U bir sözki, quyoş yangliğ bağişlar nur – ölim bilmas
Özbekiston xalq şoiri Şarifa Salimovaning öçmas yodi
Beş-olti oyça muqaddam xalqimizning atoqli va ardoqli şoirasi, taniqli jamoat arbobi Şarifa Salimova oğir xastalikka uçraganini eşitganimda, qalbim örtangan. Şofiy – şifo beruvçi Allohdan ziyoli va munisa opamizga komil şifo tilab, duoda bölganman. Oradan köp ötmay, muborak Qurbon hayiti arafasida hurmatli Prezidentimiz “Madaniyat, sanʼat va adabiyot sohalari xodimlaridan bir guruhini mukofotlaş töğrisida”gi Farmoni bilan Şarifa Salimovaga Özbekiston xalq şoiri unvonini berdi. Töğrisi, qalbim mumday eridi, közlarimga sevinç yoşlari qalqdi.
Davlat rahbarining ijodkor hayotidan, uning dardu iztiroblaridan xabardor bölişi naqadar muhim ekaniga dalil bu. Şarifa Salimova şunday yuksak eʼtirofga har jihatdan munosib edi. Lekin xalq şoiri unvoni opamiz daldaga, qöllab-quvvatlovga har qaçongidan ham kattaroq ehtiyoj sezgan vaqtda berilgani ayni muddao böldi. Şoira opamiz ruhlandi, xastaligi yodidan kötarildi, vujudiga ğayrat-şijoat indi. Zavq-şavq va ilhom bilan yangi şeʼrlar yozdi.
— Siz özbek xalqining baxti uçun, Allohning buyuk irodasi bilan bizga yuborilgan uluğ zotsiz, — dedi Şarifa Salimova Yurtboşimiz qölidan Özbekiston xalq şoiri unvonini olar ekan. — Yurtimizga Siz bilan Uçinçi Renessans havosi, Yangi Özbekiston nafasi keldi. Hayitdagi bu Farmonni — bunaqasi hali bölmagan, — men sevinç yoşlari bilan qabul qildim. Bunday Farmonga imzo çekiş uçun qalb qançalik keng bölişi kerak, bağir qançalik keng bölişi kerak! Butun aytganda, inson qadrini anglaş qançalik keng bölişi kerak. Şu maʼnoda, butun yurt duoga qöl kötardi. Barça ijodkorlarimiz nomidan, avvalo, çin dildan taşakkurlarimizni, ehtiromlarimizni qabul qiling. Özingiz ijod ahlining qanoti bölişini aytdingiz. Öşa qanot asrlar mobaynida yotuvdi-da qayrilib. Siz çinakam ijod erkinligini berdingiz. Bizning böğzimizdagi tugunlar yeçilib ketdi.
Biz endi boşqa odamga aylandik. Har bir mukofot el-yurt işonçi, el-yurt iftixori va ayni paytda, Vatan işonçi degansiz. Siz Vatan saodati uçun katta fidoyilik bilan iş olib borib, dunyolarni hayratga soldingizki, biz qarzdormiz!
Uşbu sözlardan keyin şoira yangi yozgan “Vatandin yaxşi yor bölmas” sarlavhali şeʼrini öqib berdi. Ötli köngil izhorini ifodalagan şeʼr matni quyidagiça edi:
Muhabbat gullari köksing bahorida
mudom sölmas,
Vatan işqi umrboqiy, u manguga zavol körmas,
U bir sözki, quyoş yangliğ bağişlar nur,
ölim bilmas,
Usiz joningda jon yöqdir,
bahorlar ham bahor bölmas.
Yurak aytur, yurak aytur,
Vatandin özga yor bölmas.
Gözal jannat erur boğlar,
tomirlarda jöşar qonlar,
Öz elida baxtiyordir mehnatsevar,
hur insonlar,
Yangi Özbekiston elga oçib berdi zör imkonlar,
Ming şukrkim, qöl duoda,
duoli el zavol bilmas.
Yurak aytur, yurak aytur,
Vatandin yaxşi yor bölmas.
Vatan tufroğida bir tup nihol
ekmoq emas oson,
Bugun özbek şiddatidan
köhna dunyo lol-u hayron,
Vatan saodatin közlab orom bilmas
uluğ sarbon,
Duolar kökka örlaydi, yuz quyoşi mangu sönmas.
