Jurnalist – adolat va haqiqat jarçisi bölişi kerak!

Özbekistonda xizmat körsatgan jurnalist, taniqli publitsist Jabbor RAZZOQOV bilan söz qudrati, masʼuliyati va mukammal iroda haqida

Matbuot — jamiyat közgusi. U jamiyatning bor böy-bastini aks ettiruvçi, ötmiş va kelajakni boğlovçi mustahkam köprikdir. U şunçaki voqea-hodisalarni qayd etib boruvçi vosita emas, balki ommaning maʼnaviyatini yuksaltiradigan, dunyoqaraşini şakllantiradigan hamda xalqni umummilliy ğoyalar atrofida birlaştiradigan qudratli kuçdir. Şu sababli ham bosma naşrlar, radio va televideniye azaldan “törtinçi hokimiyat”, “haqiqat közgusi” va “adolat jarçisi” kabi yuksak eʼtiroflarga sazovor bölib kelgan.

Bugun Özbekistonda xizmat körsatgan jurnalist, milliy matbuotimizda öziga xos tahririyat va muharrirlik maktabini yaratgan soha faxriysi, taniqli publitsist Jabbor Razzoqov bilan soha böyiça atrofliça, çuqur tahliliy suhbat eʼtiboringizga havola etilmoqda. Unda zamonaviy jurnalistikaning rivojlaniş tendensiyalari, bosma matbuotning öziga xos istiqbollari, raqamli media va bugungi muammolar, şuningdek, milliy söz sanʼati va masʼuliyati xususida söz yuritildi.

— Assalomu alaykum, muhtaram ustoz! Dunyo tarixiga nazar taşlasak, har bir millatning uyğonişi va özligini anglaşi bevosita matbuotning oyoqqa turişi bilan çambarças boğliq ekaniga guvoh bölamiz. Siz özbek milliy gazetaçiligining eng olovli va buriliş davrlarida yetakçi tahririyatlarni boşqargan, ming-minglab muştariylar qalbiga yöl topgan ijodkorsiz. Suhbatimiz avvalida söramoqçi edim: bolalik yillaringizda murğak qalbingizda aynan jurnalistika sohasiga iştiyoq va haqiqatgöylik tuyğusi qanday paydo bölgan?

— Va alaykum assalom! Men Xorazmning köhna va tarixiy manzillaridan biri — Hazorasp qalʼasi yonginasida kamol topganman. Bu zamin şunçaki oddiy qişloq emas, balki turkiy adabiyotning ilk yozma manbalaridan biri bölmiş, payğambarlar tarixini turkiy tilda nasrda ravon bayon etgan “Qissasi Rabğuziy” asari muallifi Nosiruddin Rabğuziy tuğilgan muqaddas tuproqdir. Bir tomonimizda Amudaryoning azim tölqinlari jöş ursa, ikkinçi tarafimizda çeksiz Qoraqum sahrosi yastanib yotadi. Bolaligimiz juda köplar singari mehnatda, dala işlari, qöy-qözi boqiş bilan ötdi. U paytlarda qişloqlarda elektr manbai yöq edi; keçalari kerosin lampasining xira yoruğida qişloq kutubxonasidan olib kelingan kitoblarni bedor mutolaa qilardik. Sözga, badiiyatga bölgan bu mehr menga bobom — taniqli baxşi Eşniyoz Boboniyoz öğlidan ötgan bölsa ajab emas. U kişidan “Alpomiş”, “Göröğli”, “Kuntuğmiş”, “Avazxon” kabi millatimizning ölmas dostonlarini tinglab, sözning sehrli qudratini his etganman.

Jurnalistikaning ilk “çiğiriği”dan ötişim va adolat jarçisiga aylanişim esa beşinçi sinfda öqib yurgan paytimda yuz bergan. Bir kuni maktabga ketayotsam, qişloğimizdagi yagona tibbiyot punkti eşigida katta qulf osiğliq, atrofda esa darddan azob çekayotgan bemor hamqişloqlarimiz şifokorni kutib sarğayib turişardi. Iş vaqti boşlanganiga bir soatdan ortiq vaqt ötgan bölsa-da, salomatlik posbonidan darak yöq edi. Bu holat murğak qalbimda qattiq taşviş va alam uyğotdi. Maktabdan qaytgaç, vaziyatni şunçaki kuzatib turişni istamay, tuman gazetasi tahririyatiga “Tibbiy punkt nega qulf?” nomli xolis va keskin tanqidiy xabar yozib yubordim.

