Фарғона: Тараққиётнинг янги босқичида
Фарғонага кириб келар экансиз, бу гўзал воҳадаги ўзгаришларни бирданига битта бино ёки битта йўлдан излаш қийин. Уни шаҳар ва қишлоқларнинг умумий қиёфасида, яратилган янги иш ўринларида, ҳаракатланаётган бизнесда, қайта туғилаётган тарихий масканларда кўрасиз. Вилоятда ҳар куни бир мужда, ўзгариш. Бу ўзгаришнинг овози заводларда, қишлоқларда, янги мактабларда, кичик бизнес устахоналарида ва энг муҳими, одамларнинг эртанги кун ҳақидаги тасаввурида эшитилади.
Ҳа, Фарғона – кечаги Фарғона эмас. Аммо унинг бугунги қиёфасини кечагисини инкор этиш орқали тушуниб бўлмайди. Аксинча, бугунги янгиланишнинг илдизи фарғоналикларнинг меҳнатсеварлиги, тадбиркорлиги, ҳунармандчилиги, илмий-маърифий салоҳияти ва азалий ҳаракатчанлигига бориб тақалади. Президентимиз Шавкат Мирзиёевнинг Фарғонага оид йиғилиш ва ташрифларида белгиланган вазифалар ҳам ана шу мавжуд салоҳиятни янги иқтисодий ва ижтимоий имкониятларга айлантиришга қаратилган.
2017 йилда Фарғонада аҳоли жон бошига ялпи ҳудудий маҳсулот 7 миллион сўм эди. 2025 йилга келиб бу кўрсаткич 26,6 миллион сўмга етди. Қуруқ арифметикада бу 3,8 баробар ўсиш. Журналистик нигоҳда эса бу рақам иқтисодий фаолликнинг кўлами ўзгарганини англатади. Ўтган йилнинг ўзида 519 минг нафар аҳолининг бандлиги таъминланиб, 53 минг оила камбағаллик реестридан чиқарилди. Сўнгги тўрт йилда ишсизлик 9,2 фоиздан 4,6 фоизга, камбағаллик 11,6 фоиздан 5,2 фоизга тушгани эса иқтисодий ўсишнинг ижтимоий қатламидаги ўзгаришни кўрсатади.
Бироқ бугунги Фарғонани фақат 2017 йил билан қиёслаш ҳам етарли эмас. Сўнгги йилларда 8,2 миллиард доллар инвестиция ҳисобига 8 мингта замонавий қувват ишга туширилди, тадбиркорлик учун 100 триллион сўм ресурс йўналтирилди, 13,5 мингта кичик ва ўрта корхона ташкил этилди. Натижада ялпи ҳудудий маҳсулот 1,7 баробар, саноат 1,5 баробар, хизматлар 3 баробар ўсди. Демак, ўзгариш фақат ҳажмда эмас, иқтисодиётнинг таркибида ҳам.
Бундай ўзгаришни бир мисол билан тушунтириш мумкин. Илгариги иқтисодий манзарада ишлаб чиқаришнинг ўзи муҳим бўлган бўлса, бугун ишлаб чиқаришнинг атрофидаги муҳит — логистика, сервис, савдо, рақамли хизмат, кадр ва экспорт занжири ҳам бирдек аҳамият касб этмоқда. Фарғонада 2026 йил учун 4,2 миллиард долларлик инвестиция лойиҳалари режалаштирилгани, уларнинг 2,7 миллиард доллари саноат, 210 миллион доллари қишлоқ хўжалиги, 1,2 миллиард доллари сервис ва туризмга йўналтирилиши шу диверсификациянинг амалий кўринишидир.
Инвестиция рақами катта. Аммо унинг ҳақиқий қиймати янги иш ўрни ва янги технологияда кўринади. 2025 йилда 26 та йирик, 357 та ўрта ва кичик инвестиция лойиҳаси ишга туширилиб, салкам 3 миллиард доллар хорижий инвестиция ўзлаштирилди. Қувасойдаги 70 миллион долларлик керамик гранит, Учкўприкдаги 90 миллион долларлик кафель маҳсулотлари ишлаб чиқариш лойиҳалари каби ташаббуслар хомашёни тайёр маҳсулотга айлантириш салоҳиятини кенгайтирмоқда. Учкўприкдаги лойиҳанинг ўзи 700 та иш ўрни яратди.
