“Oldinda taslim bölmaydigan Amerika turibdi”
Jo Bayden Qöşma Ştatlarning yangi prezidenti sifatida eng köp ovoz olişga erişdi. Endi Amerika va dunyoda nimalar yuz beradi?
AQŞning yangi prezidenti demokrat Jo Bayden böldi — bu saylov natijalari rasmiy eʼlon qilinişidan oldinroq aniq bölgandi. Amaldagi AQŞ prezidenti Donald Trampning ştab-kvartirasi taʼkidlaganidek, ayrim saylov okruglaridagi ovozlarni qayta sanaş ham endi rahbarlar örnining özgarişiga taʼsir qilmaydi. Endilikda Bayden oldida jiddiy qutblangan va hatto bölinib ketgan Amerika jamiyatini birlaştiriş vazifasi turibdi. 78 yoş arafasidagi siyosatçi haqida nimalarni bilamiz va yangi davlat rahbaridan nimani kutiş mumkin? Bugungi mulohazalarimiz ana şular haqida.
Amerika ommaviy axborot vositalari tomonidan eʼlon qilingan dastlabki natijalarga qaraganda, Bayden bahsli ştatlardan biri — Pensilvaniyada birinçi örinni egalladi va şu tufayli u özining ğalabasini taʼminlaydigan zarur 270 saylovçilar ovozi bilan 290 ovoz oldi.
Aytilişiça, saylov natijalariga köra Bayden 44-prezident Barak Obamaning rekordini yangilab, eng ommabop nomzodga aylandi — unga 74 milliondan ortiq amerikaliklar ovoz berdi. Ammo şuni taʼkidlaş kerakki, Bayden qora tanlilar ovozlarining soni böyiça 2016 yilgi Demokratik partiyadan nomzod Hillari Klintonga yutqazdi, ammo şu bilan birga unga köproq oq tanli fuqarolar ovoz berişgan.
Masxara faxriysi
Bayden 1942 yil 20 noyabrda Pensilvaniya ştatining Skranton şahrida katolik eʼtiqodiga mansub oilada tuğilgan. U tört farzandning tönğiçi edi. Örta maktabdan söng Jo Delaver universitetida öqidi, u yerda tarix va siyosatşunoslik böyiça bakalavr darajasini oldi. Va 1968 yilda u Nyu-York ştatidagi Sirakuz universitetining yuridik fakultetini tugatdi.
Hozir Bayden Amerika siyosatining faxriysi. U 1972 yilda Delaver ştatidan senator etib saylandi va 36 yil davomida ştatning doimiy vakili bölib qoldi. Keyin u AQŞning vitse-prezidenti sifatida Amerikaning eng maşhur rahbarlaridan biri — Barak Obamaning ikki prezidentlik davri davomida işlagan. Hatto, hozirgi prezidentlik poygasi ham u uçun birinçi emas — 1998 va 2008 yillarda u Demokratik partiyadan nomzod böliş huquqi uçun kuraşgan, ammo u muvaffaqiyatga erişmagan edi.
Baydenning butun hayoti nutq bilan boğliq muammolar bilan birga edi. Bolaligidan u yomon duduqlandi va maktabdan keyingina buni yengişga muvaffaq böldi. Demokrat irqçi deb hisoblanişi mumkin bölgan bayonotlarda ham, raqamlar va faktlarda çalkaşliklar uçrardi. Şunday qilib, 2007 yilda Obamani toza körinadigan va fikrlarini aniq ifoda eta oladigan birinçi taniqli afroamerikalik deb atadi. Va 2020 yil fevral oyida u adaşib prezident emas, senator lavozimi uçun kuraşişini aytdi. Oxirgi notöğri qadam saylov kuni sodir böldi: Bayden nevarasini vafot etgan öğli bilan omma oldida aralaştirib yubordi.
Bunday tuşunmovçiliklar tufayli siyosatçi gaffe maşinasi — “nazorat maşinasi” taxallusini öylab topdi. Biroq bunday harakat uni siyosiy muholiflarning gumonlardan xalos qilmadi. Şuni taʼkidlaş joizki, Baydenning şaxsiy şifokori uning “soğlom va faol” ekanligi va u “Amerika maʼmuriyatining boşliği bölişiga tösqinlik qiladigan heç qanday kasallik bölmaganligini” aytgan.
Demokratning ğalaba qozonişiga va uning boşqa muvaffaqiyatsizliklariga tösqinlik qilişmadi. Biroq sobiq vitse-prezident mukammal natijalarni körsata olmadi. Avvaliga u jinsiy zöravonlikda ayblandi (1993 yilda bölsa ham), keyin u qora tanli aholiga nisbatan beparvo bayonotga yöl qöydi.
Boylar boyni emas, Baydenni qöllab-quvvatladi
Endi amerikalik milliarderlar öz daromadlarining 21 foizini federal byudjetga berişadi. Demokrat prezident joriy etmoqçi bölgan ilğor ölçov bu xarajatlarni 28 foizga yetkazadi. Bayden uzoqroqqa borişini va Obama davridagi soliqni qaytarişini, yaʼni barça daromadlarning uçdan bir qismidan köproğini qaytarişini istisno etmaydi. Biroq yirik kompaniya egalari uni — boy odam Trampni emas, balki Baydenni qöllab-quvvatladilar.
Siyosat iqtisodiy çora-tadbirlarni belgilab qöyganida şunday böladi: Amerika jamiyatida sotsialistik ğoyalarning maşhurligi oşib bormoqda. Tobora köproq amerikaliklar sözsiz asosiy daromad va bepul (soliqlar orqali) taʼlim va tibbiyot, albatta, yaxşi ijtimoiy institutlar ekanligiga işonişmoqda.
Amerikaning yuzta yirik axborot naşrlaridan 47 tasi Baydenni va uning raqibini esa atigi yettitasi qöllab-quvvatlagan. Qolaversa, Baydenni sanʼat ahli ham moliyaviy qöllab-quvvatladi: kompaniya uçun 700 ming AQŞ dollarini Makfarleyn seti va multfilmlari muallifi, taniqli rejissyor Stiven Spilberg yarim million dollar xayriya qilgan.
Davlatning ikkinçi odami
Kamala Xarris AQŞ tarixida birinçi ayol, etnik kamsonlilarning vakili sifatida eng yuqori lavozimda vitse-prezidentlikka nomzodi maʼqullanmoqda. Inauguratsiyadan söng, u aslida mamlakatning ikkinçi masʼul şaxsiga aylanadi. Dastlab, Xarris prezidentlikka nomzod sifatida daʼvo qildi, u öz qaraşlaridan voz keçmadi. Va u aslida Joning öziga qaraganda ham yetuk sotsialist bölib çiqdi.
Kamala Xarris özining tarixiy nutqida Kaliforniyaga öspirin sifatida köçib kelgan onasini esladi.
“U, ehtimol, bu lahzani tasavvur qilmagan bölsa kerak, — dedi Xarris onasi Şyamal Gopalan Xarris haqida, — lekin u Amerikaga qattiq işonar edi, bu yerda bunday lahzalar bölişi mumkin va şuning uçun men u haqida va avlodlar haqida gapirayapman. Qora, oq, osiyolik, ispaniyalik, tub amerikalik ayollar — bizning xalqimiz tarixi davomida hozirgi kunga yöl oçib berganlar öşalar. Ayollar hamma uçun hamma zamonda tenglik, erk va adolat uçun kuraşdilar va buning uçun köp narsani qurbon qildilar”.
Xarris “ovoz beriş huquqini taʼminlaş va himoya qiliş uçun bir asrdan köproq vaqt davomida işlagan barça ayollarga” murojaat qildi. “Bugun, dedi u, — men ularning kuraşlari, qatʼiyatliligi, uzoqni köra biladigan kuçlari haqida öylayman. Men ularning yelkalarida turibman”.
Şuni taʼkidlaş kerakki, Xarris AQŞda birinçi ayol prezident böliş imkoniyatiga ham egadir: yaʼni Baydenning vakolati tugaganidan keyin nomzodini qöyişi mumkin. Aytgança, Baydenning sözlariga köra, hozirgi vaziyatda u yangi avlod söl siyosatçilariga köprik bölib xizmat qiladi va ularga yöl berişga tayyor.
Prezidentlikka tahdidlar
Baydenning ğalabasi Qöşma Ştatlar uçun mamlakat içida ham, xalqaro miqyosda ham ğayrioddiy qiyin paytga töğri keldi. Sönggi tört yil içida dunyo Trampning tazyiqlari va tahdidlariga örganib qolgan va 46-prezidentning rejalariga köra “xatolarga tuzatiş” kiritiladi.
Demokrat Amerikaning anʼanaviy savdo va xavfsizlik alyanslarini tiklaşga köproq eʼtibor qaratişi mumkin: u boşqa Ğarb davlatlari bilan aloqalarni yana kuçaytiradi va JSST va NATOdagi iştirokidan voz keçmaydi. Şu bilan birga, xalqaro siyosatning umumiy sektori özgarişi mumkin emas: u ham Tramp singari Isroilni arab davlatlari bilan yaraştiriş, Afğonistondan qöşinlarni olib çiqib ketiş va Xitoyga qarşi kuraşni qöllab-quvvatlaydi.
Pandemiya boşlangandan buyon Qöşma Ştatlar koronavirusning kunlik kasallaniş körsatkiçlari böyiça rekord körsatkiçlarni qayd etişda davom etmoqda: mamlakatda infeksiya deyarli nazoratsiz ravişda tarqalmoqda. Amerikaning amaldagi rahbari iqtisodiyotni saqlaşga tayangan bölsa, yangi davlat rahbari asosiy eʼtiborni aholi soğliğiga qaratmoqçi.
“Biz duşman emasmiz, biz Amerikalikmiz!”
Amaldagi prezident Donald Tramp mağlubiyatini tan olişdan boş tortgan bölsa, Bayden allaqaçon özini saylangan prezident deb atagan va xalqqa murojaat qildi.
“Menga bildirgan işonçingizdan hayratda qoldim. Men bölinişga emas, balki jamiyatni birlaştirişga intiladigan prezident bölişga vaʼda beraman. Mening uçun qizil yoki kök ştatlar yöq, faqat Qöşma Ştatlar bor. Va kim bölişidan qatʼi nazar barça odamlarning işonçini qozoniş uçun butun qalbim bilan işlayman. Amerika bu tirik odamlardir.
Va prezident Trampga ovoz berganlar uçun men bugun sizning könglingiz tuşkunligini tuşunaman. Men bir neçta saylovda özim yutqazdim. Ammo endi bir-birimizga imkoniyat beraylik. Qattiq ritorikadan voz keçiş vaqti keldi.
Taraqqiyotga erişiş uçun biz raqiblarimizni duşman sifatida körişni töxtatişimiz kerak. Biz duşman emasmiz. Biz amerikaliklarmiz. Muqaddas Kitob bizga hamma narsaning öz vaqti borligini aytadi — quriş vaqti, ekiş vaqti va öriş vaqti. Va davolaniş vaqti keldi. Hozir Amerikada bölişi kerak bölgan narsa şu.
Endi men Amerika prezidenti bölaman. Menga ovoz berganlarning ham, qarşi bölganlarning ham foydasi uçun işlayman.
Amerika har doim buriliş nuqtalari bilan şakllangan — tarixda biz kimligimiz va kim bölişni xohlayotganimiz töğrisida qatʼiy qarorlar qabul qilgan paytlar bölgan. Linkoln 1860 yilda ittifoqni saqlab qoliş uçun kelgan. Ruzvelt 1932 yilda qamal qilingan mamlakatga yangi yölni vaʼda qildi. Kennedi 1960 yilda yangi çegaralarni örnatdi. Va 12 yil oldin Barak Obama bizga: “Ha, biz qila olamiz”, deb aytib tarixga kirdi. Endi biz yana bir yangi marşrutda turibmiz. Va umidsizlikni yengib, farovonlik va maqsadli xalqni barpo etiş imkoniyatiga egamiz.
Men uşbu mamlakatning imkoniyatlariga işonaman. Biz doimo kelajakka intilamiz. Oldinda yanada erkin va adolatli Amerika turibdi. Oldinda izzat va ehtirom bilan iş örinlari yaratadigan Amerika turibdi. Amerika oldinda, saraton va Alsgeymer kabi kasalliklarni davolaydi. Amerika oldinda, heç kimni ortda qoldirmaydi. Oldinda heç qaçon taslim bölmaydigan Amerika turibdi”, deydi öz nutqida Jo Bayden.
Xorij yangiliklari asosida
Gözal Matyoqubova tayyorladi.