Абадий дўстликнинг янги саҳифаси

Ўзбекистон – Озарбайжон: ишонч, имконият ва умумий келажак сари

Давлатлараро муносабатларда шундай паллалар бўладики, бир ташриф ёки бир ҳужжат йиллар давомида шаклланган жараённинг мазмунини бир нуқтада намоён этади. Озарбайжон Республикаси Президенти Илҳом Алиевнинг Ўзбекистонга 23–24 август кунлари амалга оширган давлат ташрифи ана шундай тарихий воқеалар сирасига киради. Чунки бугун Тошкентда муҳокама қилинаётган масала фақат икки қардош давлат ўртасидаги яхши муносабатларни яна бир бор намоён этиш эмас. Гап ўзаро ишончни мустаҳкам сиёсий таянчга, қардошликни амалий ҳамкорликка, стратегик шерикликни эса икки халқнинг узоқ муддатли тараққиёт мақсадларига хизмат қиладиган кучли муносабатлар тизимига айлантириш ҳақида бормоқда.

Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевнинг очиқ, прагматик ва ўзаро манфаатга асосланган ташқи сиёсат стратегиясида дунё давлатлари билан ишончли ҳамкорликни йўлга қўйиш алоҳида ўрин тутади. Марказий Осиё мамлакатлари, Туркий дунё, Осиё ва Европа давлатлари билан муносабатларни янги мазмун билан бойитишга қаратилган ана шу сиёсий курс Ўзбекистоннинг халқаро майдондаги ўрнини мустаҳкамлаб бормоқда. Озарбайжон билан муносабатлар эса ушбу сиёсатнинг энг сермазмун ва натижадор йўналишларидан бири сифатида кўзга ташланади.

Бу яқинликнинг табиий асоси бор. Ўзбек ва озарбайжон халқлари бир-бирини қардош деб билади. Уларни умумий тарихий хотира, туркий маданий макон, адабиёт ва санъат, оилавий ва маънавий қадриятлар бирлаштиради. Бироқ замонавий дипломатияда қардошликнинг ўзи етарли эмас. Уни давлат сиёсати, иқтисодий кооперация, таълим, маданият ва инсон капиталига таяниб янада мустаҳкамлаб бориш жоиз. Сўнгги йилларда Ўзбекистон ва Озарбайжон айнан шу тамойил асосида ҳаракат қилмоқда.

2022 йилда стратегик шерикликни чуқурлаштириш тўғрисида декларациянинг қабул қилиниши, 2023 йилда Олий давлатлараро кенгашнинг ташкил этилиши муносабатларнинг янги институционал пойдеворини яратди. 2026 йил 23 август куни Тошкентда ушбу Кенгашнинг учинчи йиғилиши ўтказилиши эса олий даражадаги мулоқот мунтазам ва тизимли тус олганини кўрсатди. Президент Шавкат Мирзиёев бу ташрифни тарихий воқеа, стратегик шериклик ва иттифоқчиликнинг ҳар бир бандини аниқ натижа ҳамда амалий ҳаракатларга айлантириш зарурлигини таъкидлади. Бу — бугунги Ўзбекистон дипломатиясининг муҳим мезони: келишувнинг қадри унинг ижроси билан ўлчанади.

Ташрифнинг сиёсий марказида эса икки давлат раҳбарлари имзолаган “Абадий дўстлик тўғрисида”ги шартнома турибди. Зеро, дўстликни “абадий” деб аташ — уни тарихий ҳис-туйғу сифатида эмас, келажак авлодлар олдида ҳам сиёсий ва маънавий масъулият сифатида қабул қилиш демакдир. Шу жиҳатдан шартнома бугунги муносабатларни қайд этибгина қолмай, уларнинг эртанги архитектураси учун ҳам сиёсий мезон вазифасини белгилайди.

Муносабатларнинг чинакам кучи эса имзолардан кейин бошланади. Маданият ва туризм соҳаларидаги келишувлар, ташқи ишлар ва адлия идораларининг янги ҳамкорлик дастурлари, 2030 йилга қадар товар айирбошлашни 1 миллиард долларга етказиш дастури, инвестиция ва савдо келишувларини амалга ошириш режалари — буларнинг барчаси “дўстлик” тушунчасига амалий мазмун бермоқда. Урганч-Хонкенди, Бухоро-Лочин ва Урганч-Нахчивон шаҳарлари ўртасидаги биродарлик алоқаларининг йўлга қўйилиши давлатлараро яқинликнинг ҳудудлар даражасида ҳам мустаҳкамланаётганидан далолат.