Yurak aytur, yurak aytur,
Vatandin yaxşi yor bölmas.
Şukr neda? Şukr ilm, mehnat-u
baxt-saodatda,
Gödaklarning quvonçida, Yaratganga ibodatda,
Şukr qildim bu kunlarga, ijodu ruh rohatda,
Elim, boşing baland bölsin,
sen ekkan nihollar sölmas.
Yurak aytur, yurak aytur,
Vatandin yaxşi yor bölmas.
Insonni tirikligida qadrlaş kerak. Hayot vaqtida könglini kötariş, boşiga muşkul iş tuşganda, qalbiga şodlik ulaşmoq zarur. Şarifa Salimova qismati buning ahamiyati neçoğliq katta ekaniga yana bir yorqin dalildir.
Şoira ijodining kölami
Şarifa Salimova ijodini qariyb öttiz yildan buyon muttasil kuzatib kelaman. “Hayot zavqi”, “Mening bahorim”, “Vatan suvrati”, “Bedor tun tomçilari” singari lirik şeʼrlardan tuzilgan va “Tongga qasam”, “Giyohlar bilan tillaşgan inson” kabi badiiy publitsistik maqolalardan tarkib topgan töplamlari, bolalarga bağişlangan ajoyib nazm namunalarini öz içiga olgan “Quşlar alifbosi”, “Hayvonot olamiga sayohat” kitoblari, “Xizr buloği”, “Duogöyim onam” va “Tömaris” singari dostonlari, “Qabohat saltanati yoxud qor qöynida lolalar” şeʼriy romani, tört jildlik salmoqli “Tanlangan asarlar”i şoiraning ijodiy xirmoni havas qilsa arzigulik ekani isbotidir. Şeʼrlari teran hayotiy mohiyatni ifodalagani, ohorli taşbehlariyu istioralari, ayol ijodkorlarga xos nafis uslubi bilan alohida ajralib turadi.
Şarifa Salimova şeʼriyatida ayol ruhiyati, özbek onasining orzu-armonlari, dardu iztiroblari öziga xos talqin etilgan. Şoiraning “Ayol uyğonmasa – uyğonmas millat” degan sözlari xalqimiz orasida aforizmga aylanib ketgani ayon. Çunki bu sözlar şunçaki qofiya uçun töqilgan emas, ular millat dardi bilan yongan qalbdan vulqon kabi otilib çiqqan haroratli dil izhori edi. Köngilning tub-tubidan çiqqani uçun ham köngillarga yetib borgan edi bu sözlar. Şu nomdagi şeʼrdan olingan mana bu satrlarni befarq öqib bölmasligi ham buning isbotidir:
Qoraköz tulporlar yolin silasa,
Quyoşga uçguday quvvat beruvçi,
Soçini supurgi qilib Vatanga,
Özi toğlar kabi mağrur turuvçi…
Jimgina suyuvçi… köz yoş tökuvçi,
Işqi ham gul kabi, nur kabi halol…
Hayotning tabarruk yukin yelkalab,
Şu zayl Haq sori ketmoqda… AYOL…
Şarifa Salimova şeʼrlar, dostonlar yoziş bilan birga, badiiy publitsistika borasida ham samarali ijod qildi. Uning turli mavzulardagi, zamonamizning ötkir muammolariga bağişlangan badiiy-publitsistik maqolalari, ustoz va zamondoş şoiru adiblar ijodiga doir esselari uşbu fikrni tasdiqlaydi. Uşbu maqola va esselarni öqir ekansiz, ularning salohiyatli şoira qalamidan çiqqani yaqqol seziladi. Ularda ohorli taşbehlar, tutilmagan obrazli ifodalar, sözning taʼsir kuçini behad oşirib yuboradigan istioralar mahorat bilan qöllanadi. Uşbu badiiy tasvir vositalari sözga rang va jilo beradi. Uning şeʼrday, qöşiqday ravon öqilişini taʼminlaydi. Bular hammasi özbek va jahon adabiyoti namunalarining muttasil mutolaasi hamda tunni tongga ulab çekilgan ijodiy zahmatlar orqali erişilgan mahorat natijasidir.
