Аёл ўзгарса, жамият ўзгаради
Янги Ўзбекистон тараққиётининг энг муҳим мезони – инсон қадрини улуғлаш ва аёл салоҳиятини рўёбга чиқариш
Баъзан тарихни катта сиёсат, йирик қурилишлар ёки иқтисодий ислоҳотлар ўзгартиради, деб ўйлаймиз. Аслида эса тарихни инсон ўзгартиради. Инсоннинг тақдирига эътибор қаратган давлатгина тараққиёт сари дадил одимлайди. Инсон ҳақида сўз кетганда эса, аввало, жамиятнинг маънавий таянчи бўлган аёл сиймоси кўз олдимизга келади. Чунки аёлнинг қадри улуғланган юртда нафақат оилалар, балки бутун жамиятнинг келажаги мустаҳкам бўлади.
Бугун дунё шиддат билан ўзгармоқда. Сунъий интеллект, рақамли иқтисодиёт, янги касблар, кескин рақобат шароитида давлатларнинг муваффақияти табиий бойликлар билан эмас, балки инсон капитали билан ўлчанмоқда. Ана шундай шароитда аёлларнинг билим олиши, касб эгаллаши, иқтисодий фаоллиги ва давлат бошқарувидаги иштироки стратегик аҳамият касб этмоқда. Бу масала энди фақат ижтимоий ҳимоя ёки инсон ҳуқуқлари доирасидаги мавзу эмас. Бу – миллат тараққиёти ва келажак авлод тақдири билан боғлиқ масаладир. Янги Ўзбекистонда амалга оширилаётган ислоҳотларнинг моҳиятига назар ташласак, уларнинг марказида айнан инсон қадри туришини кўрамиз. Сўнгги йилларда хотин-қизларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш, уларнинг сифатли таълим олиши, касб-ҳунар эгаллаши, тадбиркорлик билан шуғулланиши, сиёсий ва ижтимоий ҳаётдаги фаоллигини ошириш бўйича изчил ҳуқуқий асос яратилди. Бу ислоҳотлар аёлни ҳимояга муҳтож қатлам сифатида эмас, балки жамият тараққиётининг фаол иштирокчиси сифатида эътироф этаётганини англатади.
Бироқ қонунлар қанчалик мукаммал бўлмасин, жамият тафаккури ўзгармаса, уларнинг ҳақиқий самараси тўлиқ намоён бўлмайди. Ҳали-ҳануз айрим оилаларда қиз боланинг олий таълим олиши иккинчи даражали масала сифатида қаралади. Баъзан унинг касб танлаши ёки раҳбарлик лавозимига интилиши турли стереотиплар билан баҳоланади. Бу эса шуни кўрсатадики, гендер тенглик ҳақида гапирганда, биз фақат қонунчиликни эмас, балки ижтимоий онгни ҳам янгилашимиз керак.
Аслида, гендер тенглик ҳеч қачон эркак ва аёлни қарама-қарши қўйиш эмас. У имкониятларнинг тенглиги, меҳнатнинг адолатли қадрланиши ва инсон салоҳиятининг тўлиқ намоён бўлишини англатади. Агар жамият ўзининг ярмини ташкил этадиган аёллар салоҳиятидан тўлиқ фойдалана олмаса, у ўз тараққиёт имкониятларининг ҳам катта қисмини бой беради.
Бугунги ўзбек аёли кечагидан мутлақо фарқ қилади. У нафақат оиланинг таянчи, балки илм-фан, таълим, соғлиқни сақлаш, ахборот технологиялари, журналистика, тадбиркорлик ва давлат бошқарувида ҳам фаол иштирок этмоқда. Республикамизнинг энг чекка ҳудудларида ҳам ўз бизнесини йўлга қўйган, янги иш ўринлари яратган, экспорт билан шуғулланаётган аёллар сафи тобора кенгаймоқда. Уларнинг ҳар бири бир ҳақиқатни исботламоқда: аёлга ишонч билдирилса, у фақат ўз оиласининг эмас, балки жамиятнинг ҳам таянчига айланади.
