Kitoblar bilan oshnolikda

yoxud O'zbekiston Qahramoni Ibrohim G'afurov huzurida

O'tgan payshanba kuni taniqli adib Xurshid Do'stmuhammad, birodarlarimiz Said Siddiqov, Habib Temir to'rtovimiz Ibrohim aka G'afurovni yo'qlab xonadoniga bordik. Sog'inishgan ekanmiz, bir-birlarimizni ko'rib, hammamiz xursand bo'ldik. Haqiqiy adabiyotshunos xonadoni. Zero, ustoz Ibrohim G'afurovning o'zini ham,  uyini ham kitobsiz tasavvur qilib bo'lmaydi.

Ustoz hordiq olib o'tirgan joyda – qo'luzatar joyda kitoblar, kitoblar: Qur'oni karimdan Alisher Navoiygacha, mumtoz adabiyotimiz namunalaridan, jahon adabiyoti, bugungi kun o'zbek adabiyotigacha – hammasi bor. Demak, Ibrohim aka o'qiyapti, demak, kamida 80 yildan buyon kitob mutolaasini inson umrining javhari, bezagi va mazmuni deb bilgan mutafakkir ziyoli fayzli yoshida, andak salomatlik “erkalik” qilayotgan kunlarda ham kitobga, mutolaaga, demak, muttasil fikrlashga oshno!

Ustoz hammamizdan alohida-alohida hol-ahvol so'radi.

— Zuhriddin aka Isomiddinov ham birga kelishi kerak edi, shamollab qolibdi, lekin salom aytib yubordi, — dedim Ibrohim akaga yuzlanib.

— Salomat bo'lishsin, Dilmurodjon, siz bilan anchadan beri ko'rishmadik, — deganida biroz xijolat bo'ldim. Keksa insonni betobligida ko'pam bezovta qilmayin degan yuz-xotirga boribman-da…

Ibrohim aka hamrohimiz — fan nomzodi Saidjon Siddiqovning bir necha yil muqaddam chop etilgan “Ustoz siymolar” nomli kitobidan so'z ochdi:

— Qarang, sobiq Aloqa institutida shu-uncha katta olimlar bo'lishgan ekan, hammalari zalvorli ziyoli kishilar. Millatning faxri-iftixori ular. Saidjon ularning hurmatini joyiga qo'yib xotirlabdi, yaxshi yozibdi, xursand bo'ldim.

Ibrohim aka qalblarga ta'sir etuvchi yaxshi so'zni topib aytadi.

Said aka beg'ubor, qalbi adabiyotga oshno inson. Shuning uchun ham u biz ijodkorlar bilan yaqin. U maqtovdan keyin erib ketdi. O'tirgan stulini Ibrohim akaga yaqinroqqa surib oldi.

Bundan 71 yil avval tashkil etilgan Toshkent elektrotexnika aloqa instituti (hozirgi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti)da nafaqat O'zbekistonga, Markaziy Osiyoning barcha respublikalariga malakali muhandislar tayyorlab berishgani, kitobda olimlar Anvar Islomov, Marat Zohidov, Shokir Tojiboyev, Xayrullo Aripov va boshqa olimlar haqida ma'lumotlar borligi haqida gapirdi.

Ziyoli kishilarimizning borligi nechog'liq katta ma'naviy mulk – ma'naviy boylik hisoblansa, ularni yoddan chiqarmaslik, ular yaratgan va qoldirgan merosni asrab-avaylash, ommalashtirish shunchalar ahamiyatlidir.

Ustozning yonboshida turgan Vasiliy Aksyonovning qalamiga mansub “Negativ” kitobi davrani adabiyotga, o'tgan asrning 60-yillar avlodi bo'lmish qator-qator atoqli nomlar tomon tortdi.

— O'tgan asrning 60-yillar avlodiga mansub qator shoir, yozuvchi, adabiyotshunoslar bo'lgan. Katayev, Yevtushenko, mana bu Aksyonov… “Shestidesyatniki” deb tilga olinardi. Ko'pgina o'zbek ijodkorlarining tafakkuri o'shalarning asarlari bilan charxlangan.

— “Shestidesyatniki” degan so'z faqat o'sha bir toifa ijodkorlarning yoshini emas, balki ularning ruhi, qarashlari, hayotiy qadriyatlari va maslaklarini ifodalagan. Shunday emasmi?

