Инвестиция: Имзоланган битимдан инсон фаровонлигигача

Янги корхона қурилиши ҳақида хабар эшитсак, кўз олдимизга, аввало, бино, ускуна ёки ишлаб чиқариш линияси келади. Аслида эса инвестициянинг энг муҳим натижаси завод деворидан ташқарида намоён бўлади: маҳаллада янги иш ўрни пайдо бўлади, ёш мутахассис тажриба орттиради, маҳаллий тадбиркор учун буюртма кўпаяди. Бир қарашда иқтисодий атама бўлиб туюладиган “хорижий инвестиция” шу тариқа оддий оиланинг даромади, ҳудуднинг қиёфаси ва мамлакатнинг эртанги имкониятлари билан боғланади.

Сармоя жалб қилишдан кўзланган мақсад фақат четдан маблағ олиб кириш эмас. Муҳими, ўша маблағ эвазига қандай маҳсулот тайёрланиши, қанча кишининг бандлиги таъминланиши ва яратилган қийматнинг қанчаси мамлакатда қолишидир. Хорижий инвестор корхонага капитал билан бирга технология, бошқарув тажрибаси, янги бозорлар билан алоқалар ва сифатга қўйиладиган талабларни ҳам олиб кириши мумкин. Ана шу уйғунлик юзага келгандагина инвестиция иқтисодий ўсишнинг барқарор омилига айланади.

Ўзбекистонда бу йўналишдаги ўзгаришларни рақамлар ҳам кўрсатмоқда. Миллий статистика қўмитаси маълумотига кўра, 2026 йилнинг январь-сентябрь ойларида асосий капиталга барча манбалар ҳисобидан 584,2 трлн сўм инвестиция ўзлаштирилди. Бу 2025 йилнинг мос даврига нисбатан 20,1 фоиз кўпдир. Шундан 371,7 трлн сўми хорижий инвестициялар ва давлат кафолатисиз жалб қилинган хорижий кредитлар ҳиссасига тўғри келган. Демак, ишлаб чиқариш қувватларини янгилашда ташқи молиявий ресурсларнинг ўрни сезиларли. Бироқ мазкур кўрсаткични фақат тўғридан-тўғри хорижий инвестиция деб талқин қилиш тўғри эмас: унда хорижий кредитлар ҳам бор.

Рақамларнинг янада таъсирли жиҳати уларнинг ортидаги ишлар билан ўлчанади. Масалан, қайта ишлаш саноатига йўналтирилган сармоя хомашёни тайёр маҳсулотга айлантириш имконини кенгайтиради. Энергетикадаги лойиҳалар корхоналар учун зарур қувватни яратади; транспорт ва логистика инвестициялари эса ишлаб чиқарувчининг маҳсулотини харидорга тезроқ етказишга хизмат қилади. Битта йирик лойиҳа атрофида қадоқлаш, сервис, ташиш ва эҳтиёт қисмлар ишлаб чиқариш каби кичик бизнес йўналишлари ҳам ривожланиши мумкин.

Бу борада Тошкент халқаро инвестиция форуми халқаро ҳамкорликнинг муҳим учрашув майдонига айланди. 2026 йил 16-18 июнь кунлари ўтган бешинчи форум якунида умумий қиймати 43,1 млрд АҚШ долларига тенг 166 та инвестиция келишуви имзоланди. Ташкилотчилар маълумотига кўра, унда 102 та мамлакатдан 3 802 нафар хорижий делегат қатнашган, жами рўйхатдан ўтганлар сони эса 10 минг нафардан ошган. Форумнинг аҳамияти фақат келишувлар сонида эмас: халқаро ҳамкорларга мамлакатнинг саноат, энергетика, агротехнология, инфратузилма ва рақамли иқтисодиётдаги аниқ лойиҳаларини таништириш имконияти яратилди.

Айни вақтда бир муҳим фарқни унутмаслигимиз керак: имзоланган 43,1 млрд долларлик келишув — бу ҳали шу миқдордаги маблағнинг тўлиқ иқтисодиётга кириб келгани дегани эмас. Келишувдан кейин лойиҳа ҳужжатлари ишлаб чиқилади, молиялаштириш масалалари ҳал этилади, қурилиш бошланади ва корхона фойдаланишга топширилади. Шунинг учун форумнинг ҳақиқий муваффақияти келгусида ишга тушадиган ишлаб чиқаришлар, яратиладиган иш ўринлари ва экспортга чиқариладиган маҳсулотлар билан баҳоланиши керак. Инвестиция сиёсатидаги натижадорликни оширадиган асосий мезон ҳам шу.

