Qalb maktublari
isteʼdodli şoir, mohir jurnalist Muhammad Ismoil ijodiga bir nazar
Taniqli şoir Muhammad Ismoil haqida söz yuritiş istagi paydo böldi. Zero, uning şeʼriyatini oddiy adabiy jarayon doirasida baholaş kamlik qiladi — u öz öquvçisini ruhiy mulohazaga, içki suhbatga çorlaydigan, söz orqali qalbni eşitiş sanʼatini yaratgan ijodkor sifatida namoyon böladi.
Şoir ijodidagi eng diqqatga sazovor jihat — bu samimiyat va falsafiy teranlikning uyğunligidir. Uning şeʼrlarida his-tuyğu şunçaki bayon etilmaydi, balki u maʼno qatlamlari orqali qayta tuğiladi, öquvçini hamkorlikka çorlaydi. Şu bois Muhammad Ismoilni öqiş — bu faqat matnni qabul qiliş emas, balki uni his etiş, yaşaş va qayta kaşf etiş jarayonidir.
* * *
Har bir isteʼdodli şoirning hayoti — uning şeʼriyatiga kiriş uçun oçiladigan yaşirin eşikdir. Muhammad Ismoil ijodiga nazar taşlar ekanmiz, biz faqat bir ijodkorning tarjimai holini emas, balki qalbdan sözga, sözdan ruhga aylangan uzluksiz maʼnaviy safarni köramiz. U 1964 yil bahorining ilk nafaslarida — tabiat uyğongan, yer yuzida yaşirin kuçlar jonlanadigan pallada dunyoga kelgani bejiz emas. Çunki uning butun ijodi ham ana şu uyğoniş, qalbning özini anglaşga bölgan intilişi bilan suğorilgandek.
Şoirning hayot yöliga nazar taşlasak, unda ikki olam — ijod va jamiyat bir-biriga çambarças boğlanganini köramiz. Jurnalistika taʼlimi, adabiy muhitdagi faoliyati, ommaviy axborot va madaniy muassasalardagi masʼul lavozimlari uning qalamiga nafaqat tajriba, balki inson ruhiyatini çuqur anglaş qobiliyatini ham baxş etdi. Şuning uçun uning şeʼrlarida faqat şaxsiy tuyğular emas, balki butun bir davrning ruhi, xalqning köngli, zamonning ovozi jonlanadi.
Donişona tilda aytganda, Muhammad Ismoil şeʼriyati — bu qalbning öz-öziga yozgan maktubidir. Unda muhabbat — faqat his emas, balki borliqni anglaş vositasi; hasrat — yöqotiş emas, balki ruhiy kamolotga eltuvçi yöl; xotira esa ötmiş soyasi emas, balki bugunni yorituvçi nur sifatida talqin etiladi. Şu bois uning ijodida har bir satr insonni öz içki olamiga qaytaruvçi, uni öz-özi bilan yuzlaştiruvçi kuçga ega.
Uning mehnat faoliyatidagi köp qirralilik — adabiyot, jurnalistika, televideniye va naşriyot sohalaridagi izçil harakati — ijodkor şaxsiyatining keng qamrovli ekanini körsatadi. Ammo bu taşqi faollik ortida doimo sokin, öyçan va izlanuvçan şoir ruhi yaşaydi. Ana şu ziddiyat — harakat va tafakkur, ommaviylik va içki xilvat örtasidagi muvozanat — Muhammad Ismoil ijodining eng nozik va sirli jihatlaridan biridir.
* * *
U Mirzaçölning keng va sukutli dalalarida kamolga yetdi. Bu sahro — taşqi jihatdan sokin, ammo botinan şiddatli makon. Qovun-tarvuz hidi, tuproqning iliq nafasi, bolalikning beğubor yugurişlari — bularning barçasi keyinçalik şoir qalamida ruhiy ramzlarga aylanadi. Şoirona tilda aytganda, tabiat bu yerda faqat manzara emas, balki inson qalbining ilk ustozidir. Muhammad Ismoil uçun çöl — böşliq emas, balki maʼno bilan tölgan sukut makonidir.
