Тўйдаги қария
(Ҳикоя)
Ноябрнинг одам кўксини сиқадиган даражада дилхун кунларидан бири. Кечга яқин дўстининг эскигина “Москвич”ида олис, овлоқ бир овулдаги узоқ қариндошининг тўйига боришди. Кундузи ишни ташлаб кетишнинг сира иложи бўлмади.
Чекка қишлоқларда тўй, асосан, туш пайтида бўлиб ўтади. Тўй эгалари меҳмонлар иззатини қилиб, ён қўшнисининг нимқоронғи, ноз-неъматлари дурустгина дастурхон ёзилган чоғроқ уйига бошлаб киришди. У ерда бири йирик гавдали, иккинчиси эса аксинча муштдеккина икки қария шахмат ўйнаётган одамларга ўхшаб тиззалаган кўйи юзма-юз ўтиришарди. Улар янги келганларга унчалик эътибор беришмади. Бу ҳолдан табиатан иззатталаброқ Махсум озгина малолланган бўлса-да, сездирмади.
— Бу дунёнинг охири пуч, — деди кичик жуссали чол бошини ердан кўтармай, салобатли, вазмин товушда. — Ҳа, пуч. Энди бу ёғига ҳар нафас ғанимат. Куним битиб, муздай совуқ гўрга киришимни ўйласам, дарду дунём қоронғи бўлиб кетади. Сўнг ўзимни ўзим койиб қўяман: “Ҳай, ожиз банда, шунча йил умр кўрдинг, бола-чақа орттирдинг, ризқу насибангни тердинг, ношукурлик қилма, Аллоҳга шак келтирма”, дейман.
Орага юракни эзувчи дилгир сукунат чўкди.
Ташқарида куёвжўраларнинг гангир-гунгури-ю, узоқларгача таралаётган шўхчан мусиқа. Уйда эса… Боягина кимдир ўлган-у, шунинг азасини тутиб ўтиришгандек.
Хона бўйлаб бир совуқ шамол эсгандай туюлди.
Махсум айбдор одамдай шеригига хижолатомуз қаради. Унинг нигоҳида: “Оғайни, биз янглишиб бошқа жойга келиб қолмадикми ўзи?” деган унсиз савол бор эди.
— Шундай дейсиз-у, шерик, минг қариб-чириса ҳам одамзоднинг бу дунёдан кетгиси келмас экан, — улкан гавдали чол бўғзига алланима тиқилгандай йиғламсираган товушда ғамгин минғиллади. — Мана, мисол: отам тўқсон тўрт ёшга етганида ҳам чевараларига қайғуриб: “Тўнғичини тезроқ уйлантир, мен ҳам бир тўй кўриб кетай ахир”, дерди шу ёшигача тўй кўрмагандай… Орзу-ҳавасли дунёни ҳеч ким ташлаб кетгиси келмайди, чоғи.
Таом тортилиб, кетар чоғи кичик жуссали отахон меҳмонларни бир дақиқа тўхтатди.
— Болам, олисдан келган меҳмонлар экансизлар, — деди бироз хижолатомуз товушда. — Сизларнинг олдингизда андак нохуш сўзларни айтиб, кайфиятларингизни бузиб қўйдик, билдим. Не бўлганда ҳам умри поёнига етаётган одамлармиз, суҳбатларимиз ҳам, ўй-хаёлларимиз ҳам шунга яраша энди. Бизнинг ҳолимизни кексайган чоғингизда биласизлар, узр…
Махсум кўп китоб ўқийдиган одам, фикрлаши, турмуш тарзи ҳам шунга монанд. Яхшиларга эргашиб, анчагина маърифатли давраларни кўрган, бундан ўзича қувониб юради. Қариянинг айтганлари руҳиятига, уч юз олтмиш томирига гўё симобдай сингиб кетди, чоғи. Бирдан сергак тортиб қолди. Бу дунёнинг ўткинчи, умрнинг шамолдай елиб поёнига етажагини, ҳамма нарса омонат, ўзининг ҳам фурсат-замони келганида шу одамлар сингари кексаяжагини ич-ичидан фаҳмлагандай бўлди.
Уйга қайтганда ундаги ўзгаришни аёли пайқади.
— Бирор жойингиз оғрияптими? — Тозагул хавотир аралаш сўради.
Махсум синиқ жилмайди. Тўйга борганда юз берган воқеани, икки кексанинг суҳбатини айтиб берди.
— Хайрият-эй, бошқа бир кор-ҳол бўлдимикан, дебман, — аёлининг юзи ёришиб, овозида хотиржамлик сезилди. — Менга “Қисинма, бўлар-бўлмасга қайғураверма, соғлиғингни ўйла”, дейсиз-у, ҳамма нарсани кўнглингизга олаверасиз. Салгина кенгроқ бўлинг-да энди…
Махсум аёли айтганидай феъли кенгроқ бўлмоқчи бўлди, бўлолмади; унутай деди, аммо унута олмади. Кўзи ўнгида ўша нимқоронғи хона, дарвешона ўтирган ўйчан кексалар, уларнинг маҳзун суҳбатлари қайта-қайта жонланаверди. Бирор нарсани қаттиқ ўйласанг, хаёлингда ўрнашиб қолади, ўтирсанг ҳам, турсанг ҳам ёнингда юргандай, ҳар қадамда сени таъқиб этаётгандай бўлаверади. Эсламай десанг ҳам эслайверасан. Бу дунёда ҳамма нарсада ҳикмат бор, “Чўпни кўрсанг ҳам холи кўрма”, деганлари, эҳтимол, шудир. Учраган ҳар бир одам, кутилмаганда юз берган таъсирли воқеа сенинг пешонангга битилган тақдирингнинг кичкина бўлаги. Кимдир билиб ё билмай айтган икки оғиз калима қисматингда из қолдириши мумкин.
Махсум ёзувчи бўлиб, шу кунга қадар неки ёзган бўлса, ҳаммасига ўзининг ё бирор яқинининг ҳаётида юз берган, ҳеч бўлмаса, эшитганларини асос қилган; ҳар қалай, ҳеч бири тўқиб чиқарилган ё осмондан олинган эмас. Аслида, ижодкорликнинг, қора меҳнат деб аталмиш насрнинг аксарият тушуна олмайдиган, ёзилмаган қонуниятларидан бири ҳам шу. “Ёзувчи ўзини ёзади”, дея устозлари уқтирган ақида юрагининг тўрида. Қанчалар мулоҳазали бўлмасин, сўнгги кунларда кўнглидан кечаётган, хаёлот оламида юз бераётган баъзи нарсаларни ақлу шуури теран идрок эта олмай қолди. Сабабини ўзича кўп ўйланганига, бир чеккаси ижод ташвишлари билан бўлиб, асаблари андак чарчаганига йўйди. Рости, сўнгги кунларда тинимсиз ишлаяпти. Яна ким билсин…
Ўша воқеани қоғозга туширмоқчи бўлди, аммо тўртта сатрдан нарига ўта олмади. “Демак, ҳали буни ёзишга тайёр эмасман, хаёлимда пишиб етилмабди, шекилли”. Сўнг эса чоллар суҳбати билан боғлиқ тафсилотлар ҳам назарида сал узоқроққа чекингандай туюлди… Бундан ҳайратланди, албатта. Ахир руҳиятига таъсир кўрсатиб, юрагини зириллатган ҳеч бир нарсани унча-мунчада эсидан чиқармас эди-ку. Ё кексая бошладими? Бора-бора кўнглида: “Бу воқеа ўзи ҳаётимда чиндан рўй бердими ё тушимда кўрдимми?” деган шубҳа-гумон, иштибоҳ пайдо бўлди. Авваллари бундай ҳолга сира тушмаган. Юрагининг бир бурчида “Қачонлардир кексаяман, чарчайман, ижоддан бироз йироқлашгандай бўламан, ўшанда ҳеч нарса ёза олмай қоламан”, деган хавотирли ўй яшаб келарди. Бу шунинг аломатимикан? Йўқ, унгача анча бор ҳали, чамаси.
Дабдурустдан сўрашга истиҳола қилди; қай бир куни чой ичиб ўтириб аёлига шунчаки эслолмаяпман қабилида: “Фалон жойдаги қариндошимизнинг исми ким эди, тилимнинг учида турибди?” дея луқма ташлади.
— Ҳа, Марғубатдаги Матмурод дойингизни айтяпсизми? — аёли шумликни сезмади, хайрият. — Тўйига бориб келган эдингиз-ку, ёдингиздами?
— Ёдимда, — Махсум енгил тортгандай бўлди. — Ўша тўй қачон бўлган эди ўзи?
— Тўққиз йил аввал, кузда. Ёмғирли кун эди.
Аёлининг сўзларидан қониққандай бўлса-да, юрагининг туб-тубида шубҳага, гумонга ўхшаган чучмал алланарса қолаверди. “Тавба, ўшанда чиндан ҳам чолларнинг гурунгини эшитдимми ўзи ё ёзувчи дўстларимдан кимдир айтиб берганмиди?” Ана шундай мубҳам ўйлар ичида юрган кезлари тўйга бирга борган ўртоғини учратиб қолди. Суҳбатлари анча қизиган маҳал гап орасида:
— Ҳув бир йили кузакда Марғубатга тўйга борганимиз ёдингдами? — деб сўради шунчаки эслатиб қўйиш оҳангида.
— Эсимда, — деди у. — Иккита чол билан ўтирганмиз, ғалати бувалар экан. Ғалати гапларни сўйлашган эди ўзиям. Нега сўраб қолдинг?
Шундан сўнг мияси тиниқиб, озроқ тинчланди, ўша суҳбат хаёлида қайта тиклангандай бўлди. Кўп ўтмай, кўнглида ўзгача безовталик бошланди. “Ўша кекса ҳаётмикан?” деган ўй энди тинчлик бермай қўйди. Донишмандона гап айтган отахонни излаб кўрсаммикан, деган хаёлга бораверди. Рости, икки-уч бор қишлоққа отланмоқчи ҳам бўлди. Аммо бир иштибоҳ йўлдан қайтарди. Не деб боради энди? Шунча йил ўтиб кетган бўлса, исмини билмаса, қаердан келганини сўраб-суриштирмаган бўлса, ким деб қидиради? “Тўйингизда биз билан қўшнингизнинг лойсувоқ уйида ўтирган чол эди”, деса, устидан кулишмайдими?
Шундай кунларнинг бирида…
Саҳарлаб жиринглаган телефон қўнғироғи хаёлларини пардай тўзғитиб юборди. Эшонқалъадаги Карим дойисининг ўғли Рўзимбой экан.
— Отамнинг мазаси қочди, — овози хўрсиниқ аралаш чиқди унинг. — Анча бошқачароқ бу гал, тинмай сизни сўраб ётибди. Етиб келмасангиз бўлмас…
Эшонни ўғиллари шаҳардаги номи чиққан клиникалардан бирига олиб келишган экан. Шифокорлар кўриб: “Касалингиз жиддий, ётиб даволанмасангиз бўлмайди”, дейишса, кўнмабди. “Дори-дармон ёзиб бераверинг, энди бу ёғи Худога таваккал, ўзимнинг ҳолимни ўзим биламан”, деб унамабди негадир.
Она авлодининг энг кексаси бўлган, қариндош-уруғларининг тарихини яхши биладиган маърифатли бу одамни Махсум жуда қадрлар, фурсат топиб, кўргани келиб турарди. “Сиз биз учун тирик тарихсиз”, дерди ҳазилу чин аралаш. “Э-э, мен қандай тирик тарих бўлай, — дерди қария бу гапдан ич-ичидан суюнса-да, сиртига чиқармасликка тиришиб, — аввалгилардан эшитган, кўрган, билганларимни сизларга сўйлаб бераман, холос. Ҳар қалай, билиб қўйганингиз дуруст…”
Бир ярим ойча аввал келганида эшон тетик, кайфияти чароғон эди. Айвонда чой ичиб, анча гурунглашишган, қариндоши болалик хотираларидан, отаси Иброҳим эшоннинг ҳаётидан анчагина воқеаларни сўйлаб берган, “Бу айтганларимни бирор жойга ёзиб қўй, ҳали вақти келиб сенга керак бўлади”, деган эди. Тавба, гўё кўнгли бир нохушликни сезгандай…
Бугун эса… Бемор ниҳоятда озиб қолган, ранги анча афтода эканлигини кўриб, Махсумнинг юраги симиллаб, ичидан зил кетди. “Наҳотки?!” Ўғил-қизлари-ю келинлари жам бўлишган экан, юзларида қайғу…
— Сени кўргим келаверди, — бир сиқимгина бўлиб қолган беморнинг овози маҳзун чиқди. — Отангга жудаям ўхшайсан, ҳатто гапириш оҳангинг ҳам. У билан муштдайлигимиздан бирга ўйнаб улғайдик, Аллоҳ раҳматига олган бўлсин, илоҳим. Мендан…
Махсум қариндошининг муҳим гап айтажагини англади. Жон қулоғи билан тинглади.