Eng qiziği, gazeta bu xabarni tahrirlab, darhol bosib çiqardi. Bu kiçik xabar butun tumanda portlaşdek şov-şuvga sabab böldi. Tumandan maxsus komissiya kelib, tibbiyot punkti faoliyatini obdan tekşirdi, kamçiliklarni bartaraf etdi va şifoxona ertasi kuniyoq öz faoliyatini qayta tikladi. Muallifni qidirib uyimizgaça kelişganida, qörquvdan tutzorga yaşirinib olganim hanuz yodimda. Komissiya aʼzolari ota-onamga sinçkovligim va adolatparvarligim uçun taşakkur bildirişibdi. Hamqişloqlarimning minnatdorçiligi va eʼtirofi sabab könglimda matbuot kuçiga işonç paydo böldi hamda kasbiy taqdirim uzil-kesil belgilandi.

— Orzular sizni poytaxt sari yetakladi, ammo oliy taʼlimga kiriş va keyingi amaliy faoliyatingiz ham sinovlarga boy keçgan ekan. Şu haqda töxtalib ötsangiz?

— Ha, oson keçmagan. Maktabni tugatgaç, Samarqand davlat universitetiga hujjat topşirişga borganimizda, yurtda kutilmaganda vabo (xolera) epidemiyasi tarqalib, vaziyat juda murakkablaşdi. Öşanda ilk bora uydan uzoqqa çiqib taşviş çekayotganimizni körgan universitet rektori, donişmand olim Vohid Abdullayev bizga otalarça maslahat berib, bir yil qişloqda mehnat staji töplaşni tavsiya etdilar. Şu tariqa Hazorasp tuman gazetasida bir yil işlab, tajriba orttirdim.

Bir yildan söng poytaxtga kelib, Toşkent davlat universiteti (hozirgi ÖzMU)ning filologiya fakulteti jurnalistika bölimiga hujjat topşirdim. 1966 yilgi Toşkentdagi kuçli zilziladan söng naq 40 kun davom etgan oğir va maşaqqatli ijodiy hamda nazariy imtihonlardan ötib, talaba böldim. Turmuş taqozosi va sohada tezroq amaliyot ötaş iştiyoqi sababli öqişimni keçki bölimga ötkazdim. Kunduzi işlab, keçqurun tahsil olişim kerak edi.

Öşa davrning eng ommabop va nufuzli naşri bölmiş “Yoş leninçi” (keyinçalik “Turkiston”) gazetasiga işga kirdim. Lekin meni birdaniga muxbirlikka olişmadi. Işimni oddiy kuryerlikdan — xat taşuvçilikdan boşladim. Navoiy köçasidagi 30-uyda joylaşgan tahririyatda navbatçilik guruhida işlab, tayyor bölgan maqolalarni “Şarq” naşriyotining bosmaxonasiga olib borardik. Yaxşi bilasiz, u paytlar kompyuter yöq, matnlar qölda, temir harflarda terilar edi. Biz korrektor sifatida har bir harf va tiniş belgisini bittama-bitta tekşirib çiqardik. Gazeta bosilib çiqmagunça tahririyatdan ketmasdik. Mana şu maşaqqatli tunlar va amaliy mehnat mobaynida haqiqiy jurnalistika maktabini ötadik, haqiqiy ijod mahoratiga ega böldik.

— Maʼlumki, Siz sobiq Ittifoq davrida Moskvaning eng nufuzli oliy taʼlim dargohida ham tahsil olgansiz. Jahon matbuoti andozalari va xorijiy tajriba Sizning keyingi ijodiy va rahbarlik faoliyatingizda qanday örin tutdi?

— Ha, Moskvaga — Oliy komsomol maktabi “Yoşlar matbuoti” bölimiga öqişga yuborilganim faoliyatimda yangi bosqiç böldi. Bu maskan Sobiq Ittifoq respublikalaridan taşqari, köplab xorijiy mamlakatlardan kelgan eng iqtidorli yoş liderlar va bölğusi muharrirlar yiğilgan eng zamonaviy, noyob mahorat maydoni edi. Raqobat va muhit nihoyatda kuçli bölgani sababli inson uzluksiz öz ustida işlaşga majbur bölarkan.