Uning bolaligidagi safarlar — Duşanbe, Panjakent, Çorjöy, Samarqand bozorlari — bu oddiy tijorat yöllari emas, balki dunyo bilan ilk muloqot maktabi edi. Ayniqsa, onasiga yuborilgan öşa sodda telegramma — “Sizni soğindim” — uning butun ijodiga xos bölgan ruhiy leytmotivni belgilab bergan: soğiniş, muhabbat va insonga qaytiş. Çunki haqiqiy şeʼriyat, avvalo, soğinçdan tuğiladi.
Biroq Muhammad Ismoil ijodining eng teran qatlami — bu uning xastalik bilan yuzma-yuz kelgan pallalaridir. Tabiblar hukmi — qisqa umr haqidagi şafqatsiz başorat — uni sindirmadi, aksinça, uning qalbida yaşaşga bölgan çanqoqlikni yanada kuçaytirdi. Bu yerda şoir tabiatini belgilaydigan asosiy buriliş yuz beradi: u endi hayotni oddiy mavjudlik emas, balki har lahzasi uçun kuraş talab etadigan neʼmat sifatida anglay boşlaydi. Özining ifodasi bilan aytganda, u ölim soyasida turib, hayot nurini kaşf etdi.
Uning “men”i şu tarzda kengaydi: avval oiladan iborat bölgan olam keyinçalik butun insoniyatga aylandi. Atrofidagi odamlarning dardi uning dardiga, quvonçi uning quvonçiga aylandi. Şu bois uning şeʼrlarida şaxsiy iztirob umuminsoniy maʼnoga kötariladi. Bu — katta şoirga xos belgidir.
Yoşlikdayoq paxtazorlar, şolikorlar hayoti haqida yozilgan maqolalar, oddiy mehnatkaş insonlar bilan muloqot — bular uning ijodidagi hayotiy haqqoniylikning manbaidir. U hayotni çetdan kuzatmagan, balki uning içida yaşagan ijodkordir. Şuning uçun uning sözi işonarli, uning tuyğusi samimiy.
Ustoz Ortiqboy Sultonov bilan uçraşuv esa uning taqdiridagi hal qiluvçi nuqtalardan biri böldi. Agar bu uçraşuv bölmaganida, ehtimol, u özini boşqa sohada izlab qolardi. Ammo isteʼdod öz yölini topdi va bu yöl uni jurnalistika orqali katta adabiyotga olib kirdi.
Universitet taʼlimi uning tafakkurini yangi bosqiçga kötardi. Bu yerda u faqat bilim emas, balki fikrlaş, anglaş, tahlil qiliş madaniyatini özlaştirdi. Şuning uçun ham u jurnalistikani oddiy kasb emas, balki hayotni anglaşning asosiy özani sifatida qabul qildi. Uning özi aytganidek, jurnalistika uni hayotning qaynoq nuqtalariga olib kirdi — va aynan şu qaynoqlik uning şeʼriyatiga jon baxş etdi.
Muhammad Ismoil ijodi, aslida, şu yerda namoyon böladi: u hayotdan qoçmagan, balki uning eng oğir, eng oğriqli, eng gözal lahzalarini qabul qilgan. Uning ijodi — bu yaşaş uçun kuraşgan qalbning qöşiğidir. Va şu bois uning har bir misrasida hayotning yuragi urib turadi.
* * *
Muhammad Ismoil şeʼriyati — bu qalbning oçiq kundaligi. Unda na soxtalik bor, na adabiy niqob. Şoir har bir satrda özini foş qiladi: u ham iztirob çekadi, ham işonadi, ham kuraşadi. Inson ruhini olamiy va ilohiy kenglikda talqin etadi.