Şarifa Salimova mohir tarjimon sifatida jahon adabiyotining Gyote, Genrix Geyne, Anna Axmatova, Yohan Yellas Şlegel, Nikolaus Lenau, Hans Magnus Yenzensberger, Bartxold Henrih Brokes, Yozef fon Ayxendorf singari namoyandalari şeʼrlarini özbek tiliga ögirgan. Islomşunos olmon şoiri Hadayatulloh Hyubş şeʼrlari tarjimasidan tarkib topgan “Oh, atirgul” töplami, ayniqsa, şoira tarjimonlik faoliyatining eng yorqin namunasidir. Bu tarjimalar şoira uçun çet ellik ijodkorlar mahorati sirlarini örganiş nuqtai nazaridan foydali bölişi barobarida şeʼriyat muhiblarini jahon adabiyotida keçayotgan ijodiy jarayonlar bilan taniştirişi jihatidan ham qimmatlidir.
Ustozlarga ehtirom va ular eʼtirofi
Şarifa opa sözni nozik his etadigan, oz sözga köp maʼno yuklay biladigan ijodkor bölişi barobarida, har qanday auditoriyada nutq sözlasa, tinglovçilarning diqqatini öziga jalb eta olgan mahoratli notiq ham edi. Uluğ ustozlari Erkin Vohidov va Abdulla Oripovning sadoqatli şogirdi sifatida, ularning yulduzli onlarida ham, sinovli kunlarida ham oqibat körsatgani Şarifa Salimovaning odamiylikda qatʼiyatli bölgani isbotidir. Şoiraning ustoz Abdulla Oripov haqidagi xotirasida mana bunday sözlarni öqiymiz: “Qaşqadaryo… Neköz. Döppidekkina qişloq. Özbek adabiyotiga uluğ Abdulla Orifni bergan möʼjizaviy maskan. Köz öngimda Neköz kengliklarida yalangoyoq bölib çopayotgan, dunyoni yolğiz Onadan iborat deb bilayotgan uşoqqina, tinib-tinçimas bolakay. Ona mehr bilan uning, kuzda ös(ayot)gan rayhonday maʼyus singil”ning boşini silaydi, gilam töqiydi, kunduzi qöşiqlar, tunda ertaklar aytib beradi. Farzandlariga qarab: “Sizlar osmonda uçib ketayotgan quşlarning suvratini şu zahoti gilamga köçira olmaysizlar-da, men bölsam tuşira olaman”, – deydi erkalanib.
Quyundayin çarx urardik doim tözonda,
Çang neligin bilmas edik öşa mahali.
Onamizni tuşunardik inson deganda,
Ammo ona tanholigin bilmasdik hali.
Şoir bilan birga uning muhtarama onasi millionlab qalblarga kirib keladi va özimizga aylanadi. Onani yöqotmoq – olamni yöqotmoq qadar oğirligini şoir bizga kuygan yurak bilan, köz yoşlaridan höl bölgan qalam bilan anglatadi va ÖZBEK ONASI ruhiyatiga sözdan tiklangan haykal qöyadi”.
Şarifa opamiz özi ham ona bölgani uçun ustoz haqida yozganda, uning muhtarama onasini xotirlagan. Şeʼrlarida ona timsoliga badiiy obida bunyod eta olganini yoniq qalb bilan izhor etgan.
Ikki uluğ şoir – Erkin Vohidov va Abdulla Oripov yubileylarida, ular ijodiga bağişlangan tadbirlarda, telekörsatuvlarda nutq sözlar ekan, Şarifa opa ustozlar asarlaridagi eng şoh satrlarni yoddan keltirib, çuqur va professional tahlil qilib berardi. Bu misollar va ular tahliliga doir fikrlar uning ustoz şoirlar ijod laboratoriyasini neçoğliq puxta örganganini, asarlarini qançalik köp öqigan bölsa, şunçalik puxta özlaştirganini körsatar ediki, bu hol şoira ijodiy kamoloti sirlarini oydinlaştirişi jihatidan ham qimmatlidir.