U yerda faqat quruq nazariya bilan çeklanmay, jahon jurnalistikasining ilğor metodlarini “Komsomolskaya pravda” gazetasida bevosita amaliyotda örganganmiz. Öşa paytdagi jurnalistika Konstantin Simonov, Vasiliy Peskov, Ernest Xeminguey, Anatoliy Agranovskiy, Aleksandr Oveçkin, Tatyana Tess, Genrix Borovik kabi dunyoning eng buyuk adib-jurnalistlarining hozirjavob, jangovar va jonli reportaj andozalariga suyanar edi. “Yaxşi jurnalist bölmagan insondan heç qaçon buyuk yozuvçi çiqmaydi” degan haqiqatni öşa yerda angladim.

Yana Moskva tahsilidan çiqargan eng muhim xulosam şu böldiki, dunyoviy mahorat, yangi şakl va iş uslublarini xorijdan örganiş şart, ammo ularni öz milliy amaliyotimizga tatbiq etayotganda, albatta, xalqimizning asriy qadriyatlari, mentaliteti va davlatçilik manfaatlariga moslaştirib qöllaş lozim. Bu tajriba Toşkentga qaytgaç, Erkin Vohidov, Abdulla Oripov, Odil Yoqubov, Pirimqul Qodirov, Omon Matjon, Asqad Muxtor, Zulfiya, Xudoyberdi Töxtaboyev kabi mahoratli ustozlarimizning ögitlari bilan boyib, mukammal şaklga ega böldi.

— Ustoz, jahon matbuoti tarixiga nazar taşlasak, turli xalqaro model va maktablarni köramiz. Bugungi özbek publitsistikasi xalqaro standartlarga qay darajada moslaşa olmoqda va aynan qaysi jihatlarda oqsamoqdamiz?

— Dunyoda Amerika, ingliz, yapon va rus jurnalistikasi axborot töplaş, tahlil qiliş, matnga işlov beriş va tezkorlik bilan omma eʼtiboriga havola etiş böyiça öziga xos, puxta va mustahkam tizimga ega. Masalan, fransuz mutafakkiri va adibi Jan-Jak Russoning XVIII asrdagi badialari va publitsistik maqolalari Fransiya jamiyatidagi ijtimoiy va taʼlim tizimini mutlaqo yangi, demokratik özanga burib yuborgan edi. Demak, özbek jurnalistikasi deganda biz şunçaki kundalik mayda xabar, lavha va yuzaki maqolalar yozadigan xodimlarni emas, balki mamlakat siyosati va jamiyat taraqqiyotiga bevosita taʼsir körsata oladigan kuçli va salmoqli publitsistikani tuşunişimiz lozim. Sohani öz nuqtai nazariga ega, vatanparvar va xolis tahlil qila oladigan fidoyi kadrlar bilan töldirişimiz şart. Jurnalistika — korrupsiyaga, noqonuniy xatti-harakatlarga va ijtimoiy adolatsizlikka qarşi kuraşadigan qudratli mafkuraviy quroldir.

Afsus bilan qayd etiş kerakki, bugun biz jahon matbuoti talablaridan va tan olingan xalqaro meʼyorlardan ança ortda qolmoqdamiz. Masalan, mustaqil davlat sifatida dunyoning yetakçi mamlakatlarida öz muxbirlar tarmoğimizga ega emasligimiz katta kamçiligimizdir.

— Siz rahbarlik qilgan yillarda “Turkiston” (hozirgi “Yoşlar ovozi”) va “Tong yulduzi” (sobiq “Lenin uçquni”) gazetalari xalqning eng sevimli, qölma-qöl bölib öqiladigan minbariga aylangan edi. Ayniqsa, bolalar naşri bölgan “Tong yulduzi”ning adadi 1 million 350 ming nusxaga yetgani özbek matbuoti tarixidagi yorqin mayoq, dalildir. Bu muvaffaqiyatning siri va tahririyatda yaratilgan soğlom ijodiy muhitda nimalar asosiy örin tutar edi?

— Moskvadan katta tajriba va qatʼiy rejalar bilan qaytib kelib, “Turkiston” gazetasida Siyosiy va ijtimoiy hayot bölimini boşqardim. Bu bölim tahririyatning eng jangovar va asosiy yönalişlaridan biri edi. Söng masʼul kotib, söngra boş muharrir örinbosari etib tayinlandim. Köp ötmay, meni ommaviyligini biroz yöqotib qöygan “Tong yulduzi” gazetasiga boş muharrir etib yuborişdi.