Хорижий инвестор бирор мамлакатни танлаётганда, аввало, оддий саволларга жавоб излайди: қоида аниқми, мулким ҳимояланадими, шартнома бажариладими, электр энергияси ва транспорт етарлими, малакали ходим топиладими? Ўзбекистонда бу масалаларнинг ҳуқуқий пойдеворини 2019 йил 25 декабрдаги ЎРҚ–598-сонли “Инвестициялар ва инвестиция фаолияти тўғрисида”ги Қонун ташкил этади. Унда маҳаллий ва хорижий инвесторларнинг фаолияти, ҳуқуқлари ҳамда инвестицияларни ҳимоя қилишга оид кафолатлар белгиланган. Қонуннинг моҳияти содда: сармоя киритган шахс олдиндан маълум бўлган ҳуқуқий қоидаларга таяниб ишлаши лозим.

Шунингдек, 2020 йил 17 февралдаги ЎРҚ–604-сонли “Махсус иқтисодий зоналар тўғрисида”ги Қонун алоҳида ҳудудларда ишлаб чиқариш лойиҳаларини ташкил этишга шароит яратади. Инвестиция ҳажми ва қонунчиликдаги шартларга қараб, бу зоналар иштирокчиларига ер ҳамда мол-мулк солиқлари ва айрим божхона тўловлари бўйича имтиёзлар берилади. Масалан, белгиланган мезонлар асосида бундай имтиёзлар 3 йилдан 10 йилгача амал қилиши мумкин. 2026 йил 1 апрелдан янги иштирокчилар учун фойда солиғи бўйича рағбатлантиришда тезлаштирилган амортизация тартиби назарда тутилгани ҳам ҳисобга олиниши зарур. Демак, имтиёзлар ҳақида гапирганда, уларни барча инвесторлар учун бир хил ва чексиз деб кўрсатиш ноўрин.

Бироқ инвесторни фақат солиқ енгиллиги билан узоқ муддат ушлаб қолиб бўлмайди. Унинг учун вақт ҳам иқтисодий ресурсдир. Ер ажратиш, тармоқларга уланиш, рухсатнома олиш ва божхона жараёнлари қанчалик тушунарли ҳамда тез ишласа, лойиҳа шунчалик эртароқ маҳсулот беради. Шу сабабли инвестиция муҳитини яхшилаш деганда, давлат хизматларининг қулайлиги, очиқ ахборот, адолатли рақобат ва тадбиркор мурожаатига ўз вақтида жавоб бериш маданиятини ҳам тушуниш лозим.

Жаҳондаги рақобат эса тобора кучаймоқда. Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Савдо ва ривожланиш бўйича тузилмаси — “UNCTAD”нинг 2026 йилги ҳисоботига кўра, 2025 йилда дунёда тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар оқими 6 фоиз ўсиб, 1,6 трлн АҚШ долларига етган. Ривожланаётган иқтисодиётларга йўналтирилган маблағлар эса атиги 2 фоизга ошиб, 901 млрд долларни ташкил этган. Энг эътиборлиси, жаҳон инвестицияларининг 80 фоиздан зиёди 20 та қабул қилувчи иқтисодиёт ҳиссасига тўғри келган. Бу ҳолат капиталнинг кўпайиши унинг барча мамлакатларга тенг тақсимланишини англатмаслигини кўрсатади.

Хўш, халқаро сармоя иқтисодий тараққиётга қандай туртки беради? Энг аввало, инвестиция ишлаб чиқаришнинг техник даражасини ошириб, бир ишчи яратадиган маҳсулот ҳажмини кўпайтириши мумкин. Иккинчидан, халқаро сифат талабларига мослашган корхона экспорт бозорига чиқади. Учинчидан, янги корхонага хомашё, бутловчи қисм ёки хизмат етказиб берадиган маҳаллий ишлаб чиқарувчилар ҳам ўсади. Натижада ташқи капитал фақат алоҳида корхонага эмас, бутун иқтисодий ҳамкорлик занжирига таъсир кўрсатади. Бундай самара ўз-ўзидан эмас, маҳаллий бизнес билан пухта боғланган лойиҳаларда кучлироқ намоён бўлади.