Öz navbatida, har ikki ustoz şoir Şarifa Salimova ijodiga yuksak baho bergan. Jumladan, “Xizr çaşmasi” dostonini öqigaç, Abdulla Oripov mana bunday fikr bildirgan edi: “Şarifaxon, singlim! Ğoyat gözal doston yozibsiz! Rahmat! Buyuk va şörlik bir xalqning dahosiga ehtirom şarofati bilan hammamizning dilimizdagi iztiroblarni, unut bölgan xayollaru beamal qolgan orzu-umidlarni, muhimi, aççiq armonlarimizni bir şoda dur kabi tizibsiz. Uning har bir donasi köz yoşlarimiz kabi tiniq va beğubordir. Umidimiz Navoiy hazratlarining dahosi yangliğ poydor bölib körinib turibdi. Ayniqsa, satrlarda ona qalbi, ayol mehri, uning çeksiz samimiyati, kuyunçakligi muhrlangan. Şeʼriy mahoratingiz kamol topmoqda ekan – muborak bölsin. Bu yölda sizga tağin ham inja sanʼat tilayman. Dostonning nomi ham teran, maʼnili. Baʼzi tilaklarimni örni kelganda aytarman. Hozirça esa tabriklayman”.
Bunday uluğ ustozlar eʼtiboriga tuşiş, ular eʼtirofini qozoniş – çinakam baxt. Şarifa Salimova ana şunday baxtga noil bölgan ijodkor edi.
Iymon yoğdusi
Hazrat Alişer Navoiyning:
Kimki jahon ahlida inson erur,
Bilki, nişoni anga iymon erur, –
degan satrlari ustoz şoiru adiblarimizga, millatimiz darğalariga juda yaxşi maʼlum. Şarifaxon opamiz ham hazrat Navoiy bobomiz singari iymon töğrisida köp taʼsirli satrlarni bitgan. Ota makoni Parkent haqidagi şeʼrda: “Buloqlardan tiniq toza iymonim” deb yozsalar, “Ruh manzaralari” şeʼrida:
Quşlar sayroğidan uyğonsa iymon,
Gullar şiviridan şifo topsa jon, –
deb iymonning hamişa uyğoq bölişini orzu qilganlar. Yana bir şeʼrlarida iymon mehrobiga kir tovonini surtganlardan qörquvlarini izhor etganlar.
“Yaxşiroq” sarlavhali şeʼrda esa mana bunday satrlarni öqiymiz:
Ey dil, uyğon, Haqni anglar vaqt yetdi,
Bu manzilga kim huşyor, karaxt yetdi?
Arşdan Yerga nur qurşagan taxt yetdi,
Mingta sözdan bitta Qurʼon yaxşiroq.
Bular barçasi Şarifaxon Salimovaning uluğ şoira böliş barobarida asil iymon sohibasi sifatida umr keçirganidan darak beradi. Şeʼrlaridan taralgan iymon yoğdusi uning siyrati, xulqi, odobu hayosi bilan benihoya uyğun ekani esa har kimda ham kuzatilmaydigan noyob fazilatlardir.
Tahririyatlarda işlab yurgan kezlarida ham, Oliy Majlis deputati sifatida va boşqa masʼul lavozimlarda faoliyat yuritganda ham Şarifa Salimova özbek ayoliga xos odobu nazokatni, hayo-yu iboni mukammal saqlay olgan, millatimiz onalariga xos fazilatlarni köz qoraçiğiday asrab, hayotda şunga töliq amal qila bilgan insondir. Opa turmuş örtoği, özbek adabiyoti va folklori namunalarini nemis tiliga tarjima qilib, Germaniya timsolida Yevropaga tarğib qilişda hormay-tolmay xizmat qilayotgan muhtaram olimimiz Xurram aka Rahimov bilan qöş qanot bölib, xalqimiz adabiy-estetik tafakkuri yuksalişiga munosib xizmat qilib kelgani ham tahsinga loyiqdir.
Ona obrazining ohorli talqini
Şoira lirikasida Ona obrazi alohida örin egallaydi. Orzulari çeçaklarday möl, umidlari özi bir jahon ijodkor tuyğulari kabi toza nurlarga yuzini yuvayotgan osmon, yölga çorlab çalinayotgan nayni eslatar ekan, munis onasidan oq fotiha tilaydi (“Oq fotiha bergin” şeʼri). Onaizorning tomirlari börtib-börtib köringan qadoq qöllari, peşonasidagi mayda çiziqlarga bölingan ajin yöllari, bir paytlar nur bilan porlab, kökdan termilgan yulduzlarga to tongga qadar yoğdu ulaşgan-u, endi xiragina nazar taşlayotgan közlari… qordek oq suyumli soçlari… öquvçi köz öngida muştipar volida suvratini jonlantiruvçi, köngillarga uning yurak taftini his etiş imkonini tuhfa etuvçi bu satrlar samimiyatidan mijjalarga yoş qalqiydi… (“Onamning qöllari” şeʼri). Mana bu satrlar ona duosining qimmati neçoğliq baland ekani haqida:
Tillolar olmadim, zarlar olmadim,
Zörlarga boşimni egib bormadim.