Jamoamiz bilan yeng şimarib işga kirişdik. Natijada bu naşrni nafaqat respublikamizda, balki butun Örta Osiyo miqyosida eng ommabop gazetaga aylantirdik. Bolalar gazetasining adadi 1 million 350 ming nusxaga çiqdi! Gazetani faqat bolalar emas, ota-onalar, butun oila aʼzolari jam bölib öqişardi. Qöşni Qozoğistonning Çimkent, Jambul, Tojikistonning Xöjand, Turkmanistonning Çorjöy, Toşhovuz, Qirğizistonning Öş va Jalolobod viloyatlaridagi vatandoşlarimiz ham sevib mutolaa qilişardi.

Muvaffaqiyatning boş siri — öquvçi bilan jonli, interaktiv muloqot örnatganimizda edi. Tarğibot loyihalarini noanʼanaviy usulda ötkazardik. Masalan, “Payşanba — elektr energiyasini iqtisod qiliş kuni” yoki “Danak operatsiyasi” kabi aksiyalarni yölga qöyganmiz. Bolalar mahallalarda töplagan meva danaklarini tahririyatga yuborişar, ulardan Qöqondagi zavodlarda farmatsevtika va tibbiyot uçun qimmatli dorivor yoğlar işlab çiqarilar edi. Tahririyat hovlisiga yuk maşinalarida qop-qop xatlar va danak kelardi. Internet va zamonaviy aloqa vositalari bölmagan öşa davrda xatlar oqimi va muştariylar işonçi mislsiz darajada yuqori edi.

— Muharrirlik maktabi haqida gap ketganda, taniqli ijodkorlar Sizning rahbarlik jasoratingizni, xodimlarni yuqorining tazyiqlaridan himoya qila olganingizni alohida eʼtirof etişadi. Safar Ostonov, Qulman Oçil, Norqobil Jalil kabi publitsistlar Siz haqingizda “jamoani ortidan ergaştira olgan, masʼuliyatni öz böyniga olişdan qörqmagan muharrir” deb yozişgan. Sizningça, haqiqiy boş muharrir qanday bölişi kerak?

— Pölatdek iroda va qatʼiy pozitsiyasiz haqiqiy gazeta yaratib bölmaydi. Birinçi navbatda, boş muharrir öz kreslosini, amalini va şaxsiy manfaatini öylamasligi şart. Muharrir — olov ustida ötirgan odam. U bor kuç-qudrati, bilimi va jasoratini naşrga bağişlaşi lozim. Agar uning qalbida bu olov sönsa, heç ikkilanmay örnini böşatib berişi kerak.

Eng muhimi, muharrir — jurnalistga yöl oçadigan, uning ortida töfondek qalqon bölib turadigan rahbardir. Men öşa murakkab yillarda Davlat xavfsizlik qömitasi (KGB) arxividan tayyorlangan eng qaltis suriştiruvlarni, tizimdagi illatlarni foş qiluvçi maqolalarning faktlarini şaxsan özim tekşirib, sinçiklab öqib, javobgarlikni töliq öz zimmamga olib, çop etişga yaşil çiroq yoqardim. Gazetada çiqqan kiçik bir xabardan tortib, katta tahliliy maqolagaça boş muharrir masʼuldir. Ijodkorni xonaga, iş stoliga zanjirlab qöyib bölmaydi; unga ijodiy erkinlik, qöllab-quvvatlaş kerak. Xodimlarimga doim aytardim: “Menga ötkir, faktlarga boy, jamiyatga foydasi tegadigan material keltiring, qayerda yurişingiz va qanday işlaşingizning ahamiyati yöq”. Mana şunday erkin va talabçan muhit sababli Qulman Oçil, Qurbon Eşmatov, Tölqin Hayit, Norqobil Jalil, Islom Hamro, Muqaddas Abdusamatova, Sirojiddin Rauf kabi önlab yetakçi jurnalistlar va publitsistlar tahririyatimizda kamol topdi. Guli Çehra (Gulçehra Aliboyeva), Mehr Bonu, Yaşnar Karimova, Muyassar Isroilova, Zamira Egamberdiyeva singari qörqmas va jasur ayol qalam sohibalari yetişib çiqdi.

