Навоий аэропорти: “Порто-Франко”дан минтақавий логистика сари
Эркин божхона зонаси ва замонавий ер усти ускунаси аэропортнинг халқаро транспорт тизимидаги имкониятларини кенгайтиради
Навоий халқаро аэропортида Ўрта Осиёда ягона экани таъкидланаётган “Порто-франко” эркин божхона зонасининг очилиш маросими бўлиб ўтди. Бу воқеа аэропорт ҳаётидаги навбатдаги инфратузилмавий янгилик бўлиш билан бирга, унинг келгуси тараққиёт йўналишини ҳам кўрсатади: Навоий фақат ҳаво кемалари қўниб-учадиган маскан эмас, балки товарлар ҳаракати, логистика хизматлари ва халқаро савдо жараёнлари ўзаро туташадиган марказга айланиши кўзда тутилмоқда.
Лойиҳа Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2026 йил 9 февралдаги ПҚ–50-сон “Навоий халқаро аэропорти фаолияти самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори доирасида амалга оширилмоқда. Ҳужжатда аэропортни ҳаво, темир йўл ва автомобиль транспортини бирлаштирувчи халқаро мультимодал логистика хабига айлантириш, экспорт ва транзит салоҳиятини ошириш, маҳаллий ҳамда хорижий авиаташувчилар учун қулай шароитлар яратиш вазифалари белгиланган. Демак, “Порто-франко” ташаббуси алоҳида объектни ишга туширишдан кенгроқ мазмунга эга: у аэропортнинг бутун логистика тизимини ривожлантиришга қаратилган ислоҳотларнинг бир қисми ҳисобланади.
“Порто-франко” атамаси эркин порт режимини англатади. Амалда бундай ҳудудлар товарларни божхона тўловларисиз олиб кириш, сақлаш ва қайта ишлаш, шунингдек, импорт-экспорт операцияларини амалга ошириш учун махсус шароит яратади. Навоий аэропортида ташкил этилаётган зонада логистика ва экспедиторлик, форвардинг, брокерлик, трейдинг, консалтинг, молия-аудит, лизинг ҳамда ҳаво кемаларига техник ва ер усти хизматларини кўрсатиш каби йўналишларни ривожлантириш назарда тутилган. Бу эса аэропорт атрофида фақат юкни қабул қилиш ёки жўнатиш билан чекланмайдиган, турли хизматларни бир жойда таклиф эта оладиган бизнес муҳитини шакллантириш имконини беради.
Логистикада вақт — харажат, тезкорлик эса рақобат устунлигидир. Юкнинг йўлда ёки терминалда ортиқча туриб қолиши етказиб бериш муддатига, маҳсулот таннархига ва мижознинг кейинги қарорларига таъсир кўрсатади. Шу нуқтаи назардан, товарларни сақлаш, қайта ишлаш ва божхона жараёнларини мувофиқлаштириш имконияти ташувчилар ҳамда тадбиркорлар учун амалий аҳамият касб этади. Юк билан боғлиқ бир нечта жараённи ягона ҳудудда ташкил этиш ортиқча ташкилий босқичларни қисқартиришга, операцияларни режалаштиришни енгиллаштиришга ва транзит йўналишларини янада жозибадор қилишга ёрдам бериши мумкин.
Қарорда “Порто-франко” зонаси доирасида хорижий ҳаво кемалари ва уларнинг айрим агрегатларини таъмирлаш учун зарур авиатехника эҳтиёт қисмларини эркин алмаштириш, уларни олиб киришда айрим миллий сертификатлар ва рухсат берувчи ҳужжатларга нисбатан истиснолар қўллаш каби механизмлар ҳам белгиланган. Бу қоидалар халқаро ҳуқуқий ва техник меъёрлар доирасида ҳаво кемаларига хизмат кўрсатиш жараёнини соддалаштиришга қаратилган. Шу тариқа зона юк логистикаси билан бир қаторда авиация техникасига хизмат кўрсатиш бозори учун ҳам янги имкониятлар яратиши кўзда тутилган.
Очилиш маросимида “Навоий халқаро аэропорти” МЧЖ директори Алишер Қиличев, Божхона қўмитаси вакиллари, ҳамкор ташкилотлар ҳамда меҳмонлар иштирок этди. Бундай ҳамкорликнинг самараси янги ҳудуднинг расман очилиши билангина эмас, балки унда қандай хизматлар йўлга қўйилиши, компаниялар учун қандай амалий шароит яратилиши ва мижозлар эҳтиёжига қай даражада жавоб бериши билан ўлчанади. Шу боис инфратузилмани ишга тушириш билан бирга, унинг имкониятларини халқаро ташувчилар, экспедиторлар ва бизнес вакилларига тушунарли тарзда етказиш ҳам муҳим аҳамиятга эга.
Аэропортда ер усти хизматларини такомиллаштиришга қаратилган яна бир янгилик — “ACU” (“Air Conditioning Unit”) махсус қурилмасининг фойдаланишга топширилишидир. У ҳаво кемаси ерда турган вақтда унинг салонига совитилган ёки иситилган ҳаво етказиб беради. Бу йўловчилар ва экипаж учун қулай ҳароратни сақлашга ёрдам беради, шу билан бирга, самолётга ер устида хизмат кўрсатишни янада тизимли ташкил этиш имконини яратади. Бундай ускуналар аэропортнинг кундалик фаолиятида кўзга ташланмаслиги мумкин, аммо хизмат сифати, операциялар самарадорлиги ва йўловчи тажрибаси айнан шу каби техник ечимларга ҳам боғлиқ.
“Порто-франко” зонаси ва “ACU” қурилмасининг ишга туширилиши аэропорт ривожланишининг икки ўзаро боғлиқ томонини намоён этади. Бир томондан, янги божхона-логистика майдони юклар, товарлар ва халқаро савдо операциялари учун имкониятларни кенгайтиради. Иккинчи томондан, ер усти хизматларининг техник жиҳатдан такомиллашиши ҳаво кемаларига хизмат кўрсатиш шароитини яхшилайди. Аэропортнинг узоқ муддатли рақобатбардошлиги айнан шу йўналишларни биргаликда ривожлантиришга, яъни юк ташиш, техник хизмат ва логистика жараёнларини ягона тизим сифатида йўлга қўйишга боғлиқ.
ПҚ–50-сон қарорда 2030 йилга қадар аэропортда амалга ошириладиган парвозлар сонини 2,3 баробарга ошириб, йилига 7 мингтага етказиш, йўловчи ташиш ҳажмини 150 минг нафарга, юк ташиш ҳажмини эса 45 минг тоннага олиб чиқиш мақсадлари белгиланган. Шунингдек, 2026 йилда Бирлашган Араб Амирликлари, Туркия ва Хитойдан почта-курьерлик ҳамда тижорат юкларини етказиб бериш бўйича авиақатновлар сонини ҳафтасига учтага етказиш вазифаси назарда тутилган. Қарорда 2028 йил охирига қадар ҳаво кемаларига техник хизмат кўрсатиш, таъмирлаш ва бўяш бўйича алоҳида марказ ташкил этиш, юк терминаллари ҳамда сақлаш ва қайта ишлаш майдонларини ривожлантириш каби чоралар ҳам қайд этилган.
Бу мақсадлар аэропортнинг олдида аниқ вазифалар турганини кўрсатади. Парвозлар ва юк ҳажмини ошириш учун фақат инфратузилма етарли эмас: ташувчилар билан барқарор ҳамкорлик, рақобатбардош хизматлар, ишончли муддатлар, самарали божхона жараёнлари ва халқаро бозордаги фаол тақдимот ҳам талаб этилади. Шу сабабли “Порто-франко”нинг натижаси унинг ҳудуди ёки имкониятлари билан эмас, балки қанча компания ундан фойдаланиши, қанча юк қайта ишланиши ва хизматлар занжири қай даражада самарали ишлаши билан намоён бўлади.
Навоийнинг географик жойлашуви ҳаво, темир йўл ва автомобиль транспорти ўртасидаги алоқаларни ривожлантириш учун муҳим асос бўла олади. Агар бу имкониятлар замонавий инфратузилма, қулай божхона тартиблари ва бизнес учун аниқ хизматлар билан уйғунлашса, аэропорт мамлакатнинг экспорт ҳамда транзит йўналишларидаги ролини кучайтириши мумкин. Бунда маҳаллий тадбиркорлар учун ҳам қўшимча имкониятлар пайдо бўлади: товарларни сақлаш ва қайта ишлаш, логистика хизматларидан фойдаланиш, халқаро бозорларга чиқиш жараёнларини режалаштириш осонлашади.
Янги зона очилиши — муҳим бошланиш. Энди асосий вазифа унинг имкониятларини тўлиқ ишга солиш, халқаро ҳамкорлар ишончини қозониш ва хизматларнинг сифатини изчил оширишдан иборат. “Порто-франко” режими, “ACU” каби техник ечимлар ва аэропортни 2030 йилгача ривожлантириш бўйича белгиланган вазифалар бир мақсадга хизмат қилади: Навоий халқаро аэропортининг салоҳиятидан янада самарали фойдаланиш, логистика занжирларини такомиллаштириш ва Ўзбекистоннинг халқаро транспорт алоқаларидаги иштирокини кенгайтириш.
Навбаҳор ДАРХОНОВА,
журналист.
Реклама ҳуқуқи асосида.