Иқтисодий ҳамкорликдаги имкониятлар эса янада кенгаяди. Автомобилсозлик, тўқимачилик, электротехника, энергетика, қишлоқ хўжалиги, қурилиш материаллари, тоғ-кон, туризм ва молия соҳаларидаги қўшма ташаббуслар инвестицияни ишлаб чиқариш билан боғлаш имконини бермоқда. 23 август куни янги қўшма лойиҳаларга старт берилгани ҳам муҳим. Банк-молия, қурилиш материаллари, таълим, нефть-газ, туризм, уй-жой қурилиши, минерал хомашёни қайта ишлаш ва боғдорчилик каби йўналишлардаги лойиҳалар икки мамлакат бизнеси учун янги кооперация занжирларини яратиши, янги иш ўринлари ва қўшимча қиймат манбаларини шакллантириши мумкин.

Бундан ҳам каттароқ стратегик имконият — транспорт ва логистика. Ўзбекистоннинг Марказий Осиёдаги марказий ўрни Озарбайжоннинг Каспий ва Кавказ орқали Европа йўналишларига чиқиш имкониятлари билан уйғунлашганда, икки мамлакат учун янги иқтисодий география вужудга келади. Транс-Каспий коридорини биргаликда ривожлантириш, логистика инфратузилмаси самарадорлигини ошириш ва юк ташиш ҳажмларини кўпайтириш ҳақидаги келишувлар шу нуқтаи назардан катта аҳамиятга эга. Бу йўл фақат товар ташимайди: у бозорлар, инвестициялар ва минтақаларни бир-бирига боғлайди.

Аммо ҳар қандай стратегик шерикликнинг узоқ умрли бўлиши инсон омилига боғлиқ. Шу боис таълим, маданият ва гуманитар алоқалар иқтисодий келишувлардан кам аҳамият касб этмайди. Янги Тошкентда Низомий Ганжавий номидаги Ўзбекистон Миллий педагогика университети кампусининг очилиши бунинг ёрқин мисоли. 40 гектар майдонда барпо этилган, 20 минг талабага мўлжалланган замонавий таълим маскани нафақат таълим инфратузилмаси, балки икки халқнинг умумий маънавий хотирасини замонавий авлодга етказиш майдонидир.

Низомий Ганжавий ва Алишер Навоий ўртасидаги адабий кўприк ғояси эса бундан ҳам чуқурроқ маъно касб этади. Икки буюк мутафаккир меросини умумий маънавий макон нуқтаи назаридан тадқиқ этиш ва улар ҳақида қўшма бадиий фильм яратиш ташаббуси халқлар ўртасидаги яқинликни тарих китобларидан экран ва замонавий маданий муҳитга олиб чиқади. Бу — дипломатиянинг энг таъсирчан шаклларидан бири: инсонларни қарорлар билан эмас, маъно ва туйғулар билан яқинлаштиришдир.

Шу маънода Тошкентдаги “Озарбайжон” боғи ва Бокудаги “Ўзбекистон” боғи ҳам оддий шаҳарсозлик лойиҳаси эмас. Тошкентда 4 гектар майдонда Озарбайжон маданияти ва тарихини акс эттирувчи жамоат макони барпо этилса, Бокуда 4,5 гектарлик “Ўзбекистон” боғи яратилмоқда. Икки пойтахтда бир-бирининг номини олган бундай масканлар келажак авлодга бир оддий, аммо муҳим фикрни етказади: қардошликни фақат давлат раҳбарлари эмас, халқлар ҳам ҳис қилиши ва кўриши керак.

Икки мамлакат муносабатларида ахборот ва журналистика соҳасининг ўрни ҳам тобора ортиб бормоқда. Замонавий дипломатияда давлатлар бир-бири ҳақида қандай ахборот тарқатиши, жамоатчилик бир-бирини қандай англаши ­стратегик аҳамиятга эга. Шунинг учун журналистлар, таҳлилчилар, олимлар ва ижодкорлар ўртасидаги мулоқотни кучайтириш — ташқи сиёсатнинг жамоатчилик ўлчовини мустаҳкамлаш демакдир. Ўзбекистон ва Озарбайжоннинг медиа ҳамкорлиги, таълим ва маданий алмашинувлари айнан шу ишонч муҳитини кенгайтиришга хизмат қилади.