“Iltijo” şeʼridagi ohang — bu oddiy duo emas, balki içki isyonning ilohiy manzilga yönaltirilgan şaklidir. Şoir uçun hurriyat — siyosiy tuşunça emas, balki ruhiy ehtiyoj:
“Isyonlar gupurib qalbda yonadi…”
Bu misralardagi isyon vayronkor emas — u poklanişga intiladi. Muhammad Ismoil milliy ğururni balandparvoz şiorlar orqali emas, balki qalbdagi oğriq orqali ifoda etadi. Şuning uçun uning “özbek” obrazi ham ideallaştirilgan emas, balki ilohiy mehrga muhtoj, tirik va azob çekuvçi obrazdir.
“Meni kuçliroq sev” şeʼrida vaqt kategoriyasi muhabbat orqali qayta quriladi. Keça — ideal, bugun — imtihon, erta — xavf. Şoir muhabbatni saqlab qoliş uçun kuraşadi:
“Ertaga yemasin yuragimni dev…”
Bu yerda “dev” — bu vaqt, sovuqlik, odat va befarqlik ramzi. Muhammad Ismoil muhabbatni hissiyot sifatida emas, balki masʼuliyat sifatida köradi. Bu jihat uni anʼanaviy lirik şoirlardan ajratadi.
“Meni keçir” şeʼri — Muhammad Ismoil fenomenining eng çuqur nuqtasi. Bu yerda şoir ikki frontda mağlub:
şaxsiy hayotda (rafiqasi oldida),
ijodda (öz ideallari oldida).
“Meni keçir, seni baxtli qilolmadim”.
Bu tan oliş — kuçsizlik emas, balki yuksak maʼnaviy jasoratdir. U özini oqlamaydi, balki özini sud qiladi. Şu bilan birga, u şeʼrga xiyonat qilmaydi:
“Ammo heç xiyonat qilmasman şeʼrga”.
Bu misra Muhammad Ismoil dunyosining markaziy ğoyasidir: u hayotda yutqazişi mumkin, ammo şeʼrda emas.
“Dramatik hazil” şeʼrida şoir jamiyatdagi soxta qadriyatlarni yumor orqali foş qiladi. U rasmiy unvonlarni inkor etmaydi, lekin ularni insoniy unvonlar bilan soliştiradi:
“öğil”
“er yigit”
“kuyov”
“ota”
Bu yerda şoir ijtimoiy tanqidni oddiy xalqona tilda, yengil kulgi orqali yetkazadi. Bu uslub ham uning fenomenal jihatlaridan biri.
Şoir uçun ona — tasalli, rafiqa — imon, muhabbat — najot. Ayniqsa:
“Peşonamni bir silagin, ey, onajon!”
Bu takror — bolalikka qaytiş emas, balki ruhiy panoh izlaşdir. Muhammad Ismoilda ayol obrazi heç qaçon faqat romantik emas — u maʼnaviy ustunlikka ega.
Muhammad Ismoil fenomeni quyidagi uç ustunga tayanadi:
Samimiyat — u özini yaşirmaydi.
Iymon — u har bir iztirobni Xudoga boğlaydi.
Qarşilik — u içki siniqişlarga qaramay, ruhan taslim bölmaydi.
Uning şeʼriyati — bu bezakli adabiyot emas, balki yaşalgan hayotning şeʼriy şakli. Şu bois u öqilmaydi — u his qilinadi.
Muhammad Ismoil — bu şoir emas, holat. Va bu holat har bir öquvçining qalbida öziça qayta tuğiladi.
* * *
Muhammad Ismoil fenomeni diniy şeʼrlarida yanada teran oçiladi. Çunki bu yerda u nafaqat şoir, balki tolib (izlovçi), gunohkor va umidvor banda sifatida namoyon böladi.
“Qaniydi, Qurʼonni yodlagan bir banda bölsaydim” degan nido — bu şunçaki orzu emas. Bu insonning öz kamolotiga yeta olmaganidan kelib çiqqan içki iztirobidir.
Bu yerda Qurʼon — faqat muqaddas matn emas, balki:
aql,
qalb,
yöl,
najot sifatida talqin qilinadi.
Qurʼon, sen aqlim böl, yöl oç sen,
Qurʼon, sen qalbim böl…
Bu misralarda inson öz “men”idan voz keçib, ilohiy maʼnoga aylanişni istaydi. Bu — söfiyona intilişga yaqin holat.