Xiyonat, iğvoning loyin qormadim,
Olganim duolar böldi, onajon!
…Ğanimning öqiga bölsam-da nişon,
Közimdan çakillab tomganda ham qon.
Sidirib, men uni tiladim iymon,
Olganim duolar böldi, onajon!
Onadan ayrilmoq – dunyodagi eng oğir musibat… Şoiraning “Onajon” şeʼrida ana şu oğir yöqotiş iztiroblari behad taʼsirli ifodalangan. Kuzgi yaproqlar uzilişi oğir oh çekişiga bois bölgan ijodkor tonglarda: “Sen uni kördingmi, mehribon quyoş?”, deya iltijo qiladi. Toğlar qoşida boş egar ekan, onaizorini soğinib çunon yiğlaydi…”.
Şoir, odatda, yuragidagi çöng dardu iztirobni, qalbini örtagan ğamu anduhni şeʼrga soladi. Lekin uni mutolaa qilgan har bir kitobxon şeʼrdan öz keçinmalarini, ökinçu qayğularini his etadi. Nima uçun şunday? Çunki haqiqiy şoirning şeʼrida, tilidan, dinidan, irqidan qatʼi nazar, bani başarning tuyğulari, dardu anduhlari qalamga olinadi. Öqigan har bir inson undan özi uçun xulosalar çiqaradi. Şarifa Salimovaning yuqoridagi şeʼri ham ana şunday yuksak badiiyat namunasidir. Ijodkor vafotidan keyin “Facebook”ka uning qizi Gulrux Rahimova uşbu şeʼrni şoiraning surati bilan joyladi. Onadan ayriliq iztirobi endi unga köçgan edi. Ne ajabki, Şarifa opa bilib-bilmay bu şeʼrda farzandining kelajakdagi ğussasini ham qalamga olgan ekan.
“Xizr çaşmasi”ning hikmati
Şarifa Salimova lirik şeʼrlardan taşqari dostonlar ham ijod qildi. Bu dostonlar şoiraning katta poetik kölamda fikrlay olişi tasdiği sifatida alohida ahamiyatga ega. “Xizr çaşmasi” dostoni syujetining markazida hazrat Alişer Navoiy obrazi turadi. Şoira butun zaminu zamonni buyuk mutafakkir bobokalonimiz atrofida aylantiradi. Asrlar ötaveradi, zamon evrilaveradi, lekin millat hayotida bu uluğ siymoga bölgan ehtiyoj sönmaydi.
Sahrodagi yolğiz daraxt va uning tagidagi çaşma yonida turgan hazrat Navoiy huzurida qölida ingragan gödak bilan zörğa qadam bosayotgan ona namoyon böladi. Tört farzandini tuproqqa topşirgan, beşinçi bemajol gödagini bağriga bosgan xastadil ona… Uning sözlaridan buyuk mutafakkir – quyoş ruxsorli tabarruk siymo faryod çekadi. Onaizor esa boşiga tuşgan musibatlarni bayon etadi. Uning aytişiça:
Siru asror töla zamon aylandi,
Aylanganda ham köp yomon aylandi.
Şayton yuraklarda ğavğo boşladi,
Millat orasiga nifoq taşladi…
Bugina emas. Şaytonlar ming fitna tuzavergani, eng sara gullarni uzavergani, ne-ne tilla boşlar kesilib ketgani, eng ulkan çinorlar ötin, alangasi pinhon tutun bölgani, asl buloqlarning suvi aynigani, ona tuproqning şöri qaynagani, daryolar burilib oqmay, odamlar bir-biriga boqmay qolgani, avvallari sof bölgan havolar zahar soçgani, onalar daladan kelmay, gödaklar qulunday yelmay qöygani haqida kuyinib sözlaydi. Uningça: “Bir payt ayol ersa muhabbat guli, Endi nomi böldi tiriklik quli. Ular öttizida ötin böldilar, Armon vodiysida tutun böldilar. Bir payt visoliga Majnun bölgan zor, Tuproqqa teng böldi Laylidek dildor… Ayol qalʼasiga putur ketgan on, Dod deb sohilini tark etdi ummon…” Muloqot söngida bu xastadil ona hazrat Navoiyning “Isming ne, qizim?” – degan savoliga “Gödagim Farhoddur, özim… Dilorom…” – deya javob beradi.
Dostondagi Xizr çaşmasi bu – turkiy til, mangu yaşil daraxt – hayot timsoli. Dunyoning eng qadimiy va eng boy tillaridan bölgan ona tilimiz timsoli bölgan Xizr çaşmasi, mangu hayot ramzi hisoblangan yaşil daraxt va hazrat Alişer Navoiy yonma-yon tasvirlanişi, zaminu zamonning ana şu uçlik tegrasida aylanişi şoiraning taxayyul va tafakkur olami neçoğliq keng ekani isbotidir.
Hazrat Navoiy yoniga, Xizr çaşmasiga kelgan keyingi yölovçi – qöllariga kişan solingan ayol. Axloqsizlik, fahş botqoğiga botgan jamiyat qurboni bölgan bu ayolning musibati toşlarni yoradi. Na millat dardidan ğami, na tuqqan elining va na ona tilining qadri bilan işi bölmagan, tillaga kömilib, sutlarga çömilib, pul uçun dinu iymonini sotgan, “Ummon quriyversa, na taşvişi bor, Haqiqat toptalsa, nima işi bor” kimsalar bois baxti toptalgan jonlar qismati haqidagi fojialarni sözlagan bu musibatzadaning ismi Layli…
Şoira şu tarzda hazrat Navoiy pok işq va insoniy kamolot timsoli sifatida tasvirlagan Farhodu Diloromu Laylilar zamonaviy otdoşlarining nomi ham, şoni ham toptalgan ziddiyatli davr fojialarini öziga xos uslubda talqin etadi. Zamon çindan ham yomon tomonga evrilganini obrazlar asosida taʼsirli suratlantiradi.
Şoira doston qahramonlari tilidan bugun tarixga aylangan, lekin xalqimiz keçmişida oğir iz qoldirgan fojiani butun kölami bilan tasvirlaydi. Har bir satrdan, har bir sözdan ona yurt ğamida kuygan ijodkorning köngil iztiroblari silqib turadi. Ona xalqining dardi uning közlaridan uyquni, qalbidan halovatni olgani, qöliga qalam tutqazib, faryodlarini oq qoğozga tökmoqni diliga solgani yaqqol sezilib turadi.
Buyuk Navoiy yoniga kelgan keyingi qahramon – yetmişlarga borib qolgan qomati dol çol va uning kalom bilmas öğli. Otaxon öğlining ahvolini aytib kuyinadi. Uning söziga köra, öğli öz tilida salomni ham, bir kalima xuş kalomni ham bilmaydi. Maqomlardan peşonasi tirişadi, ğazal ne deb bir çekkada qunişadi. Qodiriyning kimligini bilmaydi, Abdulloni nazar-pisand qilmaydi. Xotinining soçin kesib qöyadi, Farzand qolib, kuçugini suyadi. Ona xalqini savodsiz deb ustidan kulgan. Otasini ğaribxonaga eltib qöygan… Millat nadir, armon nadir, huşi yöq, Olamni suv bossa magar işi yöq. Gadolarning kaftiga toş qöyadi, Ğarb olamin poyiga boş qöyadi…
Şarifa Salimova şu tarzda qahramonlar tilidan millatni özligidan ayirgan illatlar mohiyatini foş eta boradi. U qöllagan ijodiy uslub – turli davrning turli holatdagi kişilarini hazrat Navoiy qoşiga keltirib, ular fojiasining asl ildizlarini oçib berişi şoiraning ijodkor sifatidagi mahoratidan taşqari, maʼnaviy jasorati sifatida ham baholanmoği zarur.