Яна бир қиёс эътиборли: 2025 йилдаги 3 миллиард долларга яқин хорижий инвестиция ва 2026 йил учун режалаштирилган 4,2 миллиард долларлик лойиҳалар пакети ўртасида улкан масофа бор.
Аммо бу фарқни фақат “кўпроқ маблағ” деб тушуниш камлик қилади. Ҳокимликнинг расмий маълумотларида ҳам лойиҳаларни баҳолашда сон эмас, сифати, муддати, юқори технологияли ишлаб чиқариш ва экспорт салоҳияти муҳимлиги таъкидланган. Яъни инвестиция сиёсати аста-секин миқдордан сифатга қараб силжимоқда.
Фарғонадаги энг катта иқтисодий ўзгаришлардан бири қишлоқ хўжалигида кўринади. Бу ерда ер азалдан асосий бойлик бўлган. Аммо бугун савол “қанча ҳосил олинди?”дан “қанча қиймат яратилди?”га кўчмоқда. 2025 йилда 94,3 минг гектар майдонда 816,7 минг тонна ғалла, 72 минг гектарда 324 минг тонна пахта етиштирилди. Мева-сабзавот экспорти эса 403 миллион долларга етди.
Сўнгги йилларда 15 минг гектар саноатлашган боғ ва токзор ташкил этилди, яна 6 минг гектари янгиланди. Мева-сабзавот экспортининг уч баробар кўпайиб, 400 миллион долларга етгани ҳам бу ўзгаришнинг иқтисодий ифодаси. Энди 2026 йилда экспортни 500 миллион долларга етказиш вазифаси турибди. Демак, даладан бозоргача бўлган йўлда асосий эътибор хом маҳсулот эмас, қайта ишланган, қадоқланган ва юқори қўшилган қийматли маҳсулотга қаратилмоқда.
Бу ерда Фарғонанинг анъанавий қиёфаси билан янги иқтисодий модели тўқнашмайди — бир-бирини тўлдиради. Фермернинг ери, агрономнинг билими, қайта ишловчининг технологияси, логистиканинг тезлиги ва экспортчининг бозорни билиши бир занжирга уланганда, бир гектар ернинг иқтисодий қиймати ҳам ўзгаради. Президент йиғилишида Фарғона ва Қувасойда умумий 175 миллион долларлик агрологистика марказларини барпо этиш режаси белгилангани ҳам шу мантиқдан келиб чиқади.
Фарғонанинг тарихий бойлиги ҳам бугун иқтисодий ҳаракатнинг бир қисмига айланмоқда. Марғилон, Қўқон, Риштон, Шоҳимардон, Водил — бу номлар оддий географик манзил эмас. Улар маданият, ҳунар, тарих ва табиатни бирлаштирган маконлар. Марғилонда “Бурҳониддин Марғиноний” илмий-маърифий ва туризм мажмуасининг барпо этилиши тарих ва маърифатни замонавий туристик муҳит билан боғлашнинг бир кўринишидир.
Туризмдаги рақамлар ҳам шу ўзгаришни тасдиқлайди: ўтган йили Фарғонага хорижий сайёҳлар сони илк бор 500 мингдан, маҳаллий сайёҳлар 3 миллиондан ошди, туризм экспорти 185 миллион долларга етди. Қиёс учун, бу ерда гап энди “обидани кўрсатиш” ҳақида эмас. Сайёҳнинг бир кеча қолиши, маҳаллий таомни татиб кўриши, ҳунарманддан маҳсулот харид қилиши, транспорт ва сервисдан фойдаланиши — буларнинг барчаси маҳаллий иқтисодиётга айланма олиб киради.
Шунинг учун Фарғона туризмининг келажаги тарихни қанча яхши намойиш этиш билан бирга, уни қандай хизматга, қандай брендга ва қандай иқтисодий маҳсулотга айлантиришга ҳам боғлиқ. Президент йиғилишида Сўх, Фарғона, Қува, Марғилон ва Қўқоннинг туризм имкониятларини алоҳида ривожлантириш вазифаларининг қўйилиши ҳам ҳудуднинг бир хил қолипда эмас, ихтисослашув асосида ривожлантирилаётганини кўрсатади.
Фарғонанинг эртанги иқтисодиётини эса ёшлар белгилайди. Сўнгги ўн йилда 74 минг ўринли мактаб, 145 минг ўринли боғча ва 3 минг койкали шифохоналар ишга туширилди. 167 та хусусий мактаб ташкил этилди, уларда 40 мингдан ортиқ ўқувчи таълим олмоқда. Ёшларнинг олий таълимга кириш кўрсаткичи бўйича Фарғона республикада 3-ўринга кўтарилди. Бу ерда кечаги ва бугунги қиёс жуда аниқ: инфратузилмага қилинган сармоя энди билим ва рақобатбардош кадрга айланиши керак.
Рақамли иқтисодиётдаги ўсиш эса бу жараённинг кейинги босқичини кўрсатмоқда. Фарғонада IT хизматлари 4 карра ўсиб, экспорт 23 миллион доллардан ошди. 2025 йилда 22,7 миллион долларлик IT хизматлари экспорти амалга оширилган, “IT-Park” резидентлари сони 139 тага етган. Янги “IT-Park” мажмуасида йилига 3 мингдан ортиқ ёшни ўқитиш, резидентлар сонини 200 тага етказиш ва 700 та янги иш ўрни яратиш мақсад қилинган.
Бу рақамларни саноат билан қиёсласак, Фарғонанинг янги иқтисодий модели янада аниқ кўринади. Кечаги иш ўрни, асосан, жисмоний меҳнат ва анъанавий ишлаб чиқариш билан боғлиқ бўлган бўлса, бугун битта компьютер, билим ва интернет орқали яратилган хизмат ҳам экспорт маҳсулотига айланиши мумкин. Демак, Фарғонада иш ўрни тушунчасининг ўзи ҳам ўзгармоқда.
Инфратузилмадаги ўзгаришлар ҳам шу иқтисодий мантиққа хизмат қилмоқда. Марғилонда 241 та эски ҳовли ўрнида 2,5 минг хонадонли кўп қаватли уйлар барпо этилди, “Янги Ўзбекистон” массивида яна 6,5 минг оила учун шароит яратилмоқда. Янги уй-жойни фақат қурилиш статистикаси сифатида эмас, шаҳар муҳитини янгилаш, аҳолининг турмуш шароитини ўзгартириш ва янги хизматларга талаб яратиш жараёни сифатида кўриш мумкин.
Ҳудудларнинг ўзига хос имкониятини топиш ҳам янги бошқарув фалсафасининг муҳим белгиси. Ёзёвон орқали А-373 автомагистралининг 35 километри ўтади ва бу ердан кунига қарийб 30 минг транспорт воситаси ҳаракатланади. Бу рақам йўлнинг ўзи қандай қилиб логистика, омбор, сервис ва савдо учун иқтисодий ресурсга айланиши мумкинлигини кўрсатади. Сўхда эса тоғли ҳудуднинг имкониятлари туризм ва тадбиркорлик билан боғланмоқда. Ҳудудларга бир хил рецепт эмас, уларнинг табиатига мос ечим кераклиги шундан кўринади.
Фарғонадаги яна бир муҳим ўзгариш — ташқи бозор билан муносабатнинг янги босқичга кўтарилаётганидир. 2025 йилда вилоятда 1 281 та инвестиция лойиҳаси ишга туширилиб, 3,7 миллиард доллар инвестиция ўзлаштирилгани, шундан 2,5 миллиард доллари хорижий инвестициялар ҳиссасига тўғри келгани қайд этилган. Вилоят тадбиркорларининг 13 давлатга ташрифлари ва 800 дан ортиқ савдо-иқтисодий музокаралар ўтказилгани ҳам ташқи иқтисодий алоқалар кенгаяётганини кўрсатади.
Шу билан бирга, бугунги марралар кечаги натижаларга суяниб қолмасликни талаб қилади. 2026 йилда иқтисодиётни 9,1 фоизга, саноатни 9 фоизга ўстириш, 4,5 миллиард доллар хорижий инвестиция жалб қилиш ва экспортни 2 миллиард долларга етказиш вазифаси белгиланган. Президентнинг “Фарғона аҳли биздан янада катта натижа кутяпти” деган фикри ана шу нуқтада оддий шиор эмас, кейинги босқичнинг мезони сифатида янграйди.
Энди асосий савол “қанча?”дан “қандай?”га кўчмоқда. Қанча инвестиция эмас — қандай инвестиция. Қанча корхона эмас — қандай технология. Қанча иш ўрни эмас — қандай касб. Қанча сайёҳ эмас — қандай туристик маҳсулот. Қанча экспорт эмас — қанча қўшилган қиймат. Ана шу қиёслар Фарғонанинг кейинги тараққиёт босқичини белгилайди.
Бу жиҳатдан Фарғонада ташкил этилган “Фарғона экспо” халқаро кўргазмалар маркази ҳам рамзий аҳамиятга эга. Беш гектар майдонда 200 дан ортиқ ишлаб чиқарувчи корхона маҳсулотларини намойиш этиши, инвесторлар ва тадбиркорлар учун яхлит мулоқот майдони яратилиши ҳудуднинг “маҳсулот ишлаб чиқариш”дан “маҳсулотни намойиш этиш, шерик топиш ва бозорга чиқиш” босқичига ўтаётганини кўрсатади.
Шу маънода Фарғонадаги бугунги жараённи биргина соҳанинг муваффақияти билан ўлчаб бўлмайди. Саноат қишлоқ хўжалигидан хомашё олади, логистика уни бозорга олиб чиқади, туризм хизматларига талаб яратади, таълим эса бутун тизим учун кадр тайёрлайди. Рақамли технологиялар эса бу тармоқларнинг ҳар бирига кириб боради. Яъни ҳудудда тармоқлар эмас, иқтисодий занжирлар шаклланмоқда.
Шу ерда давлат сиёсатининг энг муҳим жиҳати кўринади: ислоҳот натижаси фақат юқоридаги қарорда қолиб кетмаслиги, маҳаллагача етиб бориши керак. 2026 йилда 7 та туман ва 132 та “оғир” маҳаллада инфратузилмани яхшилаш, ишсизлик ва камбағалликни қисқартириш учун 800 миллиард сўмдан ортиқ маблағ ажратилиши, “Маҳалла лойиҳаси” доирасида 1,4 триллион сўм кредит ресурслари йўналтирилиши ҳам шу манзилли ёндашувнинг ифодасидир.
Фарғона бугун шу маънода муҳим бир босқичда турибди. Бир томонда — тарих, меҳнат ва анъана. Иккинчи томонда — технология, инвестиция, экспорт ва янги касблар. Иккаласини бир-бирига қарши қўймасдан, бир иқтисодий ва маънавий тизимга айлантириш — ҳудуднинг энг катта имконияти.
Фарғонага қараганда, ислоҳотларнинг ҳақиқий манзараси ҳам шунда намоён бўлади: давлат сиёсати ҳудуднинг табиий ва инсон салоҳияти билан уйғунлашганда, рақамлар ҳаётдаги ўзгаришга айланади. 2017 йилдаги 7 миллион сўмлик аҳоли жон бошига ЯҲМдан 2025 йилдаги 26,6 миллион сўмгача бўлган йўл — бу шунчаки иқтисодий статистика эмас. Бу йўлда янги корхоналар, янги касблар, янги уйлар, янги таълим имкониятлари ва янги бозорлар пайдо бўлди.
Аммо журналистнинг нигоҳида мақоланинг энг муҳим нуқтаси ҳали олдинда. Чунки бугунги натижа — якуний манзил эмас. У эртанги талабни янада баланд қўяди. 2030 йилгача белгиланган вазифаларнинг мазмуни ҳам шу: иқтисодий ўсишни инсон қадри, муносиб меҳнат ва қулай турмуш шароити билан боғлаш.
Фарғонадаги янги манзарага бир қарашнинг ўзи кифоя: заводда ишлаётган ёш, лабораторияда тажриба қилаётган талаба, ўз маҳсулотини экспортга тайёрлаётган тадбиркор, боғини замонавийлаштираётган фермер, сайёҳ кутаётган ҳунарманд — буларнинг барчаси битта катта жараённинг турли қиёфалари. Уларни бирлаштириб турган нарса эса ўзгаришнинг ўзи эмас, ўзгаришдан натижа яратишга бўлган интилишдир.
Фарғона кечаги имкониятларини такрорлаётган вилоят эмас. У ўз имкониятларини қайта кўриб чиқиб, уларни янги давр талабларига мослаштираётган ҳудуд. Кечаги даладан бугунги агрокластерга, кечаги устахонадан замонавий экспорт брендига, кечаги иш ўрнидан рақамли касбга, тарихий обидадан туристик маҳсулотгача бўлган йўл — Фарғонанинг бугунги тараққиёт харитасидир.
Кеча — пойдевор эди. Бугун — ҳаракат. Эрта — янги имконият. Фарғонанинг янги қиёфаси ана шу уч вақтнинг узвий боғланишидан шаклланмоқда.
Навбаҳор ДАРХОНОВА,
журналист.