Mustaqillik arafasidagi öşa qaltis yillarda tizim bilan töqnaşuvlardan aslo qörqmasdik. Jurnalistlarimiz Ahror Ahmad va Ziyovuddin Ortiqxöjayevlar Sobiq Ittifoq miq­yosidagi eng yopiq maskan — qamoqxonalarga kirib, Inomjon Usmonxöjayev bilan uçraşib, uning taqdiri haqida jonli reportaj tayyorlaşgan. Rözimboy Hasan va Suvonqul Rustamovlar esa Turkmaniston Prezidenti Saparmurod Niyozovdan eksklyuziv suhbat olib kelişgan. Vazirlarni tahririyatga çaqirib, muştariylar savollariga töğridan-töğri javob berişga undardik, bir kunda 200 ta dalolatli şikoyat va muammo gazeta aralaşuvi bilan öz yeçimini topardi. Şu sababli gazetamiz adadi 1 million nusxaga yetgandi.

Hatto davlat arbobi Erkin Samandarov işdan olinganida, şeʼrlarini heç qaysi naşr bosişga botinmagan bir paytda: “U lavozimidan ketgan bölsa, şoirlikdan ketgani yöq-ku!” deb gazetada eʼlon qilganmiz. Qöşni naşrlardagilar “Sizlarni endi tinç qöyişmaydi” deb vahima qilişsa-da, çekinmaganmiz. Şöro davrida otib ketilgan jadid şoiri Usmon Nosirning qabrini izlab topib, matbuotda ilk bor eʼlon qilganmiz. Majlisbozlik qilmay, fikrlar töqnaşuvi orqali yangi ğoyalar yaratardik.

Tahririyat qoşidagi “Şuʼla” ijodiy uyuşmamizda jasur, isteʼdodli ustoz şoira Mukarrama Murodova rahbarligida juda köplab yoş isteʼdodlarni kaşf qilgan. Hozirgi kunda uşbu uyuşmada faol qatnaşgan köpgina ijodkorlar elning nazaridagi yozuvçi va şoirlardir.

— Ustoz, matbuotning davlatçilik poydevorini mustahkamlaş va milliy özlikni anglaşdagi örni haqida söz ketganda, 1989 yildagi “Davlat tili haqida”gi Qonun loyihasi atrofidagi kuraşlarni eslaş örinlidir. “Turkiston” gazetasida çop etilgan birgina maqola tarixiy jarayonni butunlay özgartirib yuborgan edi, şunday emasmi?

— Mutlaqo töğri. 1989 yili “Davlat tili haqida”gi Qonun loyihasi ilk bor jamoatçilik muhokamasiga qöyilganda, unda özbek va rus tillariga teng maqom berilişi, yaʼni ikki tillilik közda tutilgan edi. Köpgina mansabdorlar va baʼzi taniqli ziyolilar rus tilini ikkinçi asosiy davlat tili sifatida qoldiriş taşabbusi bilan çiqişayotgandi.

Biz gazeta sahifasida bu murosasozlik va çala loyihani keskin tanqid qilib, “Çala tuğilgan bola” nomli keskin va jangovar publitsistik maqolani eʼlon qildik. Maqola jamiyatda juda katta aks-sado berdi. Yuqori rahbarlar uşbu maqolani öqib çiqqaç, loyiha muhokamasini darhol töxtatib, yangi komissiya tuziş haqida qaror çiqargan.

Söng Vazirlar Mahkamasi binosida Erkin Vohidov, Ötkir Hoşimov singari deputatlar, Jurnalistlar uyuşmasidan kamina, Yozuvçilar uyuşmasidan Mirzo Kenjabek hamda bir guruh yetakçi olim va tilşunoslar yiğilib, ikki hafta davomida keçayu kunduz mehnat qilib, özbek tiliga yagona Davlat tili maqomini beradigan mukammal qonun loyihasi işlab çiqilişiga hissa qöşganmiz. Bu matbuotning, söz kuçining real siyosiy jarayonlarga va millat taqdiriga körsatgan bevosita amaliy taʼsiri edi.

— Davlatimiz rahbari Şavkat Mirziyoyev: “Jurnalistlar kimgadir yoqmasligi mumkin, ammo menga juda yoqadi” deb soha xodimlarini doimo qöllab-quvvatlab kelmoqda. Bugungi Yangi Özbekiston şaroitida jurnalistning ijtimoiy pozitsiyasi qanday bölişi lozim?