— Мендан сўнг сўқмоқ узилмасин, ҳушёр бўлинглар. Кўп жойларда қариндошлар бир-бирини танимай қоляпти, бу — ёмон нарса… — қариянинг кўзларида ёш ғилтиллади, аммо эс-ҳуши жойида эди. — Тўқсонга чиқдим, билиб турибман, бу ёғи оз қолди. Жоним узилса, ҳамма ишларга Хушнуд аканг билан ўзинг бош бўл, эшитдингми? Шунда гўримда тинч ётаман…
Шу ерга етганида Махсумнинг юраги баттар зирқираб кетди, бўғзига аччиқ нарса тиқилгандай бўлди. Ўзини зўрға тутди.
— Ҳали бу гапларга эрта, — йиғлаб юбормади, хайрият, — Худо хоҳласа, ҳали яшайсиз.
Қария сўлғин жилмайди, гўё “қўй, мени алдама”, дегандай бўлди.
— Оз қолди, — ғилтиллаб турган кўз ёшлари озғин юзига оқиб тушди, — менга сўз бер, омонатимни хотиржам топширай…
— Кўнглингиз тўқ бўлсин, — Махсум энди кўз ёшларини яширолмади. — Ҳаммасини айтганингиздай қиламиз. Сиз ҳеч нарсага қайғурмай ётинг…
Шу чоқ “Мен бувамга бояман!” деган чийиллаган овоз эшитилди-ю, хонага уч ёшлар чамасидаги болакай алпанг-талпанг чопиб кирди. Ёшгина келинчак уни ушлаб қолмоқчи эди, улгурмади. Кичкинтой бора солиб бобосини қучоқлаб олди.
— Нега мени кўтайгани боймадингиз? — норасида энди сўйлай бошлаган, шекилли, тили чучук эди. — Сизни келай деб қайаб ўтийдим…
Хастанинг юзига нур югуриб, бирпасда чеҳраси ёришиб кетди. Чап қўли билан норасидани бағрига босиб, пешонасини силади, йиғи аралаш кулиб юборди.
— Чеварам, авлодимнинг давомчиси, Худога шукур, — хўрсиниқ аралаш сўзлади у. — Менга қараб ўтирма, энди сени отанг кўтариб юради, болам…
Атрофдагиларнинг дилида умид уйғонгандай бўлди шу тобда: “Яшайди ҳали…”.
Аммо бу ўткинчи ҳол экан, сал ўтмай, беморнинг юзи кўкариб, янада сўлғин тортди. Кичкинтойга термилиб қаради. Кўзларидан ёш дувиллаб оқди. Қоқ суяк қўли билан Махсумнинг кафтини тутди, изиллаб йиғлади.
— Бир эшитганим бор эди, — овози хирқираб, аранг чиқди, — бу дунёнинг охири пуч, деган. Тўғри айтишган экан…
* * *
Дафн маросимидан сўнг Махсум анча фурсат дилтанг аҳволда юрди. Карим эшоннинг сўнгги сўзлари кўнглидан кетмай, руҳиятида гир-гир айланаверди. Ана шундай эзгин кунларнинг бирида туш кўрди. Эшоннинг қабрини зиёрат этишга борган эмиш. Борган-у, “Бундай жойга нега ёлғиз келдим?” деб чўчиётган эмиш. Тиловат қилиб, изига қайтаётса, жуда олислардан “Ҳай, тўхта!” деган ўксик овоз эшитилармиш. Ўгирилиб қараса, оппоқ либосга ўранган эшон, аммо юзи кўринмайди… “Қай куни сен тўйдаги қарияни изламоқчи бўлган эдинг, эсингдами?” Махсум жавоб берай деса, томоғи бўғилиб, кўзи ғилт-ғилт ёшга тўлиб, тили сира калимага келмас эмиш. Нафас ололмай қолармиш. “Эсингдами? Ўша изламоқчи бўлганинг мен эдим ахир! Англадингми?”.
Махсум чўчиб кўз очди. Қулоғига аллақайдан карнай-сурнай, ноғора-ю дўмбира овози эшитилди.
Муаллиф ҳақида:
Содиқжон Иноятов 1960 йилда Хоразм вилоятининг Гурлан туманида туғилган. 1983 йилда ТошДУ (ҳозирги ЎзМУ)нинг журналистика факультетини тамомлаган. “Омон бўлса дўстларим”, “Ёруғ кунлар” ва “Онамни соғиниб” номли китоблар муаллифи.
Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси аъзоси.
Содиқжон ИНОЯТОВ