Бироқ бу муваффақиятлар ортида катта меҳнат ва мураккаб жараёнлар ётади. Ҳеч бир ислоҳот бир кунда натижа бермайди. Айниқса, асрлар давомида шаклланган ижтимоий қарашларни ўзгартириш вақт талаб қилади. Шу боис бугунги ислоҳотларни фақат бугуннинг натижаси билан эмас, балки эртанги авлод тақдири нуқтаи назаридан баҳолаш лозим. Ҳар қандай ислоҳотнинг ҳақиқий натижаси қонунлар сони билан эмас, балки инсон ҳаётидаги ўзгаришлар билан ўлчанади. Бугун мамлакатимизнинг турли ҳудудларига сафар қилган журналист битта муҳим ҳақиқатга гувоҳ бўлади: кеча ўз келажагини тасаввур қилишга иккиланиб турган кўплаб хотин-қизлар бугун ўз бизнесини йўлга қўйган, олий таълим муассасаларида таҳсил олаётган, илмий изланишлар олиб бораётган ёки давлат бошқарувида масъулият билан ишлаётган мутахассисларга айланган.
Бу ўзгаришлар тасодиф эмас. Улар давлат сиёсатининг изчил давом этаётгани, хотин-қизларни қўллаб-қувватлаш тизими тобора такомиллашиб бораётганининг амалий натижасидир. Таълим, бандлик, тадбиркорлик, ижтимоий ҳимоя ва ҳуқуқий кафолатларни мустаҳкамлаш борасидаги чора-тадбирлар минглаб оилаларнинг турмуш тарзини ўзгартирди. Аёлнинг иқтисодий мустақиллиги эса, аввало, оиланинг фаровонлиги ва жамият барқарорлигига хизмат қилмоқда.
Аммо бугунги куннинг яна бир муҳим вазифаси бор. Бу — аёлнинг жамиятдаги ўрни ҳақидаги тасаввурни тубдан янгилашдир. Ҳали ҳам айрим ҳолларда аёлнинг муваффақиятига шубҳа билан қаралади, унинг раҳбарлик салоҳияти эркакларникидан пастроқ баҳоланади ёки фаоллиги истисно сифатида талқин қилинади. Аслида эса замонавий дунё тажрибаси бунинг мутлақо аксини исботламоқда. Бугун рақобат билим ва малака билан белгиланади. Билимнинг эса жинси бўлмайди.
Шу нуқтаи назардан оммавий ахборот воситалари зиммасидаги масъулият янада ортади. Журналистика воқеликни акс эттириш билан бирга, жамият тафаккурига ҳам таъсир кўрсатади. Демак, аёллар мавзусини ёритишда фақат тантанали тадбирлар ёки байрам табриклари билан чекланиб қолиш мумкин эмас. Ҳақиқий публицистика ҳаётнинг ўзини кўрсатади: муваффақият ортидаги машаққатни, ютуқ ортидаги изланишни, муаммо ортидаги сабабларни очиб беради.
Бугунги медиамаконда аёл образи тобора замонавийлашиб бормоқда. Бироқ бу жараён янада чуқурроқ мазмун билан бойитилиши зарур. Жамият тадбиркор аёлни ҳам, олима аёлни ҳам, муҳандис аёлни ҳам, жасоратли журналист аёлни ҳам табиий ҳол сифатида қабул қилиши керак. Чунки бу истисно эмас, тараққиётнинг табиий қонунидир.
Энг муҳими, бугунги ислоҳотлар фақат бугунги авлод учун эмас, эртанги кун учун хизмат қилмоқда. Бугун мактабга бораётган қизалоқ эртага сунъий интеллект бўйича мутахассис, йирик компания раҳбари ёки халқаро майдонда мамлакат шаънини ҳимоя қиладиган олима бўлиши мумкин. Унинг олдидаги энг катта тўсиқ имкониятнинг йўқлиги эмас, балки ишончнинг етишмаслиги бўлмаслиги керак. Айнан шу ишончни шакллантириш эса оила, мактаб, жамият ва оммавий ахборот воситаларининг умумий вазифасидир. Зеро, аёлга берилган имконият ҳеч қачон фақат битта инсоннинг муваффақияти билан якунланмайди. У бутун бир оиланинг, маҳалланинг, жамиятнинг ва охир-оқибат давлатнинг тараққиётига хизмат қилади. Шунинг учун ҳам аёл масаласи алоҳида бир ижтимоий қатлам муаммоси эмас. Бу – миллатнинг келажаги ҳақидаги масаладир.