Dostonning poetik xulosasi öquvçi qalbida umidbaxş tuyğularni uyğotişi bilan ahamiyatlidir. Hazrat Navoiyning şitob bilan buloq böyiga borib, uni kengliklar sari oçib yuborişi millat hayotiga ozodlik, röşnolik kelişi ramzidir. Asar söngida buyuk bobokalonimiz huzuriga ilk bor qölida ingragan gödak bilan zörğa odimlab kelgan onaizorning farzandiga hazrat buloq suvin içiradi, tandan dard quşlarin bir-bir uçiradi. Baxtsiz ota-bolaga iymonu insof tilaydi. Yaʼni Xizr çaşmasi – turkiy til millat taraqqiyotining asosi sifatida xalqimizning köngli şod, hayoti obod bölişiga yönaltiriladi. Şu tarzda asarda tilga olingan tugunlar birma-bir yeçiladi.
Umuman, “Xizr çaşmasi” dostoni ona yurt tarixining eng murakkab va ziddiyatli davrlari, Vatan va millat inqirozining sabablari teran badiiy talqin etilgani bilan ham, buyuk Alişer Navoiyday mutafakkirlari bor xalq baribir özligiga qaytişi, taraqqiyga erişmoği muqarrarligi haqidagi umidbaxş ğoya bilan yakunlanganiga köra ham, şoira ijodiy niyatining öziga xos ramzlar, timsollar orqali betakror ifodalangani jihatidan ham kölamli badiiy polotno darajasiga kötarilgan.
Millat dardi va badiiy ifoda uyğunligi
Şarifa Salimovaning “Qabohat saltanati yoxud qor qöynida lolalar” şeʼriy romani jami 272 sahifani taşkil etib, uç qism, ön uç fasldan tarkib topgan. Uşbu salmoqli nazmiy asar millatning ötgan asr avvalida qatağon qurboni bölgan fozila qizlari qismati badiiy talqin etilgani jihatidan qimmatlidir.
Asarning birinçi fazilati katta mehnat va zahmat hosilasi ekanida körinadi. Şoira arxiv hujjatlarining çangini yutib, qatağon qurbonlariga doir maʼlumotlarni yiqqan, tartibga solgan va tarix haqiqatini qunt va sabot bilan örgangan. Şeʼriy roman uçun boy material töplagan. Lekin qançalik maşaqqatli bölmasin, material yiğilgani va anglangani hali dastlabki bosqiç, xolos. Eng muhim va murakkab iş, odatda, şundan keyin boşlanadi. Arxiv hujjatlaridagi xotin-qizlar taqdiri bilan boğliq murakkab va ziddiyatli, ayançli va fojeiy haqiqatlarni ijodkor qalb va ruh bilan his etmasa, ular tortgan azoblarni öz yuragidan ötkazmasa, natija kutilganidek bölmasligi ayon. “Qabohat saltanati”ni mutolaa qilar ekansiz, Şarifa Salimova ana şu hasrat va anduh olamiga çuqur kira olganiga guvoh bölasiz. Asarning uşbu muhim fazilatini şeʼriy romanga sözboşi yozgan Özbekiston Qahramoni ustoz Ibrohim Ğafurov ham alohida taʼkidlagan: “…şoiraning yuragi qanday çidadi ekan zamonlar keçib bu maşʼum voqealarni qayta tiriltirişga? Muallifga bunda kuç-quvvat, bardoş, matonat-çidam bergan hodisa – bu uning zulm qurbonlariga özini singilday, jigarday, qondoş-qarindoşday tutişi va his qilişidir. U nohaq jabrdiydalarning holi-ahvoli, keçinmalari, muhabbat-sadoqatlarini teran tuşunadi, dard-alamlarini öz jonida sezadi. Ularga eng oğir damlarda iroda-matonat qayerdan kelganligini uqadi, anglaydi. Asar şunday milliy negizlardan kelib çiqayotgan noyob darddoşlikdan tuğilgan. Bunday asarni sovuq qalam, sovuq nigoh, sovuq yurak bilan aslo yozib bölmaydi”.