— Davlatimiz rahbarining bu sözlarida juda teran maʼno va yuksak işonç yotibdi. Prezidentimiz jurnalistlarga erkinlik berib, ularni islohotlarning faol iştirokçisi sifatida körmoqda. Jurnalist aslo passiv kuzatuvçi yoki quruq qarsakboz bölib qolmasligi kerak. Jurnalist — xalq fidoyisi, adolat va haqiqat jarçisi, maʼnaviyat tarğibotçisi va Vatan tarixini yaratuvçidir.

Agar biz jurnalistikaning jamiyat hayotidagi örni va ahamiyatini qadrlamasdan, sohada sustkaşlikka yöl qöysak, kelajakda katta maʼnaviy va ijtimoiy yöqotişlarga duç kelamiz. Tarix sahifalariga bugungi bunyodkorlik işlari va ularning asl mualliflari halollik bilan muhrlanişi lozim. Bosma naşrlar va tahliliy publitsistika kelajak avlod uçun bebaho yilnoma — tarixiy manbadir.

— Bugun axborot xurujlari kuçaygan, ijtimoiy tarmoqlar va blogerlik harakati keng avj olgan davrda yaşayapmiz. Bosma matbuot öz mavqeini qaytara oladimi yoki raqamli texnologiyalar uni butunlay siqib çiqaradimi?

— Bosma matbuot, heç şak-şubhasiz, öz mavqeini qaytaradi, çunki biz bunga majburmiz! Matbuot şunçaki axborot yetkaziş vositasi emas, u davlat tarixi va taraqqiyot yöli muhrlangan muqaddas yilnomadir.

Masalan, texnik masʼuliyatsizlik sababli, mustaqilligimizning ilk yillarida Birinçi Prezidentimizning Hindistonga tarixiy taşrifi aks etgan yagona videokasseta ustidan Moskva TVga qaraşli boşqa körsatuv yozib yuborilib, öçirib yuborilgan. Endi öylab köring: bugungi blogerlarning çiqişlari, ijtimoiy tarmoqdagi vaqtinçalik postlar qayerda saqlanadi? Ertaga 20-50 yildan keyin qaysi tadqiqotçi yoki tarixçi Feysbuk yoki Telegram kanallaridan işonçli tarixiy manba qidiradi? Elektron manbalar öçib ketişi, serverlar işdan çiqişi yoki çalkaşib ketişi mumkin, ammo kutubxonalarda saqlanayotgan bosma naşrlar — mangu tarixiy hujjat bölib qolaveradi.

Bugun sunʼiy intellekt (SI) ham şiddat bilan rivojlanmoqda. U axborotni qayta işlaşi, tarjima qilişi va standart matnlar tuzişi mumkin. Lekin sunʼiy intellekt deganlari ham heç qaçon insoniy ruhni, qalb dardini, erkin va ijodiy tafakkurni, badiiy-publitsistik mahoratning örnini bosa olmaydi. Mafkurasiz, maʼnaviyatsiz va kitobsiz inson inqirozga yuz tutadi, fikrlaşdan töxtagan jamiyat esa manqurtlaşadi.

— Bugungi blogerlar va internet naşrlarining faoliyatiga, ulardagi savodxonlik va axloq-odob meʼyorlariga qanday baho berasiz?

— Blogerlar tezkorligi, korrupsiya holatlarini va joylardagi muammolarni tezkor yoritib berişi bilan bugungi kun jurnalistikasidagi baʼzi böşliqlarni töldirib turganini tan oliş kerak. Ammo ularning aksariyatida çuqur bilim va eng açinarlisi, oddiy savodxonlik va axloqiy meʼyorlar yetişmayapti.

Köpçiligi şunçaki arzon şov-şuv ortidan yugurib, faoliyatini tijoratga yoki mansabdorlarni qörqitiş quroliga aylantirib oldi. Faqat telefonga tasvirga olib, masʼuliyatsizlik va betgaçoparlik bilan axborot tarqatiş bu — jurnalistika emas. Jurnalist axborot tarqatişdan avval uning ijtimoiy va huquqiy masʼuliyatini, millat maʼnaviyatiga yetkazadigan taʼsirini puxta öylaşi şart.