Muhammad Ismoil şeʼriyatida gunoh — faqat ayb emas, balki anglaş vositasidir. U özini doim tanqid qiladi:
“Aybim köp, özimga yoqmagan…”
Ammo bu tuşkunlik emas. Bu tavba orqali poklaniş jarayoni. Uning şeʼrlarida tavba — qörquv emas, balki umid bilan töla:
“Qança gunoh qilsak, öçirasan sen”
Bu yerda Xudo — jazolovçi emas, balki mehribon tarbiyaçi sifatida körinadi.
“Hayvon sözlagan kun…” degan obraz orqali şoir zamonaviy insonning maʼnaviy inqirozini oçadi.
Bu yerda paradoks bor:
hayvon insonga öxşab sözlaydi, inson esa hayvonga öxşab gapiradi.
Bu — axloqiy inversiya. Şoir şu orqali qiyomatni kosmik hodisa emas, balki maʼnaviy holat sifatida talqin qiladi.
Bu qisqa şeʼrlarda Muhammad Ismoil katta bir falsafani jamlaydi:
Xudo bilan döstlaşsang,
Öz-özingni qöllaysan.
Bu yerda din taşqi marosimlardan içki ongga köçadi. Yaʼni: Xudo — qörquv manbai emas, balki içki tayançga aylanadi.
Bu ğoya islomiy irfon anʼanasiga yaqin bölib, insonni “qul” emas, balki ongli inson, qalb sifatida köradi.
* * *
Muhammad Ismoilning şeʼrlari inson ruhiyati, iztirob va umid, ayriliq va maʼnaviy qutqariliş kabi abadiy mavzularni çuqur falsafiy ruhda yoritadi. Uning şeʼriy olamida yurak — markaziy timsol bölib, u nafaqat his-tuyğular manbai, balki insonning ilohiylikka intilişi va maʼnaviy izlanişlarining ham ifodasidir.
Şeʼrlarining kiriş qismidayoq “yonayotgan yurak hayqiriği” orqali içki iztirob, Xudodan najot izlaş holati tasvirlanadi. Bu yerda insonning ikki qarama-qarşi olam — ilohiy va insoniy muhit orasida sarson bölişi körsatiladi. “Odamning odamdan ayriliği” degan misra esa nafaqat muhabbatdagi ayriliq, balki keng maʼnoda maʼnaviy yolğizlik, bir-birini tuşunmaslik fojiasini anglatadi.
“Yurak köksimizda turgan farişta” degan taşbeh juda taʼsirçan. Şoir yurakni fariştaga qiyoslab, uning pokligi va ilohiy mohiyatini oçib beradi. Biroq şu bilan birga, u “böysunmay özimizga ham” deydi — bu insonning öz içki olami ustidan töliq hukmron emasligini, qalb va aql örtasidagi ziddiyatni körsatadi. Inson yerda baxt izlasa-da, közi kökka qarab turadi — bu uning doimiy ruhiy izlanişda ekanini bildiradi.
Şeʼrdagi eng kuçli savollardan biri: “Ammo ayting, bizni kim qilar xalos?” Bu savol nafaqat şoirning, balki butun insoniyatning iztirobli nidosidir. Tabiatni bahor qutqaradi, lekin inson qalbini kim qutqaradi? Bu yerda şoir javob bermaydi, balki öquvçini öylaşga majbur qiladi.
Ayriliq mavzusi, ayniqsa, taʼsirli berilgan: “Ey, yor, sen ketding-u…” misralarida şaxsiy dard umuminsoniy fojia darajasiga kötariladi. Qalbda “qahraton öz uyin qurib olgan” — bu muzlagan his-tuyğular, söngan umid ramzidir. Köz yoş ham “muzlab qolgan” — yaʼni dard şu darajada çuqurki, hatto yiğlaşga ham kuç yöq.