Бугун дунё “тўртинчи саноат инқилоби” ҳақида гапирмоқда. Сунъий интеллект, рақамли технологиялар, инновацион иқтисодиёт ва глобал рақобат шароитида мамлакатларнинг кучи энди ер ости бойликлари билан эмас, балки инсон капитали билан баҳоланмоқда. Ана шундай даврда аёлларнинг салоҳиятини тўлиқ рўёбга чиқармасдан туриб, барқарор тараққиётга эришиш мумкин эмас.
Ўзбекистон ҳам айнан мана шу ҳақиқатни англаган ҳолда инсон манфаатларини давлат сиёсатининг устувор йўналишига айлантирди. Хотин-қизларнинг таълим олиши, касб эгаллаши, тадбиркорлик фаолиятини бошлаши, сиёсий ва ижтимоий ҳаётда фаол иштирок этиши учун яратилаётган имкониятлар – бу шунчаки бугуннинг эҳтиёжи эмас, балки эртанги кун учун қўйилаётган мустаҳкам пойдевордир.
Лекин ҳар қандай ислоҳотнинг умрбоқийлиги ҳужжатлар билан эмас, одамларнинг тафаккури билан белгиланади. Агар қиз бола улғаяётган оилада унинг фикри тингланса, орзулари қўллаб-қувватланса, билим олишига шароит яратилса, у эртага нафақат ўз оиласининг, балки жамиятнинг ҳам таянчига айланади. Аксинча, истеъдод ва интилишлар турли стереотиплар билан чекланса, бундан фақат бир аёл эмас, бутун жамият ютқазади.
Шу боис бугун гендер тенглик ҳақида гапирганда, уни фақат ҳуқуқий ёки сиёсий тушунча сифатида эмас, маънавий маданият масаласи сифатида ҳам кўриш зарур. Фарзанд тарбиясидан тортиб, меҳнат бозоридаги муносабатларгача, оммавий ахборот воситаларидаги ёндашувдан тортиб, раҳбар кадрларни танлашгача бўлган барча жараёнларда адолат мезони устувор бўлиши керак. Журналист сифатида кузатганим шуки, жамиятдаги энг катта ўзгаришлар кўпинча баландпарвоз шиорлар билан эмас, оддий инсонларнинг тақдирида намоён бўлади. Бир қизнинг олий таълимга кириши, бир аёлнинг ўз бизнесини йўлга қўйиши, бир онанинг фарзандини илмли ва ватанпарвар қилиб тарбиялаши — буларнинг ҳар бири мамлакат тараққиётига қўшилган улкан ҳиссадир. Статистик маълумотлар айнан ана шундай инсоний тақдирлардан шаклланади.
Янги Ўзбекистонни бунёд этиш йўлида аёлнинг ўрни ҳақида гапирганда, бир ҳақиқатни унутмаслигимиз керак: аёлга берилган имконият — бу фақат унинг шахсий ютуғи эмас. Бу давлатнинг келажагига киритилган сармоя, жамиятнинг интеллектуал салоҳиятига қўшилган ҳисса ва миллатнинг эртанги кунига билдирилган ишончдир.
Шундай экан, аёлнинг қадрини улуғлаш, унинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш, билим олиши ва меҳнат қилиши учун кенг имконият яратиш нафақат давлатнинг, балки ҳар биримизнинг фуқаролик бурчимиздир. Зеро, аёл ўзгарса – оила ўзгаради. Оила ўзгарса – жамият ўзгаради. Жамият ўзгарса, Янги Ўзбекистон тараққиёти янада мустаҳкам ва барқарор бўлади.
Навбаҳор ДАРХОНОВА,
журналист.