Masalan, bundan ikki yil muqaddam tibbiyotda birinçi marta buyrak köçirib ötkazildi deb şov-şuv qilişdi. Vaholanki, tarixni örgangan jurnalist yaxşi biladi: Özbekistonda ilk bor ötgan asrning 70-yillaridayoq maşhur akademik Ö.Oripov va boşqa professorlarimiz tomonidan buyrak köçiriş amaliyoti muvaffaqiyatli amalga oşirilgan. Jurnalist tayyor narsani köçirib qöymay, arxivlarni va tarixni titkilab izlanişi, tinmay öz ustida işlaşi şart.

Şuningdek, til va imlo sofligini asraş — eng oğriqli nuqtamiz. Tarmoqlarda va reklamalarda “kaşa” sözini “bötqa” deb hanuz noörin işlatişmoqda. Vaholanki, “bötqa” — çorva mollariga yem sifatida beriladigan narsa, inson tanovul qiladigani esa “bulamiq” deyiladi! Bu qadimdan bor turkiy söz. “Iymon” va “imon” sözlari imlo qoidasiga köra ikkisi ham töğri bölsa-da, baʼzi öqituvçilar bolalarga noörin tanbeh berişmoqda. Amaldagi qonuniy imlo qoidalarimizga köra, Olmoniyani — Germaniya, Gurjistonni — Gruziya deb yoziş lozim. Vaqtinçalik internet trendlarini deb milliy tilimiz va qadriyatlarimizni toptaşga, hali amalda bölgan kirill imlo qoidalarini özimizça buzişga aslo haqqimiz yöq!

— Bugun bolalar va yoşlar matbuotining ahvoli ham zahmatkaş muharrir sifatida Sizni xavotirga solayotgan bölsa kerak?

— Juda ham xavotirga soladi! Eşitişimça, markaziy yoşlar naşrlarining adadi atigi bir neça ming nusxaga tuşib qolgan. Vaholanki, bugun mamlakatimizda 10 mingga yaqin maktab bor! Agar har bir maktab loaqal bittadan obunani amalga oşirganda ham, “Yoşlar ovozi”, “Tong yulduzi”, “Ğunça”, “Gulxan” kabi tabarruk naşrlar kamida 10 mingdan ziyod nusxadan çiqqan bölardi.

“Majburiy obuna”ga qarşi kuraşamiz deb, ayrim kimsalar kasriga butun boşli millat farzandlarining savodxonligini, maʼrifiy didini va kitobxonlik madaniyatini öldirib qöyyapmiz! Ilm olişga, gazeta va kitob öqişga yönaltiriş qaçondan beri salbiy holatga aylandi? Törtinçi-beşinçi sinf bolasi özi borib gazetaga obuna böla olmaydi-ku, bunga ota-ona va maktab muhit yaratişi kerak. Gazeta öqimaslik oqibatida bolalarimiz telefondagi yengil-yelpi, mazmunsiz videolarga qaram bölib, dunyoqaraşi torayib boryapti. Bolalar matbuotini davlat darajasida qöllab-quvvatlaşimiz va ularning maktablarga kirib borişini töla taʼminlaşimiz zarur.

— Ustoz, bugun köplab oliy taʼlim maskanlarida jurnalistika fakultetlari faoliyat yuritmoqda. Ammo sohaga kirib kelayotgan yoş kadrlarning tayyorgarlik darajasi va professional salohiyati zamonaviy talablarga javob beryaptimi?

— Guruç kurmaksiz bölmaydi. Lekin juda iqtidorli, izlanuvçan yoşlarimiz bor. Ammo umumiy taʼlim tizimidagi ahvolimiz bizni çuqur öylantirişi kerak. Bundan 22 yil oldin Özbekiston davlat jahon tillari universitetida xalqaro jurnalistika fakulteti taşkil etilgan edi. Asosiy maqsad — xalqaro maydonlarda va dunyo minbarlarida turib Özbekiston sözini va manfaatlarini ayta oladigan, xorijiy tillarni mukammal biladigan ötkir jurnalistlarni tayyorlaş edi.

Biroq oradan şunça yil ötgan bölsa-da, nima uçun u yerdan xalqaro miqyosda tanilgan, salmoqli jurnalistlar barqaror yetişib çiqmayapti? Nima uçun hanuzgaça Milliy axborot agentligimiz (ÖzA) va MTRKning rivojlangan xorijiy davlatlarda muxbirlar tarmoği şakllanmagan? Sababi, biz nazariyaga haddan taşqari yopişib oldik, ijodiy imtihonlarni va tuğma isteʼdod egalarini saralaş tizimini yengillaştirib yubordik.