Törtliklarda esa şoir fikrlarini yanada ixçam, ammo taʼsirçan şaklda ifoda etadi. Bir törtlikda soğinç dinamik obrazlar orqali berilgan: “yoydan uzilgan kamon” taşbehi muhabbat va intiliş kuçini ifodalaydi. Keyingisida esa umid falsafasi ilgari suriladi: umidsizlik nafaqat insonni, balki millatlarni ham halokatga olib borişi taʼkidlanadi.
Uçinçi törtlikda ijod qutqaruvçi kuç sifatida körsatiladi. “Ijod içra kötarib bayroq” — bu insonning maʼnaviy qarşilik körsatiş vositasi, ölim ustidan ğalaba ramzidir. Törtinçi törtlik esa şukronalik ruhi bilan yöğrilgan: tiriklikning özi möʼjiza sifatida talqin qilinadi.
Yana boşqa törtlikda esa ogohlantiruvçi, deyarli diniy-falsafiy ohang kuçayadi. Jahannam timsoli orqali yomonlik va uning jazosi haqida fikr yuritiladi. Bu yerda şoir insonni masʼuliyatga, iymon va işonçga çaqirgandek böladi.
Umuman olganda, Muhammad Ismoil şeʼrlari çuqur falsafiy mazmun, kuçli obrazlar va samimiy his-tuyğular bilan ajralib turadi. U inson qalbining eng nozik qatlamlariga kirib boradi, uni iztirobga soladi, öylaşga va özini anglaşga undaydi. Bu şeʼrlar nafaqat öqiladi, balki his qilinadi va yaşaladi.
* * *
Muhammad Ismoilning eng keyingi kitobi “Boşimdagi tojim — onam” taniqli adib ijodida alohida örin tutadigan, çuqur maʼnaviy-falsafiy mazmunga ega asardir. Uşbu kitobda ona obrazi nafaqat şaxsiy xotiralar orqali, balki butun millat maʼnaviyatini aks ettiruvçi uluğ timsol sifatida talqin qilinadi.
Asarning eng taʼsirli jihati — uning hayotiyligi va samimiyligidir. Muallif onasini ideallaştirişdan köra, uni hayot sinovlaridan ötgan, sabr-toqat va matonat timsoli bölgan inson sifatida tasvirlaydi. Keltirilgan lavhalarda ona obrazi orqali özbek ayolining anʼanaviy fazilatlari — hayo, iffat, odob, oilaga sadoqat va keçirimlilik kabi sifatlar yorqin namoyon böladi.
Asardagi ona qiyofasi, ayniqsa, quda bilan bölgan ziddiyatli vaziyatda özining yuksak maʼnaviy kuçini namoyon etadi. Oddiy inson nuqtai nazaridan qaraganda, u yerda ğazab, nafrat yoki qarşilik ustun kelişi mumkin edi. Ammo ona vaziyatni çuqur anglab, nafaqat şu lahzani, balki kelajakni ham öylaydi. Uning “yoşlar bir kun urişadi, bir kun yaraşadi” degan qaraşi hayotiy donolik namunasidir. Şu jihatdan qaraganda, ona obrazi nafaqat mehr-şafqat, balki strategik fikrlaş, uzoqni köra biliş qobiliyati bilan ham ajralib turadi.
Muallif bu voqea orqali muhim bir ğoyani ilgari suradi: oila mustahkamligi köp jihatdan ayol sabri va donoligiga boğliq. Ona öz şaʼnini yerga urib bölsa-da, bir oilani saqlab qoladi. Bu — közga körinmas, ammo beqiyos qahramonlikdir. Asarda taʼkidlanganidek, erkaklar janggohda millatni himoya qilsa, ayollar oila va anʼanalarni saqlaş orqali millat ruhini asraydi.
Şu bilan birga, asar faqatgina madhiya emas, balki tarbiyaviy ahamiyatga ham ega. Muallif onaning har bir harakati, hatto eng “mayda” odob qoidalari ham kelajak avlod uçun namuna bölişini alohida urğulaydi. Bu yerda ona şaxsi orqali milliy özlik, urf-odat va maʼnaviy meros uzviy ravişda boğlanadi.
Asar tili sodda, xalqona va jonli. Ayniqsa, dialoglarda şeva elementlarining qöllanilişi voqealarga yanada tabiiylik bağişlaydi. Bu uslub kitobni öquvçiga yaqinlaştiradi, uning taʼsirçanligini oşiradi.
Xulosa qilib aytganda, “Boşimdagi tojim — onam” bu — faqat ona haqidagi asar emas. U sabr, keçirim, muhabbat va maʼnaviy barkamollik haqidagi çuqur falsafiy mulohazadir.
Muhammad Ismoil ona timsoli orqali butun insoniyat uçun umumiy bölgan qadriyatlarni — mehr-oqibat, bağrikenglik va insonparvarlikni uluğlaydi. Asar öquvçini nafaqat hissiy jihatdan taʼsirlantiradi, balki uni hayot, oila va inson qadriyati haqida jiddiy öylaşga çorlaydi.
* * *
Muhammad Ismoil ijodi haqida bildirilgan fikrlar nafaqat bir ijodkorga berilgan baho, balki zamonaviy özbek adabiyotida şoir şaxsi va uning maʼnaviy missiyasi qanday tuşunilişiga oydinlik kirituvçi muhim adabiy hujjatlardir. Uşbu mulohazalarda turli avlod vakillari — ustoz şoirlar, yozuvçilar, sanʼatkorlar va jamoat arboblari bir nuqtada muştarak: Muhammad Ismoil — qalbdan yozadigan, xalq ruhi bilan uyğun ijodkor.
Avvalo, Rauf Parfi fikrlariga eʼtibor qaratsak, u Muhammad Ismoil şeʼriyatining eng muhim jihatini — mustaqil ovozga egaligini taʼkidlaydi. “Heç kimga taqlid qilmaydi” degan baho ijodkor uçun eng yuksak eʼtiroflardan biridir. Şu bilan birga, ustozning “öz ovoziga sodiq qola oladimi?” degan mulohazasi ijod yölidagi eng katta sinovni körsatadi. Demak, Muhammad Ismoil ijodi izlaniş va şakllaniş jarayonidagi tirik, harakatdagi adabiy hodisa sifatida baholanadi.
Omon Matjon esa şoirni yurt, zamin va daryo timsollari bilan boğlaydi. Uning taʼkidlaşiça, Muhammad Ismoil Sirdaryodek keng va bağrikeng ruh sohibi. Bu yerda şoir şaxsiyati tabiat bilan uyğunlaştiriladi. Bu — milliy adabiyotimizga xos poetik qaraş bölib, ijodkorni öz zaminidan ajralmas holda tasavvur qiladi.
Muhammad Ali fikrlarida esa şoirning ijtimoiy va falsafiy missiyasi oçib beriladi. Uning “şoir inson qalbining jarçisi” degan taʼrifi Muhammad Ismoil ijodiga berilgan çuqur konseptual bahodir. Bu yerda şoir faqat söz ustasi emas, balki inson ruhiyatini anglovçi va uni jamiyatga yetkazuvçi maʼnaviy tarjimon sifatida körsatiladi.
Ahmadjon Meliboyev esa Muhammad Ismoil ijodining xalqçillik jihatiga urğu beradi. U şoir asarlarining öquvçi qalbiga tez yetib borişini, ularning hayotiyligi va samimiyligini alohida taʼkidlaydi. Ayniqsa, “Ona duosi” konsepsiyasi orqali şoir ijodining maʼnaviy manbai — ona mehri ekanini körsatadi. Bu fikrlar Muhammad Ismoil ijodidagi asosiy ğoyaviy ustunni — onaga muhabbat va uning duosiga tayanişni belgilaydi.
Minhojiddin Mirzo va Farida Afröz mulohazalarida esa ijodkorning insoniy fazilatlari — kamtarlik, mehnatsevarlik va samimiyat alohida eʼtirof etiladi. Ular Muhammad Ismoilni nafaqat şoir, balki katta qalb egasi sifatida körsatadilar. Bu jihat ijod va şaxs uyğunligini anglatadi: uning asarlaridagi samimiyat uning tabiatidan kelib çiqadi.
Mahmud Toir esa şoirlikni oşiqlik bilan boğlab, Muhammad Ismoil ijodining asosiy manbai — muhabbat ekanini taʼkidlaydi. Bu muhabbat nafaqat şaxsiy tuyğu, balki Vatan, inson va hayotga bölgan keng qamrovli muhabbatdir.
Özbekiston Respublikasi Madaniyat vaziri, Xalq artisti Ozodbek Nazarbekov fikrlari esa şoir şeʼrlarining amaliy qudratini körsatadi. Uning şeʼrlari qöşiqqa aylanib, xalq orasida ommalaşgani — bu ijodning hayot bilan uzviy boğliqligidan dalolat. Demak, Muhammad Ismoil sözi faqat kitobda emas, balki xalq oğzida ham yaşaydi.
Nihoyat şoirning vohadoşi, uluğ şoiramiz Halima Xudoyberdiyeva fikrlari umumlaştiruvçi xarakterga ega. U şoir ijodida “qalb butunligi” va “iymon sofligi”ni köradi. Bu esa Muhammad Ismoil ijodining eng yuksak bahosidir: uning şeʼrlari nafaqat badiiy, balki maʼnaviy qiymatga ham ega.
Uluğ insonlar fikrlari Muhammad Ismoilni turli qirralardan yoritadi: u — mustaqil ovozga ega şoir, xalqçil ijodkor, muhabbat kuyçisi, maʼnaviyat tarğibotçisi va katta qalb sohibi. Bu fikrlar bir-birini töldirib, Muhammad Ismoil ijodiy portretini yaxlit va taʼsirçan şaklda namoyon qiladi.
* * *
Muhammad Ismoilning “Taskinim şu…” şeʼri — keçikkan idrok, iztirobli tavba va şukrona orqali topilgan içki taskin haqidagi çuqur lirik-falsafiy asardir. Unda şoir öz hayotining ortiga nazar taşlab, ötmiş xatolari, yöqotilgan imkoniyatlar va amalga oşmagan orzular bilan yuzma-yuz keladi. Bu yuzlaşuv esa öquvçini ham öz qalbiga qaraşga undaydi.
Şeʼrning boşlanişiyoq iztirobli iqror bilan oçiladi: “Xato qildim. Önglanmas xato”. Bu satrlarda puşaymonning oğir yuki, vaqt ortga qaytmasligining aççiq haqiqati mujassam. Ammo bu faqat şaxsiy afsus emas — bu inson tabiatiga xos umumiy holat. Şu jihatdan, şeʼr afsus ruhiyatini eslatadi: inson xatolari orqali kamolga yetadi, dard orqali nurga çiqadi.
Şoir “bir şeʼr keldi, uni haydadim” deya ijodiy ilhomni rad etgan lahzasini eslaydi. Bu — faqat bir asarni yöqotiş emas, balki taqdir tomonidan berilgan ilohiy neʼmatni qöldan boy berişdir. Eng taʼsirli jihat şundaki, “öşa şeʼrni bugun bitta qizça yozmoqda” — demak, ilhom yöqolmaydi, u faqat öz munosib egasini topadi. Bu fikrda ham şoirona qaraş bor: ijod abadiy, u bir qalbdan ikkinçisiga köçib yuradi.
Muhabbat mavzusi şeʼrda alohida dard bilan berilgan. “Sevdim, yondim, sevildim hatto, yetolmadim vasliga ammo” misralari işqning faqat his emas, balki iroda va qatʼiyat talab qilişini körsatadi. Şoir keyinçalik anglaydiki, muhabbatda faqat tuyğu emas, sabot ham zarur. Bu keçikkan anglaş esa şeʼrga falsafiy yuk bağişlaydi.
Asarda orzular va hayot haqiqati örtasidagi ziddiyat ham çuqur oçilgan. “Orzularim edi bir dunyo” deydi şoir, ammo “rözğorning ğor kulbasi” bu orzularni söndirgan. Bu yerda hayotning aççiq haqiqati — tirikçilik taşvişlari insonning içki olamini qisqartirib qöyişi körsatiladi. Lekin şoir bu holatni faqat şikoyat bilan emas, anglaş bilan qabul qiladi.
Şeʼrning eng muhim nuqtasi — xulosa qismi. “Umr bir bor berilar” degan haqiqat şoir uçun endi oddiy gap emas, balki yurakdan ötgan, sinovlarda tasdiqlangan haqiqatga aylangan. Bu yerda şeʼr falsafiy darajaga kötariladi.
Biroq asar tuşkunlik bilan emas, şukrona bilan yakunlanadi. “Berganiga ham ming bora şukur” — bu satrlar şoirning ruhiy kamolotga yetganini körsatadi. U orzular amalga oşmagan bölsa-da, berilgan hayotning özi uçun minnatdor.
Şeʼrning kamina Fariştabonu Mahmudovaga bağişlangani esa uning maʼnaviy davomiyligini anglatadi. Ustoz Muhammad Ismoil meni bir katta adabiy davrada “Fariştabonu MAHMUDOVA — özbekning Robiya Adaviyasidir” deb atab, lutf qilib, Robiya al-Adaviya timsoliga qiyoslaydi. Bu — ilohiy muhabbat, poklik va ruhiy yuksaklik mavzularida yozilgan şeʼrlarimga berilgan eng yuksak baho edi. Demak, şoir öz ötmiş xatolarini tan olgan holda, yangi avlodda — yoşlar timsolida — şu pok muhabbat va ilohiy işq davom etayotganini köradi. Bu esa unga taskin beradi.
Xulosa qilib aytganda, “Taskinim şu…” — bu afsus va şukrona, yöqotiş va topiş, dard va nur örtasidagi muvozanat haqidagi şeʼrdir. U orifona ruhda inson qalbining eng nozik qatlamlarini oçib beradi: inson baʼzan yutqazib, anglaydi; keç qolib, yetiladi; va nihoyat, şukr qiliş orqali taskin topadi.
* * *
Muhammad Ismoil taniqli şoirgina bölmay, ötkir nigohli jurnalist hamdir. Uning jamiyat illatlariga qarşi qaratgan sözi, oila va maʼnaviyat masalalaridagi kuyunçakligi uni millat minbarining fidoyi sohibiga aylantirdi. U — mohir dramaturg sifatida inson ruhiyatining eng yaşirin burçaklarini ekranga köçirdi. Uning asarlari asosida yaratilgan filmlar şunçaki tomoşa emas, balki tiriklik darsligidir.
Muhammad Ismoil — zabardast tarjimon sifatida dunyo adabiyoti durdonalarini özbek kitobxonining qalbiga yaqinlaştirdi. Markesning sehrli realizmi-yu, Svetayevaning otaşnafas şeʼriyati Muhammad Ismoil nafasi bilan bizning tilimizda yangidan jarangladi. Bu — ijodkorning naqadar keng qamrovli tafakkur sohibi ekanligidan dalolatdir.
Uning ijodiy yöli — “Tazarru saodati”dan boşlanib, “Boşimdagi tojim onam”gaça davom etgan uluğvor bir masofadir. Bu yöl — muhabbat, sadoqat va imon yölidir. Mingdan ortiq qöşiq bölib yangrayotgan şeʼrlari — xalqning yuragiga quyilgan ilohiy ohanglardir.
Muhammad Ismoil timsolida tinimsiz mehnat va Tangri inʼom etgan beqiyos isteʼdodning uyğunligini köriş mumkin. Zero, şoir ijodi eʼtirofga molik.
Albatta, haqiqiy ijodkor öz umrini faqat yillar bilan emas, balki millat qalbiga baxşida etgan satrlari va yaratgan maʼnaviy xazinasi bilan ölçaydi. Muhammad Ismoil ijodi çindan zabardast, quvvatli ijodga daxldor.
Fariştabonu MAHMUDOVA.