Ташрифнинг яна бир муҳим жиҳати — икки давлат раҳбарлари ўртасидаги мустаҳкам ишончнинг амалий ҳамкорлик билан янада мустаҳкам ва чамбарчас боғлиқлигидадир. 23 август куни Президент Илҳом Алиевга Ўзбекистоннинг “Олий Даражали Дўстлик” ордени топширилди. Бу мукофот Озарбайжон раҳбарининг икки халқ ўртасидаги дўстлик, стратегик шериклик ва иттифоқчиликни мустаҳкамлашга қўшган ҳиссасига берилган юксак баҳодир. Дипломатияда шахсий ишонч доимо муҳим, аммо унинг энг катта қиймати — ишончни давлатлар ўртасидаги барқарор институтларга айлантира олишдадир.

Бугунги дунёда геосиёсий рақобат, савдо йўллари учун кураш ва янги иқтисодий марказларнинг шаклланиши жараёнида Ўзбекистон–Озарбайжон ҳамкорлиги кенгроқ минтақавий мазмун касб этмоқда. Марказий Осиё билан Кавказни яқинлаштириш, Туркий давлатлар ўртасидаги иқтисодий ва гуманитар алоқаларни кучайтириш, транспорт йўлакларини диверсификация қилиш, янги бозорларга чиқиш — буларнинг барчаси икки мамлакатнинг умумий манфаатларини бир нуқтада туташтирмоқда. Шу боис бу муносабатларнинг истиқболини фақат икки томонлама савдо рақамлари билан ўлчаш тўғри эмас.

Энг катта истиқбол — ўзаро ишончга таянган узоқ муддатли экотизим яратишда. Бунда давлат раҳбарлари белгилаган сиёсий йўналишни ҳукуматлар, ҳудудлар, бизнес, университетлар, маданият ва оммавий ахборот воситалари изчил давом эттириши лозим. Шунда бугун имзоланган ҳужжатлар эртага корхоналарга, таълим дастурларига, янги логистика маршрутларига, сайёҳлик оқимига, қўшма фильмларга, илмий тадқиқотларга ва энг муҳими, одамлар ҳаётида сезиладиган имкониятларга айланади.

Шу нуқтаи назардан, Илҳом Алиевнинг бу галги давлат ташрифи — Ўзбекистон ва Озарбайжон муносабатларининг якуни эмас, балки янги босқичи. Ушбу ташрифда тарих ва замонавийлик, сиёсат ва иқтисодиёт, дипломатия ва маданият, давлат манфаати ва халқлар яқинлиги бир нуқтада уйғунлашди. “Абадий дўстлик тўғрисида”ги шартнома эса ана шу уйғунликнинг сиёсий ифодаси бўлди.

Тарихий дўстликнинг ҳақиқий қудрати унинг номидагина эмас, балки ҳаётдаги самарасида ҳам намоён бўлади. Ўзбекистон ва Озарбайжон бугун ана шу ишончни янги корхоналар, янги йўллар, замонавий таълим масканлари, маданий ташаббуслар ва изчил дипломатик мулоқот билан мустаҳкамламоқда. Президент Шавкат Мирзиёевнинг очиқ, узоқни кўзлаган ташқи сиёсати натижасида Ўзбекистоннинг қардош ва дўст давлатлар билан алоқалари янги мазмун касб этмоқда. Озарбайжон билан муносабатлар шаксиз ана шу сиёсатнинг ишонч, ўзаро манфаат ва муштарак келажакка таянган ёрқин намунасидир. Тошкентда имзоланган “Абадий дўстлик тўғрисида”ги шартнома шу йўлдаги навбатдаги муҳим қадам бўлди. Энди унинг тарихий қадри йиллар ўтиши билан эмас, икки халқ ҳаётида яратиладиган янги имкониятлар, амалга ошадиган эзгу ишлар ва мустаҳкамланадиган ишонч билан ошиб бораверади. Зеро, ҳақиқий дўстлик — тарихда қоладиган ибора эмас, келажакни биргаликда бунёд этишга ундайдиган кучдир.

Навбаҳор ДАРХОНОВА,

журналист.