan yurib, osmon irodasini bajaradi va shu tariqa o'z hokimiyatini Yerdagi Tangri vakili sifatida mustahkamlaydi.
Bu mifologik juftlik turkiy xalqlar birligi, jangovar ruh, tabiat va osmon bilan bog'liqlik hamda hukmdor hokimiyatining muqaddasligini ifodalaydi.
O'zbek xalqining qadimiy dunyoqarashi, mifologiyasi va folklorida bo'ri (Ko'k bo'ri) markaziy, muqaddas ramz darajasiga ko'tarilgan bo'lib, u turkiy etnoslarning shakllanishi bilan bog'liq kuchli totemik (ajdodiy) e'tiqodning asosi hisoblanadi. Bu e'tiqod islom dini qabul qilingandan keyin ham urf-odatlar, til va xalq tasavvurida saqlanib qolgan.
Manbalarda, xalq tarixida ajdodlarimiz bo'rini o'zlarining homiysi va hatto “ona hayvon” (Ko'k bo'ri) sifatida ulug'lashgan. Bo'rining shajara boshida turishi haqidagi miflar (masalan, “Ko'k bo'ri” afsonasi) xalqning genetik va ruhiy asoslari bilan bog'lanadi.
Bo'riga faqat yirtqich sifatida emas, balki oilani, bolalarni, ov mahsulotini va dashtdagi ko'chmanchi hayotni qo'riqlovchi ruh sifatida qaralgan.
O'zbek etnik tarkibidagi “bayyuri” (boybo'ri) kabi urug' nomlari bo'rining totem ekanligini tasdiqlovchi to'g'ridan-to'g'ri dalildir.
Urf-odatlarimiz va folklorimizda bo'ri timsoli yashab qolgan esa-da, negadir uning badiiy obrazini yaratishga e'tibor sust.
Bo'rining totemik kuchiga bo'lgan ishonch tug'uruq bilan bog'liq marosimlarda yaqqol ko'rinadi. Olimlarimiz tug'ishda qiynalgan ayolga bo'rining jag'i (butun holda) qo'yilishi, bolaning bo'yniga bo'ri tishi yoki chanog'idan tumorlar taqilishini aytishadi. Yangi tug'ilgan chaqaloqni bo'rining jag'idan o'tkazish (ettinchi kuni) uni baquvvat, bo'ridek dovyurak bo'lishiga hamda ruhiy jihatdan “ajdod” homiyligiga ishonish bilan bog'liq.
Qadimgi turk davridan boshlab, islomdan keyin ham xalqimiz orasida Bo'ri, Bo'riboy, Bo'rixo'ja, Bo'ribek kabi ismlarning keng qo'llanilishi — bu jonivorning insonga “begona” emasligini ko'rsatadi.
Turkiy xoqonliklar (xunlar, Ko'k turklar) davrida bo'ri boshi tasvirlangan bayroqlar hokimiyat va davlat qudratiga ishora qilingan. Kavkaz xalqlarida bo'ri hamon mustaqillik va kuchli shaxs ideali, jasorat, qahramonlik timsoli sifatida gavdalanadi.
Xullas, bo'ri o'zbek xalq tasavvurida shunchaki yirtqich emas, balki xalqning qadimiy ildizlari, ruhiyati, dovyurakligi va ajdodiy xotirasi bilan bog'langan muqaddas va totemik homiydir.
Shunga qaramay, O'g'uzxon obrazi turk, ozarbayjon va turkmanlarning til va madaniyat jihatidan o'g'uz guruhiga mansubligi uchun uning nomi bu uch davlatda abadiylashtirilgan. Juda ko'p e'tiborli maskanlarga u afsonaviy zotning nomi berilgan.
Ayni o'rinda biz O'g'uzxonga e'tibor qaratsak, yana bir ulug' turkiy xoqon Alp Er To'ngani ham yoddan chiqarmasligimiz kerak. Qilichu xanjar, nayzayu qalqon davlat qudrati, muhofazasining azaliy aslahalari-ku.
Bo'ri bilan bog'liq afsonalar ko'p.
Yozuvchi Oqiljon Husanov o'zining “Tog'da o'sgan bola” asarida bo'rini yovuz emas, balki aqlli va instinkt bilan yashaydigan mavjudot sifatida tasvirlaydi.
Chingiz Aytmatovning “Kunda” deb nomlangan asarida Akbara ismli bo'ri tabiat qurboni sifatida naql qilinadi.
Yana bir asar — Jek Londonning “Qoziq tish”ida har qanday mavjudotni, bo'ri tabiatini tarbiya va mehr bilan o'zgartirish mumkinligi insho etiladi. Ammo R.Kiplingning Mauglisi (bolakay Dina Sanichar tarixiy obrazi) esa ertakdan boshqa narsa emas.
Har ne bo'lganda ham gerbimizdagi har bir detal mag'zini yetti yoshdan yetmish yoshgacha bo'lgan har bir vatandoshimiz besh qo'lday bilishi lozim. Ana shunda u davlatning qadriyatlari, tarixi va o'zligini vizual tarzda ifoda etuvchi ramziy til bo'lib qoladi.
Darvoqe, bugun siz bilan biz so'z va matbuot erkinligi ta'minlangan Yangi O'zbekiston degan yurtda yashayapmiz. Yuqoridagi mulohazalarni esa qat'iy bir “qonun” yoki “hukm” sifatida emas, balki, mulohaza, taklif o'rnida qabul qilishingizga shubha yo'q. Zero, Vatandoshlarimizning bu boradagi fikr-o'ylarini, munosabatini bilishni istar edik.
Asqar HAYDAROV,
jurnalist.