Investitsiya: Imzolangan bitimdan inson farovonligigaça

Yangi korxona qurilişi haqida xabar eşitsak, köz oldimizga, avvalo, bino, uskuna yoki işlab çiqariş liniyasi keladi. Aslida esa investitsiyaning eng muhim natijasi zavod devoridan taşqarida namoyon böladi: mahallada yangi iş örni paydo böladi, yoş mutaxassis tajriba orttiradi, mahalliy tadbirkor uçun buyurtma köpayadi. Bir qaraşda iqtisodiy atama bölib tuyuladigan “xorijiy investitsiya” şu tariqa oddiy oilaning daromadi, hududning qiyofasi va mamlakatning ertangi imkoniyatlari bilan boğlanadi.

Sarmoya jalb qilişdan közlangan maqsad faqat çetdan mablağ olib kiriş emas. Muhimi, öşa mablağ evaziga qanday mahsulot tayyorlanişi, qança kişining bandligi taʼminlanişi va yaratilgan qiymatning qançasi mamlakatda qolişidir. Xorijiy investor korxonaga kapital bilan birga texnologiya, boşqaruv tajribasi, yangi bozorlar bilan aloqalar va sifatga qöyiladigan talablarni ham olib kirişi mumkin. Ana şu uyğunlik yuzaga kelgandagina investitsiya iqtisodiy ösişning barqaror omiliga aylanadi.

Özbekistonda bu yönalişdagi özgarişlarni raqamlar ham körsatmoqda. Milliy statistika qömitasi maʼlumotiga köra, 2026 yilning yanvar-sentyabr oylarida asosiy kapitalga barça manbalar hisobidan 584,2 trln söm investitsiya özlaştirildi. Bu 2025 yilning mos davriga nisbatan 20,1 foiz köpdir. Şundan 371,7 trln sömi xorijiy investitsiyalar va davlat kafolatisiz jalb qilingan xorijiy kreditlar hissasiga töğri kelgan. Demak, işlab çiqariş quvvatlarini yangilaşda taşqi moliyaviy resurslarning örni sezilarli. Biroq mazkur körsatkiçni faqat töğridan-töğri xorijiy investitsiya deb talqin qiliş töğri emas: unda xorijiy kreditlar ham bor.

Raqamlarning yanada taʼsirli jihati ularning ortidagi işlar bilan ölçanadi. Masalan, qayta işlaş sanoatiga yönaltirilgan sarmoya xomaşyoni tayyor mahsulotga aylantiriş imkonini kengaytiradi. Energetikadagi loyihalar korxonalar uçun zarur quvvatni yaratadi; transport va logistika investitsiyalari esa işlab çiqaruvçining mahsulotini xaridorga tezroq yetkazişga xizmat qiladi. Bitta yirik loyiha atrofida qadoqlaş, servis, taşiş va ehtiyot qismlar işlab çiqariş kabi kiçik biznes yönalişlari ham rivojlanişi mumkin.

Bu borada Toşkent xalqaro investitsiya forumi xalqaro hamkorlikning muhim uçraşuv maydoniga aylandi. 2026 yil 16-18 iyun kunlari ötgan beşinçi forum yakunida umumiy qiymati 43,1 mlrd AQŞ dollariga teng 166 ta investitsiya kelişuvi imzolandi. Taşkilotçilar maʼlumotiga köra, unda 102 ta mamlakatdan 3 802 nafar xorijiy delegat qatnaşgan, jami röyxatdan ötganlar soni esa 10 ming nafardan oşgan. Forumning ahamiyati faqat kelişuvlar sonida emas: xalqaro hamkorlarga mamlakatning sanoat, energetika, agrotexnologiya, infratuzilma va raqamli iqtisodiyotdagi aniq loyihalarini taniştiriş imkoniyati yaratildi.

Ayni vaqtda bir muhim farqni unutmasligimiz kerak: imzolangan 43,1 mlrd dollarlik kelişuv — bu hali şu miqdordagi mablağning töliq iqtisodiyotga kirib kelgani degani emas. Kelişuvdan keyin loyiha hujjatlari işlab çiqiladi, moliyalaştiriş masalalari hal etiladi, quriliş boşlanadi va korxona foydalanişga topşiriladi. Şuning uçun forumning haqiqiy muvaffaqiyati kelgusida işga tuşadigan işlab çiqarişlar, yaratiladigan iş örinlari va eksportga çiqariladigan mahsulotlar bilan baholanişi kerak. Investitsiya siyosatidagi natijadorlikni oşiradigan asosiy mezon ham şu.