Инвестициянинг ижтимоий аҳамиятини эса айрим статистик устунларга сиғдириб бўлмайди. Замонавий корхона иш бошласа, ўша ҳудуддаги ёшлар учун касб эгаллашга эҳтиёж ортади. Меҳнатга талаб ошган жойда касбий таълим, қайта тайёрлаш ва амалиёт дастурларининг қадри юксалади. Барқарор даромадга эга оила уй-жойини яхшилаш, фарзандини ўқитиш ва хизматлардан фойдаланиш учун кенгроқ имкониятга эга бўлади. Корхоналар фаолияти кенгайгани сари солиқ базаси ҳам мустаҳкамланиши мумкин. Бу эса таълим, соғлиқни сақлаш ва инфратузилмани молиялаштириш имкониятлари билан бевосита боғлиқ.

Шу нуқтада олий таълим ва ишлаб чиқариш ҳамкорлиги алоҳида аҳамият касб этади. Халқаро инвестор замонавий ускуна олиб келгани билан уни бошқарадиган мутахассис бўлмаса, технологиянинг фойдаси тўлиқ очилмайди. Университетлар корхоналар билан бирга ўқув дастурларини янгилаши, талабалар амалиётини ҳақиқий ишлаб чиқариш вазифаларига боғлаши, хорижий мутахассислардан тажриба ўрганиш имкониятларини кенгайтириши зарур. Шунда инвестиция бугунги иш ўрнини яратиш билан чекланмай, эртанги малакали кадрни ҳам тайёрлайди.

Айни пайтда сармоянинг сифати унинг миқдоридан кам аҳамиятга эга эмас. Юқори қўшилган қиймат яратмайдиган, сув ва энергияни самарасиз сарфлайдиган ёки маҳаллий етказиб берувчилар билан боғланмайдиган лойиҳа кутилган фойдани бермаслиги мумкин. Шунинг учун инвестицияларни танлашда экспорт салоҳияти, янги иш ўринларининг сифати, экологик талабларга риоя этиш, ҳудуд аҳолиси манфаатлари ва маҳаллий корхоналар учун очиладиган имкониятлар ҳам ҳисобга олиниши керак. Яхши лойиҳа ҳақида унинг ажратган маблағигина эмас, қолдирадиган иқтисодий ва ижтимоий натижаси ҳам сўзлайди.

Келгусида натижани кучайтириш учун бир неча йўналишда изчил ишлаш зарур. Аввало, ҳар бир ҳудуд ўзининг ер, энергия, хомашё ва кадрлар имкониятларига мос, пухта ҳисобланган лойиҳаларни таклиф эта олиши керак. Иккинчидан, йирик хорижий корхоналарни маҳаллий кичик бизнес билан боғлайдиган етказиб берувчилар тизимини ривожлантириш муҳим. Учинчидан, имзоланган битимларнинг қайси босқичда экани, қанчаси ишлаб чиқаришга ўтгани ва қандай натижа бергани ҳақидаги очиқ маълумотлар инвесторлар ишончини ҳам, жамоатчилик хабардорлигини ҳам оширади.

Энг муҳим вазифа — сармояни рақамлар мусобақасига эмас, одамлар ҳаётидаги ижобий ўзгаришларга хизмат қилдиришдир. Хорижий капитал билан маҳаллий ташаббус, илм ва меҳнат бирлашса, замонавий саноат тармоқлари кенгаяди, экспорт таркиби бойийди, ҳудудларда муносиб иш ўринлари кўпаяди. Бундай ютуқларга эришиш учун эса ҳуқуқий барқарорликни мустаҳкамлаш, малакали кадрлар тайёрлаш, инфратузилмани яхшилаш ва ҳар бир келишувни амалий натижагача етказиш талаб этилади. Сармоянинг чинакам қадри имзо қўйилган ҳужжатда эмас, очилган иш ўрнида, яратилган маҳсулотда ва эртанги кунга ишончи ортган инсон ҳаётида намоён бўлади.

Бобур ОЧИЛОВ,

Тошкент давлат иқтисодиёт университети доценти в. б.,

иқтисодиёт фанлари бўйича фалсафа доктори.

Янгиликларни дўстларингизга улашинг

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan