Қалб мактублари
истеъдодли шоир, моҳир журналист Муҳаммад Исмоил ижодига бир назар
Таниқли шоир Муҳаммад Исмоил ҳақида сўз юритиш истаги пайдо бўлди. Зеро, унинг шеъриятини оддий адабий жараён доирасида баҳолаш камлик қилади — у ўз ўқувчисини руҳий мулоҳазага, ички суҳбатга чорлайдиган, сўз орқали қалбни эшитиш санъатини яратган ижодкор сифатида намоён бўлади.
Шоир ижодидаги энг диққатга сазовор жиҳат — бу самимият ва фалсафий теранликнинг уйғунлигидир. Унинг шеърларида ҳис-туйғу шунчаки баён этилмайди, балки у маъно қатламлари орқали қайта туғилади, ўқувчини ҳамкорликка чорлайди. Шу боис Муҳаммад Исмоилни ўқиш — бу фақат матнни қабул қилиш эмас, балки уни ҳис этиш, яшаш ва қайта кашф этиш жараёнидир.
* * *
Ҳар бир истеъдодли шоирнинг ҳаёти — унинг шеъриятига кириш учун очиладиган яширин эшикдир. Муҳаммад Исмоил ижодига назар ташлар эканмиз, биз фақат бир ижодкорнинг таржимаи ҳолини эмас, балки қалбдан сўзга, сўздан руҳга айланган узлуксиз маънавий сафарни кўрамиз. У 1964 йил баҳорининг илк нафасларида — табиат уйғонган, ер юзида яширин кучлар жонланадиган паллада дунёга келгани бежиз эмас. Чунки унинг бутун ижоди ҳам ана шу уйғониш, қалбнинг ўзини англашга бўлган интилиши билан суғорилгандек.
Шоирнинг ҳаёт йўлига назар ташласак, унда икки олам — ижод ва жамият бир-бирига чамбарчас боғланганини кўрамиз. Журналистика таълими, адабий муҳитдаги фаолияти, оммавий ахборот ва маданий муассасалардаги масъул лавозимлари унинг қаламига нафақат тажриба, балки инсон руҳиятини чуқур англаш қобилиятини ҳам бахш этди. Шунинг учун унинг шеърларида фақат шахсий туйғулар эмас, балки бутун бир даврнинг руҳи, халқнинг кўнгли, замоннинг овози жонланади.
Донишона тилда айтганда, Муҳаммад Исмоил шеърияти — бу қалбнинг ўз-ўзига ёзган мактубидир. Унда муҳаббат — фақат ҳис эмас, балки борлиқни англаш воситаси; ҳасрат — йўқотиш эмас, балки руҳий камолотга элтувчи йўл; хотира эса ўтмиш сояси эмас, балки бугунни ёритувчи нур сифатида талқин этилади. Шу боис унинг ижодида ҳар бир сатр инсонни ўз ички оламига қайтарувчи, уни ўз-ўзи билан юзлаштирувчи кучга эга.
Унинг меҳнат фаолиятидаги кўп қирралилик — адабиёт, журналистика, телевидение ва нашриёт соҳаларидаги изчил ҳаракати — ижодкор шахсиятининг кенг қамровли эканини кўрсатади. Аммо бу ташқи фаоллик ортида доимо сокин, ўйчан ва изланувчан шоир руҳи яшайди. Ана шу зиддият — ҳаракат ва тафаккур, оммавийлик ва ички хилват ўртасидаги мувозанат — Муҳаммад Исмоил ижодининг энг нозик ва сирли жиҳатларидан биридир.
* * *
У Мирзачўлнинг кенг ва сукутли далаларида камолга етди. Бу саҳро — ташқи жиҳатдан сокин, аммо ботинан шиддатли макон. Қовун-тарвуз ҳиди, тупроқнинг илиқ нафаси, болаликнинг беғубор югуришлари — буларнинг барчаси кейинчалик шоир қаламида руҳий рамзларга айланади. Шоирона тилда айтганда, табиат бу ерда фақат манзара эмас, балки инсон қалбининг илк устозидир. Муҳаммад Исмоил учун чўл — бўшлиқ эмас, балки маъно билан тўлган сукут маконидир.
Унинг болалигидаги сафарлар — Душанбе, Панжакент, Чоржўй, Самарқанд бозорлари — бу оддий тижорат йўллари эмас, балки дунё билан илк мулоқот мактаби эди. Айниқса, онасига юборилган ўша содда телеграмма — “Сизни соғиндим” — унинг бутун ижодига хос бўлган руҳий лейтмотивни белгилаб берган: соғиниш, муҳаббат ва инсонга қайтиш. Чунки ҳақиқий шеърият, аввало, соғинчдан туғилади.
Бироқ Муҳаммад Исмоил ижодининг энг теран қатлами — бу унинг хасталик билан юзма-юз келган паллаларидир. Табиблар ҳукми — қисқа умр ҳақидаги шафқатсиз башорат — уни синдирмади, аксинча, унинг қалбида яшашга бўлган чанқоқликни янада кучайтирди. Бу ерда шоир табиатини белгилайдиган асосий бурилиш юз беради: у энди ҳаётни оддий мавжудлик эмас, балки ҳар лаҳзаси учун кураш талаб этадиган неъмат сифатида англай бошлайди. Ўзининг ифодаси билан айтганда, у ўлим соясида туриб, ҳаёт нурини кашф этди.
Унинг “мен”и шу тарзда кенгайди: аввал оиладан иборат бўлган олам кейинчалик бутун инсониятга айланди. Атрофидаги одамларнинг дарди унинг дардига, қувончи унинг қувончига айланди. Шу боис унинг шеърларида шахсий изтироб умуминсоний маънога кўтарилади. Бу — катта шоирга хос белгидир.
Ёшликдаёқ пахтазорлар, шоликорлар ҳаёти ҳақида ёзилган мақолалар, оддий меҳнаткаш инсонлар билан мулоқот — булар унинг ижодидаги ҳаётий ҳаққонийликнинг манбаидир. У ҳаётни четдан кузатмаган, балки унинг ичида яшаган ижодкордир. Шунинг учун унинг сўзи ишонарли, унинг туйғуси самимий.
Устоз Ортиқбой Султонов билан учрашув эса унинг тақдиридаги ҳал қилувчи нуқталардан бири бўлди. Агар бу учрашув бўлмаганида, эҳтимол, у ўзини бошқа соҳада излаб қоларди. Аммо истеъдод ўз йўлини топди ва бу йўл уни журналистика орқали катта адабиётга олиб кирди.
Университет таълими унинг тафаккурини янги босқичга кўтарди. Бу ерда у фақат билим эмас, балки фикрлаш, англаш, таҳлил қилиш маданиятини ўзлаштирди. Шунинг учун ҳам у журналистикани оддий касб эмас, балки ҳаётни англашнинг асосий ўзани сифатида қабул қилди. Унинг ўзи айтганидек, журналистика уни ҳаётнинг қайноқ нуқталарига олиб кирди — ва айнан шу қайноқлик унинг шеъриятига жон бахш этди.
Муҳаммад Исмоил ижоди, аслида, шу ерда намоён бўлади: у ҳаётдан қочмаган, балки унинг энг оғир, энг оғриқли, энг гўзал лаҳзаларини қабул қилган. Унинг ижоди — бу яшаш учун курашган қалбнинг қўшиғидир. Ва шу боис унинг ҳар бир мисрасида ҳаётнинг юраги уриб туради.
* * *
Муҳаммад Исмоил шеърияти — бу қалбнинг очиқ кундалиги. Унда на сохталик бор, на адабий ниқоб. Шоир ҳар бир сатрда ўзини фош қилади: у ҳам изтироб чекади, ҳам ишонади, ҳам курашади. Инсон руҳини оламий ва илоҳий кенгликда талқин этади.
“Илтижо” шеъридаги оҳанг — бу оддий дуо эмас, балки ички исённинг илоҳий манзилга йўналтирилган шаклидир. Шоир учун ҳуррият — сиёсий тушунча эмас, балки руҳий эҳтиёж:
“Исёнлар гупуриб қалбда ёнади…”
Бу мисралардаги исён вайронкор эмас — у покланишга интилади. Муҳаммад Исмоил миллий ғурурни баландпарвоз шиорлар орқали эмас, балки қалбдаги оғриқ орқали ифода этади. Шунинг учун унинг “ўзбек” образи ҳам идеаллаштирилган эмас, балки илоҳий меҳрга муҳтож, тирик ва азоб чекувчи образдир.
“Мени кучлироқ сев” шеърида вақт категорияси муҳаббат орқали қайта қурилади. Кеча — идеал, бугун — имтиҳон, эрта — хавф. Шоир муҳаббатни сақлаб қолиш учун курашади:
“Эртага емасин юрагимни дев…”
Бу ерда “дев” — бу вақт, совуқлик, одат ва бефарқлик рамзи. Муҳаммад Исмоил муҳаббатни ҳиссиёт сифатида эмас, балки масъулият сифатида кўради. Бу жиҳат уни анъанавий лирик шоирлардан ажратади.
“Мени кечир” шеъри — Муҳаммад Исмоил феноменининг энг чуқур нуқтаси. Бу ерда шоир икки фронтда мағлуб:
шахсий ҳаётда (рафиқаси олдида),
ижодда (ўз идеаллари олдида).
“Мени кечир, сени бахтли қилолмадим”.
Бу тан олиш — кучсизлик эмас, балки юксак маънавий жасоратдир. У ўзини оқламайди, балки ўзини суд қилади. Шу билан бирга, у шеърга хиёнат қилмайди:
“Аммо ҳеч хиёнат қилмасман шеърга”.
Бу мисра Муҳаммад Исмоил дунёсининг марказий ғоясидир: у ҳаётда ютқазиши мумкин, аммо шеърда эмас.
“Драматик ҳазил” шеърида шоир жамиятдаги сохта қадриятларни юмор орқали фош қилади. У расмий унвонларни инкор этмайди, лекин уларни инсоний унвонлар билан солиштиради:
“ўғил”
“эр йигит”
“куёв”
“ота”
Бу ерда шоир ижтимоий танқидни оддий халқона тилда, енгил кулги орқали етказади. Бу услуб ҳам унинг феноменал жиҳатларидан бири.
Шоир учун она — тасалли, рафиқа — имон, муҳаббат — нажот. Айниқса:
“Пешонамни бир силагин, эй, онажон!”
Бу такрор — болаликка қайтиш эмас, балки руҳий паноҳ излашдир. Муҳаммад Исмоилда аёл образи ҳеч қачон фақат романтик эмас — у маънавий устунликка эга.
Муҳаммад Исмоил феномени қуйидаги уч устунга таянади:
Самимият — у ўзини яширмайди.
Иймон — у ҳар бир изтиробни Худога боғлайди.
Қаршилик — у ички синиқишларга қарамай, руҳан таслим бўлмайди.
Унинг шеърияти — бу безакли адабиёт эмас, балки яшалган ҳаётнинг шеърий шакли. Шу боис у ўқилмайди — у ҳис қилинади.
Муҳаммад Исмоил — бу шоир эмас, ҳолат. Ва бу ҳолат ҳар бир ўқувчининг қалбида ўзича қайта туғилади.
* * *
Муҳаммад Исмоил феномени диний шеърларида янада теран очилади. Чунки бу ерда у нафақат шоир, балки толиб (изловчи), гуноҳкор ва умидвор банда сифатида намоён бўлади.
“Қанийди, Қуръонни ёдлаган бир банда бўлсайдим” деган нидо — бу шунчаки орзу эмас. Бу инсоннинг ўз камолотига ета олмаганидан келиб чиққан ички изтиробидир.
Бу ерда Қуръон — фақат муқаддас матн эмас, балки:
ақл,
қалб,
йўл,
нажот сифатида талқин қилинади.
Қуръон, сен ақлим бўл, йўл оч сен,
Қуръон, сен қалбим бўл…
Бу мисраларда инсон ўз “мен”идан воз кечиб, илоҳий маънога айланишни истайди. Бу — сўфиёна интилишга яқин ҳолат.
Муҳаммад Исмоил шеъриятида гуноҳ — фақат айб эмас, балки англаш воситасидир. У ўзини доим танқид қилади:
“Айбим кўп, ўзимга ёқмаган…”
Аммо бу тушкунлик эмас. Бу тавба орқали покланиш жараёни. Унинг шеърларида тавба — қўрқув эмас, балки умид билан тўла:
“Қанча гуноҳ қилсак, ўчирасан сен”
Бу ерда Худо — жазоловчи эмас, балки меҳрибон тарбиячи сифатида кўринади.
“Ҳайвон сўзлаган кун…” деган образ орқали шоир замонавий инсоннинг маънавий инқирозини очади.
Бу ерда парадокс бор:
ҳайвон инсонга ўхшаб сўзлайди, инсон эса ҳайвонга ўхшаб гапиради.
Бу — ахлоқий инверсия. Шоир шу орқали қиёматни космик ҳодиса эмас, балки маънавий ҳолат сифатида талқин қилади.
Бу қисқа шеърларда Муҳаммад Исмоил катта бир фалсафани жамлайди:
Худо билан дўстлашсанг,
Ўз-ўзингни қўллайсан.
Бу ерда дин ташқи маросимлардан ички онгга кўчади. Яъни: Худо — қўрқув манбаи эмас, балки ички таянчга айланади.
Бу ғоя исломий ирфон анъанасига яқин бўлиб, инсонни “қул” эмас, балки онгли инсон, қалб сифатида кўради.
* * *
Муҳаммад Исмоилнинг шеърлари инсон руҳияти, изтироб ва умид, айрилиқ ва маънавий қутқарилиш каби абадий мавзуларни чуқур фалсафий руҳда ёритади. Унинг шеърий оламида юрак — марказий тимсол бўлиб, у нафақат ҳис-туйғулар манбаи, балки инсоннинг илоҳийликка интилиши ва маънавий изланишларининг ҳам ифодасидир.
Шеърларининг кириш қисмидаёқ “ёнаётган юрак ҳайқириғи” орқали ички изтироб, Худодан нажот излаш ҳолати тасвирланади. Бу ерда инсоннинг икки қарама-қарши олам — илоҳий ва инсоний муҳит орасида сарсон бўлиши кўрсатилади. “Одамнинг одамдан айрилиғи” деган мисра эса нафақат муҳаббатдаги айрилиқ, балки кенг маънода маънавий ёлғизлик, бир-бирини тушунмаслик фожиасини англатади.
“Юрак кўксимизда турган фаришта” деган ташбеҳ жуда таъсирчан. Шоир юракни фариштага қиёслаб, унинг поклиги ва илоҳий моҳиятини очиб беради. Бироқ шу билан бирга, у “бўйсунмай ўзимизга ҳам” дейди — бу инсоннинг ўз ички олами устидан тўлиқ ҳукмрон эмаслигини, қалб ва ақл ўртасидаги зиддиятни кўрсатади. Инсон ерда бахт изласа-да, кўзи кўкка қараб туради — бу унинг доимий руҳий изланишда эканини билдиради.
Шеърдаги энг кучли саволлардан бири: “Аммо айтинг, бизни ким қилар халос?” Бу савол нафақат шоирнинг, балки бутун инсониятнинг изтиробли нидосидир. Табиатни баҳор қутқаради, лекин инсон қалбини ким қутқаради? Бу ерда шоир жавоб бермайди, балки ўқувчини ўйлашга мажбур қилади.
Айрилиқ мавзуси, айниқса, таъсирли берилган: “Эй, ёр, сен кетдинг-у…” мисраларида шахсий дард умуминсоний фожиа даражасига кўтарилади. Қалбда “қаҳратон ўз уйин қуриб олган” — бу музлаган ҳис-туйғулар, сўнган умид рамзидир. Кўз ёш ҳам “музлаб қолган” — яъни дард шу даражада чуқурки, ҳатто йиғлашга ҳам куч йўқ.
Тўртликларда эса шоир фикрларини янада ихчам, аммо таъсирчан шаклда ифода этади. Бир тўртликда соғинч динамик образлар орқали берилган: “ёйдан узилган камон” ташбеҳи муҳаббат ва интилиш кучини ифодалайди. Кейингисида эса умид фалсафаси илгари сурилади: умидсизлик нафақат инсонни, балки миллатларни ҳам ҳалокатга олиб бориши таъкидланади.
Учинчи тўртликда ижод қутқарувчи куч сифатида кўрсатилади. “Ижод ичра кўтариб байроқ” — бу инсоннинг маънавий қаршилик кўрсатиш воситаси, ўлим устидан ғалаба рамзидир. Тўртинчи тўртлик эса шукроналик руҳи билан йўғрилган: тирикликнинг ўзи мўъжиза сифатида талқин қилинади.
Яна бошқа тўртликда эса огоҳлантирувчи, деярли диний-фалсафий оҳанг кучаяди. Жаҳаннам тимсоли орқали ёмонлик ва унинг жазоси ҳақида фикр юритилади. Бу ерда шоир инсонни масъулиятга, иймон ва ишончга чақиргандек бўлади.
Умуман олганда, Муҳаммад Исмоил шеърлари чуқур фалсафий мазмун, кучли образлар ва самимий ҳис-туйғулар билан ажралиб туради. У инсон қалбининг энг нозик қатламларига кириб боради, уни изтиробга солади, ўйлашга ва ўзини англашга ундайди. Бу шеърлар нафақат ўқилади, балки ҳис қилинади ва яшалади.
* * *
Муҳаммад Исмоилнинг энг кейинги китоби “Бошимдаги тожим — онам” таниқли адиб ижодида алоҳида ўрин тутадиган, чуқур маънавий-фалсафий мазмунга эга асардир. Ушбу китобда она образи нафақат шахсий хотиралар орқали, балки бутун миллат маънавиятини акс эттирувчи улуғ тимсол сифатида талқин қилинади.
Асарнинг энг таъсирли жиҳати — унинг ҳаётийлиги ва самимийлигидир. Муаллиф онасини идеаллаштиришдан кўра, уни ҳаёт синовларидан ўтган, сабр-тоқат ва матонат тимсоли бўлган инсон сифатида тасвирлайди. Келтирилган лавҳаларда она образи орқали ўзбек аёлининг анъанавий фазилатлари — ҳаё, иффат, одоб, оилага садоқат ва кечиримлилик каби сифатлар ёрқин намоён бўлади.
Асардаги она қиёфаси, айниқса, қуда билан бўлган зиддиятли вазиятда ўзининг юксак маънавий кучини намоён этади. Оддий инсон нуқтаи назаридан қараганда, у ерда ғазаб, нафрат ёки қаршилик устун келиши мумкин эди. Аммо она вазиятни чуқур англаб, нафақат шу лаҳзани, балки келажакни ҳам ўйлайди. Унинг “ёшлар бир кун уришади, бир кун ярашади” деган қараши ҳаётий донолик намунасидир. Шу жиҳатдан қараганда, она образи нафақат меҳр-шафқат, балки стратегик фикрлаш, узоқни кўра билиш қобилияти билан ҳам ажралиб туради.
Муаллиф бу воқеа орқали муҳим бир ғояни илгари суради: оила мустаҳкамлиги кўп жиҳатдан аёл сабри ва донолигига боғлиқ. Она ўз шаънини ерга уриб бўлса-да, бир оилани сақлаб қолади. Бу — кўзга кўринмас, аммо беқиёс қаҳрамонликдир. Асарда таъкидланганидек, эркаклар жанггоҳда миллатни ҳимоя қилса, аёллар оила ва анъаналарни сақлаш орқали миллат руҳини асрайди.
Шу билан бирга, асар фақатгина мадҳия эмас, балки тарбиявий аҳамиятга ҳам эга. Муаллиф онанинг ҳар бир ҳаракати, ҳатто энг “майда” одоб қоидалари ҳам келажак авлод учун намуна бўлишини алоҳида урғулайди. Бу ерда она шахси орқали миллий ўзлик, урф-одат ва маънавий мерос узвий равишда боғланади.
Асар тили содда, халқона ва жонли. Айниқса, диалогларда шева элементларининг қўлланилиши воқеаларга янада табиийлик бағишлайди. Бу услуб китобни ўқувчига яқинлаштиради, унинг таъсирчанлигини оширади.
Хулоса қилиб айтганда, “Бошимдаги тожим — онам” бу — фақат она ҳақидаги асар эмас. У сабр, кечирим, муҳаббат ва маънавий баркамоллик ҳақидаги чуқур фалсафий мулоҳазадир.
Муҳаммад Исмоил она тимсоли орқали бутун инсоният учун умумий бўлган қадриятларни — меҳр-оқибат, бағрикенглик ва инсонпарварликни улуғлайди. Асар ўқувчини нафақат ҳиссий жиҳатдан таъсирлантиради, балки уни ҳаёт, оила ва инсон қадрияти ҳақида жиддий ўйлашга чорлайди.
* * *
Муҳаммад Исмоил ижоди ҳақида билдирилган фикрлар нафақат бир ижодкорга берилган баҳо, балки замонавий ўзбек адабиётида шоир шахси ва унинг маънавий миссияси қандай тушунилишига ойдинлик киритувчи муҳим адабий ҳужжатлардир. Ушбу мулоҳазаларда турли авлод вакиллари — устоз шоирлар, ёзувчилар, санъаткорлар ва жамоат арбоблари бир нуқтада муштарак: Муҳаммад Исмоил — қалбдан ёзадиган, халқ руҳи билан уйғун ижодкор.
Аввало, Рауф Парфи фикрларига эътибор қаратсак, у Муҳаммад Исмоил шеъриятининг энг муҳим жиҳатини — мустақил овозга эгалигини таъкидлайди. “Ҳеч кимга тақлид қилмайди” деган баҳо ижодкор учун энг юксак эътирофлардан биридир. Шу билан бирга, устознинг “ўз овозига содиқ қола оладими?” деган мулоҳазаси ижод йўлидаги энг катта синовни кўрсатади. Демак, Муҳаммад Исмоил ижоди изланиш ва шаклланиш жараёнидаги тирик, ҳаракатдаги адабий ҳодиса сифатида баҳоланади.
Омон Матжон эса шоирни юрт, замин ва дарё тимсоллари билан боғлайди. Унинг таъкидлашича, Муҳаммад Исмоил Сирдарёдек кенг ва бағрикенг руҳ соҳиби. Бу ерда шоир шахсияти табиат билан уйғунлаштирилади. Бу — миллий адабиётимизга хос поэтик қараш бўлиб, ижодкорни ўз заминидан ажралмас ҳолда тасаввур қилади.
Муҳаммад Али фикрларида эса шоирнинг ижтимоий ва фалсафий миссияси очиб берилади. Унинг “шоир инсон қалбининг жарчиси” деган таърифи Муҳаммад Исмоил ижодига берилган чуқур концептуал баҳодир. Бу ерда шоир фақат сўз устаси эмас, балки инсон руҳиятини англовчи ва уни жамиятга етказувчи маънавий таржимон сифатида кўрсатилади.
Аҳмаджон Мелибоев эса Муҳаммад Исмоил ижодининг халқчиллик жиҳатига урғу беради. У шоир асарларининг ўқувчи қалбига тез етиб боришини, уларнинг ҳаётийлиги ва самимийлигини алоҳида таъкидлайди. Айниқса, “Она дуоси” концепцияси орқали шоир ижодининг маънавий манбаи — она меҳри эканини кўрсатади. Бу фикрлар Муҳаммад Исмоил ижодидаги асосий ғоявий устунни — онага муҳаббат ва унинг дуосига таянишни белгилайди.
Минҳожиддин Мирзо ва Фарида Афрўз мулоҳазаларида эса ижодкорнинг инсоний фазилатлари — камтарлик, меҳнатсеварлик ва самимият алоҳида эътироф этилади. Улар Муҳаммад Исмоилни нафақат шоир, балки катта қалб эгаси сифатида кўрсатадилар. Бу жиҳат ижод ва шахс уйғунлигини англатади: унинг асарларидаги самимият унинг табиатидан келиб чиқади.
Маҳмуд Тоир эса шоирликни ошиқлик билан боғлаб, Муҳаммад Исмоил ижодининг асосий манбаи — муҳаббат эканини таъкидлайди. Бу муҳаббат нафақат шахсий туйғу, балки Ватан, инсон ва ҳаётга бўлган кенг қамровли муҳаббатдир.
Ўзбекистон Республикаси Маданият вазири, Халқ артисти Озодбек Назарбеков фикрлари эса шоир шеърларининг амалий қудратини кўрсатади. Унинг шеърлари қўшиққа айланиб, халқ орасида оммалашгани — бу ижоднинг ҳаёт билан узвий боғлиқлигидан далолат. Демак, Муҳаммад Исмоил сўзи фақат китобда эмас, балки халқ оғзида ҳам яшайди.
Ниҳоят шоирнинг воҳадоши, улуғ шоирамиз Ҳалима Худойбердиева фикрлари умумлаштирувчи характерга эга. У шоир ижодида “қалб бутунлиги” ва “иймон софлиги”ни кўради. Бу эса Муҳаммад Исмоил ижодининг энг юксак баҳосидир: унинг шеърлари нафақат бадиий, балки маънавий қийматга ҳам эга.
Улуғ инсонлар фикрлари Муҳаммад Исмоилни турли қирралардан ёритади: у — мустақил овозга эга шоир, халқчил ижодкор, муҳаббат куйчиси, маънавият тарғиботчиси ва катта қалб соҳиби. Бу фикрлар бир-бирини тўлдириб, Муҳаммад Исмоил ижодий портретини яхлит ва таъсирчан шаклда намоён қилади.
* * *
Муҳаммад Исмоилнинг “Таскиним шу…” шеъри — кечиккан идрок, изтиробли тавба ва шукрона орқали топилган ички таскин ҳақидаги чуқур лирик-фалсафий асардир. Унда шоир ўз ҳаётининг ортига назар ташлаб, ўтмиш хатолари, йўқотилган имкониятлар ва амалга ошмаган орзулар билан юзма-юз келади. Бу юзлашув эса ўқувчини ҳам ўз қалбига қарашга ундайди.
Шеърнинг бошланишиёқ изтиробли иқрор билан очилади: “Хато қилдим. Ўнгланмас хато”. Бу сатрларда пушаймоннинг оғир юки, вақт ортга қайтмаслигининг аччиқ ҳақиқати мужассам. Аммо бу фақат шахсий афсус эмас — бу инсон табиатига хос умумий ҳолат. Шу жиҳатдан, шеър афсус руҳиятини эслатади: инсон хатолари орқали камолга етади, дард орқали нурга чиқади.
Шоир “бир шеър келди, уни ҳайдадим” дея ижодий илҳомни рад этган лаҳзасини эслайди. Бу — фақат бир асарни йўқотиш эмас, балки тақдир томонидан берилган илоҳий неъматни қўлдан бой беришдир. Энг таъсирли жиҳат шундаки, “ўша шеърни бугун битта қизча ёзмоқда” — демак, илҳом йўқолмайди, у фақат ўз муносиб эгасини топади. Бу фикрда ҳам шоирона қараш бор: ижод абадий, у бир қалбдан иккинчисига кўчиб юради.
Муҳаббат мавзуси шеърда алоҳида дард билан берилган. “Севдим, ёндим, севилдим ҳатто, етолмадим васлига аммо” мисралари ишқнинг фақат ҳис эмас, балки ирода ва қатъият талаб қилишини кўрсатади. Шоир кейинчалик англайдики, муҳаббатда фақат туйғу эмас, сабот ҳам зарур. Бу кечиккан англаш эса шеърга фалсафий юк бағишлайди.
Асарда орзулар ва ҳаёт ҳақиқати ўртасидаги зиддият ҳам чуқур очилган. “Орзуларим эди бир дунё” дейди шоир, аммо “рўзғорнинг ғор кулбаси” бу орзуларни сўндирган. Бу ерда ҳаётнинг аччиқ ҳақиқати — тирикчилик ташвишлари инсоннинг ички оламини қисқартириб қўйиши кўрсатилади. Лекин шоир бу ҳолатни фақат шикоят билан эмас, англаш билан қабул қилади.
Шеърнинг энг муҳим нуқтаси — хулоса қисми. “Умр бир бор берилар” деган ҳақиқат шоир учун энди оддий гап эмас, балки юракдан ўтган, синовларда тасдиқланган ҳақиқатга айланган. Бу ерда шеър фалсафий даражага кўтарилади.
Бироқ асар тушкунлик билан эмас, шукрона билан якунланади. “Берганига ҳам минг бора шукур” — бу сатрлар шоирнинг руҳий камолотга етганини кўрсатади. У орзулар амалга ошмаган бўлса-да, берилган ҳаётнинг ўзи учун миннатдор.
Шеърнинг камина Фариштабону Маҳмудовага бағишлангани эса унинг маънавий давомийлигини англатади. Устоз Муҳаммад Исмоил мени бир катта адабий даврада “Фариштабону МАҲМУДОВА — ўзбекнинг Робия Адавиясидир” деб атаб, лутф қилиб, Робия ал-Адавия тимсолига қиёслайди. Бу — илоҳий муҳаббат, поклик ва руҳий юксаклик мавзуларида ёзилган шеърларимга берилган энг юксак баҳо эди. Демак, шоир ўз ўтмиш хатоларини тан олган ҳолда, янги авлодда — ёшлар тимсолида — шу пок муҳаббат ва илоҳий ишқ давом этаётганини кўради. Бу эса унга таскин беради.
Хулоса қилиб айтганда, “Таскиним шу…” — бу афсус ва шукрона, йўқотиш ва топиш, дард ва нур ўртасидаги мувозанат ҳақидаги шеърдир. У орифона руҳда инсон қалбининг энг нозик қатламларини очиб беради: инсон баъзан ютқазиб, англайди; кеч қолиб, етилади; ва ниҳоят, шукр қилиш орқали таскин топади.
* * *
Муҳаммад Исмоил таниқли шоиргина бўлмай, ўткир нигоҳли журналист ҳамдир. Унинг жамият иллатларига қарши қаратган сўзи, оила ва маънавият масалаларидаги куюнчаклиги уни миллат минбарининг фидойи соҳибига айлантирди. У — моҳир драматург сифатида инсон руҳиятининг энг яширин бурчакларини экранга кўчирди. Унинг асарлари асосида яратилган фильмлар шунчаки томоша эмас, балки тириклик дарслигидир.
Муҳаммад Исмоил — забардаст таржимон сифатида дунё адабиёти дурдоналарини ўзбек китобхонининг қалбига яқинлаштирди. Маркеснинг сеҳрли реализми-ю, Цветаеванинг оташнафас шеърияти Муҳаммад Исмоил нафаси билан бизнинг тилимизда янгидан жаранглади. Бу — ижодкорнинг нақадар кенг қамровли тафаккур соҳиби эканлигидан далолатдир.
Унинг ижодий йўли — “Тазарру саодати”дан бошланиб, “Бошимдаги тожим онам”гача давом этган улуғвор бир масофадир. Бу йўл — муҳаббат, садоқат ва имон йўлидир. Мингдан ортиқ қўшиқ бўлиб янграётган шеърлари — халқнинг юрагига қуйилган илоҳий оҳанглардир.
Муҳаммад Исмоил тимсолида тинимсиз меҳнат ва Тангри инъом этган беқиёс истеъдоднинг уйғунлигини кўриш мумкин. Зеро, шоир ижоди эътирофга молик.
Албатта, ҳақиқий ижодкор ўз умрини фақат йиллар билан эмас, балки миллат қалбига бахшида этган сатрлари ва яратган маънавий хазинаси билан ўлчайди. Муҳаммад Исмоил ижоди чиндан забардаст, қувватли ижодга дахлдор.
Фариштабону МАҲМУДОВА.