Lekin neçoğliq muşkul bölmasin, materialni misqollab yiğiş, tahlil etiş va öz qalb çiğiriğidan ötkaziş ham hali tölaqonli muvaffaqiyat böla olmaydi. Bulardan keyin uçinçi va eng asosiy şartni bajariş taqozo etiladi. Bu – tarix haqiqatini badiiy haqiqatga aylantiriş. Aslida, eng qiyini ham şu. Buning uçun ijodiy salohiyat zarur. Örganilgan materiallar asosida ilhom bilan quyilib kelgan satrlar ustida, kerak bölsa, har bir söz ustida tunni tongga ulab işlaş, qayta va qayta tahrir qiliş, sayqal beriş. Ana şu iş bajarilmasa, asar xomgina bitik darajasida qolib ketişi aniq. Şarifa Salimovada katta ijodiy salohiyat ham, söz ustida işlaş va bundan halovat topiş fazilati ham mujassam edi. Asarda tahrirtalab söz va jumlalar deyarli uçramasligi, uslub ravon va ifoda tiniq ekani buning isbotidir.
Şeʼriy roman kompozitsiyasi ham çuqur öylangan. Deboçadan avval Abdurauf Fitratning yovqur ruh ifodalangan mana bu satrlari epigraf qilib olingan:
Onam, seni qutqarmoq uçun jonmi kerakdir?
Nomusmi vijdon bila iymonmi kerakdir?
Temur bila Çingiz qoni toşdi tomrimizdan,
Aytgil, seni qutqarmoq uçun qonmi kerakdir?
Yov suqğali kelgaç qiliçini yuragingga,
Tuş oldiga, ol köksumi – qalqonmi kerakdir?
Şarifa Salimova asarning boş ğoyasini ham töğri belgilagan. Bu – jadidlar ilgari surgan Turon soğinçi, Turkiston ozodligi ğoyasidir. Isteʼdodi va Vatanga muhabbatidan özga aybi bölmagan Xayriniso Majidova va Maryam Sultonmurodova taqdiri qalamga olinadimi, millatparvar Viloyat Xöjayeva, Kimyoxon Aşurova yoki Tojixon Ahmedova qismatimi, maʼrifat fidoyilari Sobira Xoldorova, Maqsuda Ishoqova, Hikmatjon Fitratova yoki Tojixon Şodiyeva boşidan keçgan azoblar tasvirlanadimi – ularga eng oğir damlarda kuç bergan, qalbiga matonat va sabot bağişlagan ana şu ğoya mahorat bilan talqin etiladi.
Şeʼriy romandagi inja yaratiq sanalgan ayolga azob berişdek yirtqiçlikdan lazzat oluvçi maşʼum uçlik tergovçilari va mustabid tuzumning boşqa malaylari, şuningdek, millatning fozila qizlari qismatiga açiniş örniga ularning onasiga, oila aʼzolariga xalq duşmanining yaqinlari deb qaraşga mahkum johil olomon obrazlari tasvirning epik kölamini taʼminlaş barobarida, ifodaning taʼsir kuçini oşirgan. Asarning badiiy quvvati baland bölişini taʼminlagan.
Xayriniso Majidovaning mana bu sözlari ham uşbu fikrni tasdiqlaydi:
Aybim yöq,… Aybim yöq, takror aytaman,
Yarador oqquşman. Ahvolim oğir.
Bilaman, kun kelar, mening kimligim
Bilib közga surar zaminu zamon.
Siz jirkanç maxluqlar öçirolmaysiz,
Tarixning köksida qolgan izlarni.
Ahli Turkiston to qiyomat qadar
Laʼnatlab ötadi sizlarni.
Şeʼriy roman katta tadqiqotlarga mavzu bera oladigan kölam va mazmunga ega. Badiiyat va uslub jihatdan ham çuqur tahlil etilişi, tarixiy va badiiy haqiqat uyğunligi nuqtai nazaridan ham tadqiq qilinişi zarur.
Tuganç örnida
Odamzod umri ölçovli. Buni his etgan tafakkur egalari şuning uçun ham tiriklikning har lahzasini ğanimat biladi. Ezgu amal, yaxşi nom qoldirişga intiladi. Zero, donişmandlar yaxşi nom qoldirişni ikkinçi umr deyişgan. Özbekiston xalq şoiri Şarifa Salimova salohiyatli ijodkor va jamoat arbobi sifatida hayotini milliy adabiyotimiz va madaniyatimiz ravnaqiga bağişladi, asarlarida Vatan va millat baxtini yonib kuyladi. Işonamizki, adabiyotsevar xalqimiz ham uni zinhor unutmaydi. Joyingiz jannat boğlarida bölsin, opajon!
Nurboy JABBOROV,
filologiya fanlari doktori,
professor.