Xorijiy investor biror mamlakatni tanlayotganda, avvalo, oddiy savollarga javob izlaydi: qoida aniqmi, mulkim himoyalanadimi, şartnoma bajariladimi, elektr energiyasi va transport yetarlimi, malakali xodim topiladimi? Özbekistonda bu masalalarning huquqiy poydevorini 2019 yil 25 dekabrdagi ÖRQ–598-sonli “Investitsiyalar va investitsiya faoliyati töğrisida”gi Qonun taşkil etadi. Unda mahalliy va xorijiy investorlarning faoliyati, huquqlari hamda investitsiyalarni himoya qilişga oid kafolatlar belgilangan. Qonunning mohiyati sodda: sarmoya kiritgan şaxs oldindan maʼlum bölgan huquqiy qoidalarga tayanib işlaşi lozim.

Şuningdek, 2020 yil 17 fevraldagi ÖRQ–604-sonli “Maxsus iqtisodiy zonalar töğrisida”gi Qonun alohida hududlarda işlab çiqariş loyihalarini taşkil etişga şaroit yaratadi. Investitsiya hajmi va qonunçilikdagi şartlarga qarab, bu zonalar iştirokçilariga yer hamda mol-mulk soliqlari va ayrim bojxona tölovlari böyiça imtiyozlar beriladi. Masalan, belgilangan mezonlar asosida bunday imtiyozlar 3 yildan 10 yilgaça amal qilişi mumkin. 2026 yil 1 apreldan yangi iştirokçilar uçun foyda soliği böyiça rağbatlantirişda tezlaştirilgan amortizatsiya tartibi nazarda tutilgani ham hisobga olinişi zarur. Demak, imtiyozlar haqida gapirganda, ularni barça investorlar uçun bir xil va çeksiz deb körsatiş noörin.

Biroq investorni faqat soliq yengilligi bilan uzoq muddat uşlab qolib bölmaydi. Uning uçun vaqt ham iqtisodiy resursdir. Yer ajratiş, tarmoqlarga ulaniş, ruxsatnoma oliş va bojxona jarayonlari qançalik tuşunarli hamda tez işlasa, loyiha şunçalik ertaroq mahsulot beradi. Şu sababli investitsiya muhitini yaxşilaş deganda, davlat xizmatlarining qulayligi, oçiq axborot, adolatli raqobat va tadbirkor murojaatiga öz vaqtida javob beriş madaniyatini ham tuşuniş lozim.

Jahondagi raqobat esa tobora kuçaymoqda. Birlaşgan Millatlar Taşkilotining Savdo va rivojlaniş böyiça tuzilmasi — “UNCTAD”ning 2026 yilgi hisobotiga köra, 2025 yilda dunyoda töğridan-töğri xorijiy investitsiyalar oqimi 6 foiz ösib, 1,6 trln AQŞ dollariga yetgan. Rivojlanayotgan iqtisodiyotlarga yönaltirilgan mablağlar esa atigi 2 foizga oşib, 901 mlrd dollarni taşkil etgan. Eng eʼtiborlisi, jahon investitsiyalarining 80 foizdan ziyodi 20 ta qabul qiluvçi iqtisodiyot hissasiga töğri kelgan. Bu holat kapitalning köpayişi uning barça mamlakatlarga teng taqsimlanişini anglatmasligini körsatadi.

Xöş, xalqaro sarmoya iqtisodiy taraqqiyotga qanday turtki beradi? Eng avvalo, investitsiya işlab çiqarişning texnik darajasini oşirib, bir işçi yaratadigan mahsulot hajmini köpaytirişi mumkin. Ikkinçidan, xalqaro sifat talablariga moslaşgan korxona eksport bozoriga çiqadi. Uçinçidan, yangi korxonaga xomaşyo, butlovçi qism yoki xizmat yetkazib beradigan mahalliy işlab çiqaruvçilar ham ösadi. Natijada taşqi kapital faqat alohida korxonaga emas, butun iqtisodiy hamkorlik zanjiriga taʼsir körsatadi. Bunday samara öz-özidan emas, mahalliy biznes bilan puxta boğlangan loyihalarda kuçliroq namoyon böladi.

Investitsiyaning ijtimoiy ahamiyatini esa ayrim statistik ustunlarga siğdirib bölmaydi. Zamonaviy korxona iş boşlasa, öşa hududdagi yoşlar uçun kasb egallaşga ehtiyoj ortadi. Mehnatga talab oşgan joyda kasbiy taʼlim, qayta tayyorlaş va amaliyot dasturlarining qadri yuksaladi. Barqaror daromadga ega oila uy-joyini yaxşilaş, farzandini öqitiş va xizmatlardan foydalaniş uçun kengroq imkoniyatga ega böladi. Korxonalar faoliyati kengaygani sari soliq bazasi ham mustahkamlanişi mumkin. Bu esa taʼlim, soğliqni saqlaş va infratuzilmani moliyalaştiriş imkoniyatlari bilan bevosita boğliq.

Şu nuqtada oliy taʼlim va işlab çiqariş hamkorligi alohida ahamiyat kasb etadi. Xalqaro investor zamonaviy uskuna olib kelgani bilan uni boşqaradigan mutaxassis bölmasa, texnologiyaning foydasi töliq oçilmaydi. Universitetlar korxonalar bilan birga öquv dasturlarini yangilaşi, talabalar amaliyotini haqiqiy işlab çiqariş vazifalariga boğlaşi, xorijiy mutaxassislardan tajriba örganiş imkoniyatlarini kengaytirişi zarur. Şunda investitsiya bugungi iş örnini yaratiş bilan çeklanmay, ertangi malakali kadrni ham tayyorlaydi.

Ayni paytda sarmoyaning sifati uning miqdoridan kam ahamiyatga ega emas. Yuqori qöşilgan qiymat yaratmaydigan, suv va energiyani samarasiz sarflaydigan yoki mahalliy yetkazib beruvçilar bilan boğlanmaydigan loyiha kutilgan foydani bermasligi mumkin. Şuning uçun investitsiyalarni tanlaşda eksport salohiyati, yangi iş örinlarining sifati, ekologik talablarga rioya etiş, hudud aholisi manfaatlari va mahalliy korxonalar uçun oçiladigan imkoniyatlar ham hisobga olinişi kerak. Yaxşi loyiha haqida uning ajratgan mablağigina emas, qoldiradigan iqtisodiy va ijtimoiy natijasi ham sözlaydi.

Kelgusida natijani kuçaytiriş uçun bir neça yönalişda izçil işlaş zarur. Avvalo, har bir hudud özining yer, energiya, xomaşyo va kadrlar imkoniyatlariga mos, puxta hisoblangan loyihalarni taklif eta olişi kerak. Ikkinçidan, yirik xorijiy korxonalarni mahalliy kiçik biznes bilan boğlaydigan yetkazib beruvçilar tizimini rivojlantiriş muhim. Uçinçidan, imzolangan bitimlarning qaysi bosqiçda ekani, qançasi işlab çiqarişga ötgani va qanday natija bergani haqidagi oçiq maʼlumotlar investorlar işonçini ham, jamoatçilik xabardorligini ham oşiradi.

Eng muhim vazifa — sarmoyani raqamlar musobaqasiga emas, odamlar hayotidagi ijobiy özgarişlarga xizmat qildirişdir. Xorijiy kapital bilan mahalliy taşabbus, ilm va mehnat birlaşsa, zamonaviy sanoat tarmoqlari kengayadi, eksport tarkibi boyiydi, hududlarda munosib iş örinlari köpayadi. Bunday yutuqlarga erişiş uçun esa huquqiy barqarorlikni mustahkamlaş, malakali kadrlar tayyorlaş, infratuzilmani yaxşilaş va har bir kelişuvni amaliy natijagaça yetkaziş talab etiladi. Sarmoyaning çinakam qadri imzo qöyilgan hujjatda emas, oçilgan iş örnida, yaratilgan mahsulotda va ertangi kunga işonçi ortgan inson hayotida namoyon böladi.

Bobur OÇILOV,

Toşkent davlat iqtisodiyot universiteti dotsenti v. b.,

iqtisodiyot fanlari böyiça falsafa doktori.

Yangiliklarni döstlaringizga ulaşing

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan