Navoiy aeroporti: “Porto-Franko”dan mintaqaviy logistika sari

Erkin bojxona zonasi va zamonaviy yer usti uskunasi aeroportning xalqaro transport tizimidagi imkoniyatlarini kengaytiradi

Navoiy xalqaro aeroportida O'rta Osiyoda yagona ekani ta'kidlanayotgan “Porto-franko” erkin bojxona zonasining ochilish marosimi bo'lib o'tdi. Bu voqea aeroport hayotidagi navbatdagi infratuzilmaviy yangilik bo'lish bilan birga, uning kelgusi taraqqiyot yo'nalishini ham ko'rsatadi: Navoiy faqat havo kemalari qo'nib-uchadigan maskan emas, balki tovarlar harakati, logistika xizmatlari va xalqaro savdo jarayonlari o'zaro tutashadigan markazga aylanishi ko'zda tutilmoqda.

Loyiha O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2026 yil 9 fevraldagi PQ–50-son “Navoiy xalqaro aeroporti faoliyati samaradorligini oshirish chora-tadbirlari to'g'risida”gi qarori doirasida amalga oshirilmoqda. Hujjatda aeroportni havo, temir yo'l va avtomobil transportini birlashtiruvchi xalqaro multimodal logistika xabiga aylantirish, eksport va tranzit salohiyatini oshirish, mahalliy hamda xorijiy aviatashuvchilar uchun qulay sharoitlar yaratish vazifalari belgilangan. Demak, “Porto-franko” tashabbusi alohida ob'yektni ishga tushirishdan kengroq mazmunga ega: u aeroportning butun logistika tizimini rivojlantirishga qaratilgan islohotlarning bir qismi hisoblanadi.

“Porto-franko” atamasi erkin port rejimini anglatadi. Amalda bunday hududlar tovarlarni bojxona to'lovlarisiz olib kirish, saqlash va qayta ishlash, shuningdek, import-eksport operatsiyalarini amalga oshirish uchun maxsus sharoit yaratadi. Navoiy aeroportida tashkil etilayotgan zonada logistika va ekspeditorlik, forvarding, brokerlik, treyding, konsalting, moliya-audit, lizing hamda havo kemalariga texnik va yer usti xizmatlarini ko'rsatish kabi yo'nalishlarni rivojlantirish nazarda tutilgan. Bu esa aeroport atrofida faqat yukni qabul qilish yoki jo'natish bilan cheklanmaydigan, turli xizmatlarni bir joyda taklif eta oladigan biznes muhitini shakllantirish imkonini beradi.

Logistikada vaqt — xarajat, tezkorlik esa raqobat ustunligidir. Yukning yo'lda yoki terminalda ortiqcha turib qolishi yetkazib berish muddatiga, mahsulot tannarxiga va mijozning keyingi qarorlariga ta'sir ko'rsatadi. Shu nuqtai nazardan, tovarlarni saqlash, qayta ishlash va bojxona jarayonlarini muvofiqlashtirish imkoniyati tashuvchilar hamda tadbirkorlar uchun amaliy ahamiyat kasb etadi. Yuk bilan bog'liq bir nechta jarayonni yagona hududda tashkil etish ortiqcha tashkiliy bosqichlarni qisqartirishga, operatsiyalarni rejalashtirishni yengillashtirishga va tranzit yo'nalishlarini yanada jozibador qilishga yordam berishi mumkin.

Qarorda “Porto-franko” zonasi doirasida xorijiy havo kemalari va ularning ayrim agregatlarini ta'mirlash uchun zarur aviatexnika ehtiyot qismlarini erkin almashtirish, ularni olib kirishda ayrim milliy sertifikatlar va ruxsat beruvchi hujjatlarga nisbatan istisnolar qo'llash kabi mexanizmlar ham belgilangan. Bu qoidalar xalqaro huquqiy va texnik me'yorlar doirasida havo kemalariga xizmat ko'rsatish jarayonini soddalashtirishga qaratilgan. Shu tariqa zona yuk logistikasi bilan bir qatorda aviatsiya texnikasiga xizmat ko'rsatish bozori uchun ham yangi imkoniyatlar yaratishi ko'zda tutilgan.

Ochilish marosimida “Navoiy xalqaro aeroporti” MChJ direktori Alisher Qilichev, Bojxona qo'mitasi vakillari, hamkor tashkilotlar hamda mehmonlar ishtirok etdi. Bunday hamkorlikning samarasi yangi hududning rasman ochilishi bilangina emas, balki unda qanday xizmatlar yo'lga qo'yilishi, kompaniyalar uchun qanday amaliy sharoit yaratilishi va mijozlar ehtiyojiga qay darajada javob berishi bilan o'lchanadi. Shu bois infratuzilmani ishga tushirish bilan birga, uning imkoniyatlarini xalqaro tashuvchilar, ekspeditorlar va biznes vakillariga tushunarli tarzda yetkazish ham muhim ahamiyatga ega.

Aeroportda yer usti xizmatlarini takomillashtirishga qaratilgan yana bir yangilik — “ACU” (“Air Conditioning Unit”) maxsus qurilmasining foydalanishga topshirilishidir. U havo kemasi yerda turgan vaqtda uning saloniga sovitilgan yoki isitilgan havo yetkazib beradi. Bu yo'lovchilar va ekipaj uchun qulay haroratni saqlashga yordam beradi, shu bilan birga, samolyotga yer ustida xizmat ko'rsatishni yanada tizimli tashkil etish imkonini yaratadi. Bunday uskunalar aeroportning kundalik faoliyatida ko'zga tashlanmasligi mumkin, ammo xizmat sifati, operatsiyalar samaradorligi va yo'lovchi tajribasi aynan shu kabi texnik yechimlarga ham bog'liq.

“Porto-franko” zonasi va “ACU” qurilmasining ishga tushirilishi aeroport rivojlanishining ikki o'zaro bog'liq tomonini namoyon etadi. Bir tomondan, yangi bojxona-logistika maydoni yuklar, tovarlar va xalqaro savdo operatsiyalari uchun imkoniyatlarni kengaytiradi. Ikkinchi tomondan, yer usti xizmatlarining texnik jihatdan takomillashishi havo kemalariga xizmat ko'rsatish sharoitini yaxshilaydi. Aeroportning uzoq muddatli raqobatbardoshligi aynan shu yo'nalishlarni birgalikda rivojlantirishga, ya'ni yuk tashish, texnik xizmat va logistika jarayonlarini yagona tizim sifatida yo'lga qo'yishga bog'liq.

PQ–50-son qarorda 2030 yilga qadar aeroportda amalga oshiriladigan parvozlar sonini 2,3 barobarga oshirib, yiliga 7 mingtaga yetkazish, yo'lovchi tashish hajmini 150 ming nafarga, yuk tashish hajmini esa 45 ming tonnaga olib chiqish maqsadlari belgilangan. Shuningdek, 2026 yilda Birlashgan Arab Amirliklari, Turkiya va Xitoydan pochta-kuryerlik hamda tijorat yuklarini yetkazib berish bo'yicha aviaqatnovlar sonini haftasiga uchtaga yetkazish vazifasi nazarda tutilgan. Qarorda 2028 yil oxiriga qadar havo kemalariga texnik xizmat ko'rsatish, ta'mirlash va bo'yash bo'yicha alohida markaz tashkil etish, yuk terminallari hamda saqlash va qayta ishlash maydonlarini rivojlantirish kabi choralar ham qayd etilgan.

Bu maqsadlar aeroportning oldida aniq vazifalar turganini ko'rsatadi. Parvozlar va yuk hajmini oshirish uchun faqat infratuzilma yetarli emas: tashuvchilar bilan barqaror hamkorlik, raqobatbardosh xizmatlar, ishonchli muddatlar, samarali bojxona jarayonlari va xalqaro bozordagi faol taqdimot ham talab etiladi. Shu sababli “Porto-franko”ning natijasi uning hududi yoki imkoniyatlari bilan emas, balki qancha kompaniya undan foydalanishi, qancha yuk qayta ishlanishi va xizmatlar zanjiri qay darajada samarali ishlashi bilan namoyon bo'ladi.

Navoiyning geografik joylashuvi havo, temir yo'l va avtomobil transporti o'rtasidagi aloqalarni rivojlantirish uchun muhim asos bo'la oladi. Agar bu imkoniyatlar zamonaviy infratuzilma, qulay bojxona tartiblari va biznes uchun aniq xizmatlar bilan uyg'unlashsa, aeroport mamlakatning eksport hamda tranzit yo'nalishlaridagi rolini kuchaytirishi mumkin. Bunda mahalliy tadbirkorlar uchun ham qo'shimcha imkoniyatlar paydo bo'ladi: tovarlarni saqlash va qayta ishlash, logistika xizmatlaridan foydalanish, xalqaro bozorlarga chiqish jarayonlarini rejalashtirish osonlashadi.

Yangi zona ochilishi — muhim boshlanish. Endi asosiy vazifa uning imkoniyatlarini to'liq ishga solish, xalqaro hamkorlar ishonchini qozonish va xizmatlarning sifatini izchil oshirishdan iborat. “Porto-franko” rejimi, “ACU” kabi texnik yechimlar va aeroportni 2030 yilgacha rivojlantirish bo'yicha belgilangan vazifalar bir maqsadga xizmat qiladi: Navoiy xalqaro aeroportining salohiyatidan yanada samarali foydalanish, logistika zanjirlarini takomillashtirish va O'zbekistonning xalqaro transport aloqalaridagi ishtirokini kengaytirish.

Navbahor DARXONOVA,

jurnalist.

Reklama huquqi asosida.