Habib Temir masalani bu tarzda qo'ygani ustozga yoqdi.

— To'g'ri, — dedi Ibrohim aka yanayam  jonlanib, — Mandelshtam, Soljenitsin, Kaverin, Saxarovgacha — qachon tug'ilganidan, yoshidan qat'i nazar, o'sha “oltmishvoylar” ruhi atrofida birlashgan.

— Babelning hikoyalarini o'qidim, — dedi Xurshid aka.

— O'-o', Babel — o'zicha bir dunyo!

— Tili, tasvirlash uslubi juda tiniq ekan. Shukur Xolmirzayev jiddiy o'qigan ko'rinadi Babelni.

— Isaak Babel, – aniqlik kiritdi Habib Temir.

— Shukur o'qigan, albatta… G'alati uslubda yozadi, dastlab harbiyda xizmat qilgan… — ilova qildilar mezbonimiz.

Xurshid aka Fyodor Dostoyevskiyning “Ayrilmas er” qissasi va u bilan bog'liq taassurotlarini o'rtoqlasha ketdi.

— Ikki yil ilgari shu qissa haqida suhbatlashgandik, o'shanda siz qissa tarjimasini tugatgan edingiz, — dedi Xurshid Do'stmuhammad Ibrohim akaga qarata, — o'shandan buyon ushbu mavzudagi bir necha asarlarni o'qidim. Floberning “Bovari xonim”, Tolstoyning “Anna Karenina”, Turgenevning “Provinsialka” dramasi, Leskovning “Ledi Makbet…” hikoyasi.

— “Msenskogo uezda”, — deya aniqlik kiritdi Habib Temir.

— Hammasi oilaviy sadoqat va xiyonat mavzusiga bag'ishlangan. Shularni o'qish asnosida bir savol chiqib qoldi. “Provinsialnыe nravы”, “Provinsialka” so'zlarining o'zbekcha muqobili topilmagan ko'rinadi. Masalan, “Bovari xonim”ni tarjima qilgan Habiba Ziyoxonova roman nomlanishi ostida keladigan shu iborani tushirib qoldirgan. Go'yo so'zning tarjimasiga qiynalgandek.

Ibrohim akadek tarjima ustasi bir zum o'ylanib qoldi.

— Tajribadan ma'lum, ayrim so'zlarning aniq va lo'nda tarjimasi topilmaydi. “Provinsialka” ham shunga o'xshash. Misol uchun “meshchan” degan so'z bor.

Universitet davridagi kitoblarni qaytadan o'qib, o'sha paytlarni eslayapman.

Ustoz ko'rinishidan sog'liqlari biroz qiynayotganga o'xshamasdi, tetik, fikrlar, xotira aniq va tiniq. Shunday bo'lsa-da, mehmonlar o'zaro imo-ishora qilib, turishga chog'lanishdi.

— Qaerga shoshasizlar? Men juda yaxshiman, sizlar bilan bemalol gurunglashib o'tiribmiz.

Haqiqatda ulug' mezbonimiz — adabiyotshunos va mohir tarjimon Ibrohim aka mana shunday suhbatni sog'ingani sezilib turardi. Jiddiylashib ketgan suhbatni picha “yumshatgisi” keldimi, Xurshid aka mahoratini ishga solib, Said Ahmad, Vahob Ro'zimatov, Nosir Fozil ishtirokida yuz bergan kulgili mutoyibalardan oldi. Davrada qahqaha yangradi, ustozimiz esa miriqib, butun vujudi siltanib uzo-oq kuldi.

To'rtovlon mehmonning tashrifidan muddao ham shu — Ibrohim G'afurov ustozning vaqtini picha bo'lsa-da chog' etish edi.

— Mayli, hammangizga rahmat, Xurshidjon duo qilsin.

Xurshid aka duoga qo'l ochdi:

“Ustozimizning umrlari uzoq bo'lsin, bizlarga duogo'y bo'lib yursin”.

“Insonlarning yaxshisi amali go'zal bo'lganidir”, degan gap yodimga tushdi. Ha, yaxshi amallar bilan uzoq yashagan inson baxtli-saodatlidir. Ustoz Ibrohim G'afurov ham shunday ulug'lar sirasidandir.

Dilmurod QIRG'IZBOYEV,

O'zbekiston Jurnalistlar uyushmasi a'zosi.