Jurnalistika — şunçaki diplom beradigan joy emas! U iqtidorlar, iroda va mahoratning sinov maydonidir. Eng çekka qişloqlarda tuğilgan asil isteʼdodlarni topib, ularni elakdan ötkazib öqitiş tizimiga qaytişimiz kerak. Axir taniqli yozuvçi va şoirlarimiz, olimlarimiz eng uzoq viloyatlardan çiqişgan. Ular poytaxtda öqib, ustozlardan saboq olib voyaga yetişgan. Nazariya çeksiz, ammo yoziş mahorati va tahliliy tafakkur tinimsiz amaliy mehnatda çiniqadi.

— Sizningça, haqiqiy professional jurnalist böliş uçun insondan qaysi fazilatlar talab etiladi?

— Jurnalist — bu şunçaki kasb emas, bu turmuş tarzi va ruhiy holatdir. Jurnalistda “men soat beşda işdan ketaman”, “men dam olyapman” degan tuşunça bölmaydi. U 24 soat fikrlaydigan, hatto uxlayotganda ham miyasi axborotni tahlil qiladigan inson. Jurnalist maqola tayyorlayotganda xuddi tölğoq tutayotgan onaga öxşaydi: fikrlar qiynaydi, mavzu iztirob beradi, toki öşa maqola bosilib çiqmaguniça halovat topmaydi. Har bir maqola azob va muhabbat bilan dunyoga kelgan farzanddir!

Jurnalistning oddiy odamlardan farqi şundaki, u oddiy közlar payqamaydigan nozik detallarni va jamiyatdagi yaşirin dardlarni köra bilişi hamda uni öz yuragidan ötkaza olişi kerak. Jurnalist sözi — piçoqdek keskir, suvda çökmaydigan va ötda yonmaydigan adolat qurolidir. Agar ijodkorda tuğma isteʼdod, mehnatsevarlik, yuksak savodxonlik va eng muhimi, haqiqatni bayroq qilib oliş jasorati bölmasa, undan heç qaçon jurnalist çiqmaydi.

— Uşbu suhbatimiz aynan “Hurriyat” haftanomasi uçun maxsus tayyorlandi. Uluğ ayyom – Vatanimiz istiqlolining 35 yilligi arafasida gazeta tahririyati muştariylariga bildiradigan ezgu tilaklaringiz, dil sözlaringiz bilan örtoqlaşsangiz.

— “Hurriyat” gazetasini muntazam kuzatib, har bir sonini intiqlik bilan öqib boraman. Sahifalarni varaqlar ekanman, unda öz könglimdagi, aynan bugungi gazetxon talabiga javob beradigan teran tahlil va xolislikni köraman. Matbuot maydonida bu naşr özining özgaça ijodiy dastxati, tezkorligi hamda davr nafasini, zamon şiddatini töla-tökis aks ettira olişi bilan alohida ajralib turadi.

Ijodiy jamoa bilan samimiy muloqotda bölganimda, baʼzan közga taşlangan muayyan kamçiliklarni ularning özlariga oşkora aytaman… Çunki bu naşr — istiqlolimizning asl ruhini, yurtimizdagi erkin söz va oşkoralik tamoyillarini özida mujassam etgan haqiqiy mustaqil gazetadir!

Mening eng katta orzu va ezgu tilagim şuki, “Hurriyat” haftanomasi ommabopligi, zamonaviyligi va haqiqatgöyligi bilan el suygan minbarga aylanişda davom etsin! Gazetaning adadi yuz minglab nusxalarga yetsin, uning dovruği va ovozi nafaqat yurtimizda, balki qardoş turkiy davlatlar va xorijiy mamlakatlarda ham keng yoyilsin.

Uşbu şarafli va masʼuliyatli yölda gazeta tahririyatining barça ijodkor-qalamkaşlariga, matbuot fidoyilariga kuç-ğayrat, muvaffaqiyat va omadlar yor bölişini tilayman.

Eng uluğ, eng aziz bayramimiz — Mustaqillik ayyomi barçamizga muborak bölsin!

Suhbatdoş:

Mehribon QURBONNIYOZOVA.

 

Yangiliklarni döstlaringizga ulaşing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan