Qalb maktublari
iste'dodli shoir, mohir jurnalist Muhammad Ismoil ijodiga bir nazar
Taniqli shoir Muhammad Ismoil haqida so'z yuritish istagi paydo bo'ldi. Zero, uning she'riyatini oddiy adabiy jarayon doirasida baholash kamlik qiladi — u o'z o'quvchisini ruhiy mulohazaga, ichki suhbatga chorlaydigan, so'z orqali qalbni eshitish san'atini yaratgan ijodkor sifatida namoyon bo'ladi.
Shoir ijodidagi eng diqqatga sazovor jihat — bu samimiyat va falsafiy teranlikning uyg'unligidir. Uning she'rlarida his-tuyg'u shunchaki bayon etilmaydi, balki u ma'no qatlamlari orqali qayta tug'iladi, o'quvchini hamkorlikka chorlaydi. Shu bois Muhammad Ismoilni o'qish — bu faqat matnni qabul qilish emas, balki uni his etish, yashash va qayta kashf etish jarayonidir.
* * *
Har bir iste'dodli shoirning hayoti — uning she'riyatiga kirish uchun ochiladigan yashirin eshikdir. Muhammad Ismoil ijodiga nazar tashlar ekanmiz, biz faqat bir ijodkorning tarjimai holini emas, balki qalbdan so'zga, so'zdan ruhga aylangan uzluksiz ma'naviy safarni ko'ramiz. U 1964 yil bahorining ilk nafaslarida — tabiat uyg'ongan, yer yuzida yashirin kuchlar jonlanadigan pallada dunyoga kelgani bejiz emas. Chunki uning butun ijodi ham ana shu uyg'onish, qalbning o'zini anglashga bo'lgan intilishi bilan sug'orilgandek.
Shoirning hayot yo'liga nazar tashlasak, unda ikki olam — ijod va jamiyat bir-biriga chambarchas bog'langanini ko'ramiz. Jurnalistika ta'limi, adabiy muhitdagi faoliyati, ommaviy axborot va madaniy muassasalardagi mas'ul lavozimlari uning qalamiga nafaqat tajriba, balki inson ruhiyatini chuqur anglash qobiliyatini ham baxsh etdi. Shuning uchun uning she'rlarida faqat shaxsiy tuyg'ular emas, balki butun bir davrning ruhi, xalqning ko'ngli, zamonning ovozi jonlanadi.
Donishona tilda aytganda, Muhammad Ismoil she'riyati — bu qalbning o'z-o'ziga yozgan maktubidir. Unda muhabbat — faqat his emas, balki borliqni anglash vositasi; hasrat — yo'qotish emas, balki ruhiy kamolotga eltuvchi yo'l; xotira esa o'tmish soyasi emas, balki bugunni yorituvchi nur sifatida talqin etiladi. Shu bois uning ijodida har bir satr insonni o'z ichki olamiga qaytaruvchi, uni o'z-o'zi bilan yuzlashtiruvchi kuchga ega.
Uning mehnat faoliyatidagi ko'p qirralilik — adabiyot, jurnalistika, televidenie va nashriyot sohalaridagi izchil harakati — ijodkor shaxsiyatining keng qamrovli ekanini ko'rsatadi. Ammo bu tashqi faollik ortida doimo sokin, o'ychan va izlanuvchan shoir ruhi yashaydi. Ana shu ziddiyat — harakat va tafakkur, ommaviylik va ichki xilvat o'rtasidagi muvozanat — Muhammad Ismoil ijodining eng nozik va sirli jihatlaridan biridir.
* * *
U Mirzacho'lning keng va sukutli dalalarida kamolga yetdi. Bu sahro — tashqi jihatdan sokin, ammo botinan shiddatli makon. Qovun-tarvuz hidi, tuproqning iliq nafasi, bolalikning beg'ubor yugurishlari — bularning barchasi keyinchalik shoir qalamida ruhiy ramzlarga aylanadi. Shoirona tilda aytganda, tabiat bu yerda faqat manzara emas, balki inson qalbining ilk ustozidir. Muhammad Ismoil uchun cho'l — bo'shliq emas, balki ma'no bilan to'lgan sukut makonidir.
Uning bolaligidagi safarlar — Dushanbe, Panjakent, Chorjo'y, Samarqand bozorlari — bu oddiy tijorat yo'llari emas, balki dunyo bilan ilk muloqot maktabi edi. Ayniqsa, onasiga yuborilgan o'sha sodda telegramma — “Sizni sog'indim” — uning butun ijodiga xos bo'lgan ruhiy leytmotivni belgilab bergan: sog'inish, muhabbat va insonga qaytish. Chunki haqiqiy she'riyat, avvalo, sog'inchdan tug'iladi.
Biroq Muhammad Ismoil ijodining eng teran qatlami — bu uning xastalik bilan yuzma-yuz kelgan pallalaridir. Tabiblar hukmi — qisqa umr haqidagi shafqatsiz bashorat — uni sindirmadi, aksincha, uning qalbida yashashga bo'lgan chanqoqlikni yanada kuchaytirdi. Bu yerda shoir tabiatini belgilaydigan asosiy burilish yuz beradi: u endi hayotni oddiy mavjudlik emas, balki har lahzasi uchun kurash talab etadigan ne'mat sifatida anglay boshlaydi. O'zining ifodasi bilan aytganda, u o'lim soyasida turib, hayot nurini kashf etdi.
Uning “men”i shu tarzda kengaydi: avval oiladan iborat bo'lgan olam keyinchalik butun insoniyatga aylandi. Atrofidagi odamlarning dardi uning dardiga, quvonchi uning quvonchiga aylandi. Shu bois uning she'rlarida shaxsiy iztirob umuminsoniy ma'noga ko'tariladi. Bu — katta shoirga xos belgidir.
Yoshlikdayoq paxtazorlar, sholikorlar hayoti haqida yozilgan maqolalar, oddiy mehnatkash insonlar bilan muloqot — bular uning ijodidagi hayotiy haqqoniylikning manbaidir. U hayotni chetdan kuzatmagan, balki uning ichida yashagan ijodkordir. Shuning uchun uning so'zi ishonarli, uning tuyg'usi samimiy.
Ustoz Ortiqboy Sultonov bilan uchrashuv esa uning taqdiridagi hal qiluvchi nuqtalardan biri bo'ldi. Agar bu uchrashuv bo'lmaganida, ehtimol, u o'zini boshqa sohada izlab qolardi. Ammo iste'dod o'z yo'lini topdi va bu yo'l uni jurnalistika orqali katta adabiyotga olib kirdi.
Universitet ta'limi uning tafakkurini yangi bosqichga ko'tardi. Bu yerda u faqat bilim emas, balki fikrlash, anglash, tahlil qilish madaniyatini o'zlashtirdi. Shuning uchun ham u jurnalistikani oddiy kasb emas, balki hayotni anglashning asosiy o'zani sifatida qabul qildi. Uning o'zi aytganidek, jurnalistika uni hayotning qaynoq nuqtalariga olib kirdi — va aynan shu qaynoqlik uning she'riyatiga jon baxsh etdi.
Muhammad Ismoil ijodi, aslida, shu yerda namoyon bo'ladi: u hayotdan qochmagan, balki uning eng og'ir, eng og'riqli, eng go'zal lahzalarini qabul qilgan. Uning ijodi — bu yashash uchun kurashgan qalbning qo'shig'idir. Va shu bois uning har bir misrasida hayotning yuragi urib turadi.
* * *
Muhammad Ismoil she'riyati — bu qalbning ochiq kundaligi. Unda na soxtalik bor, na adabiy niqob. Shoir har bir satrda o'zini fosh qiladi: u ham iztirob chekadi, ham ishonadi, ham kurashadi. Inson ruhini olamiy va ilohiy kenglikda talqin etadi.
“Iltijo” she'ridagi ohang — bu oddiy duo emas, balki ichki isyonning ilohiy manzilga yo'naltirilgan shaklidir. Shoir uchun hurriyat — siyosiy tushuncha emas, balki ruhiy ehtiyoj:
“Isyonlar gupurib qalbda yonadi…”
Bu misralardagi isyon vayronkor emas — u poklanishga intiladi. Muhammad Ismoil milliy g'ururni balandparvoz shiorlar orqali emas, balki qalbdagi og'riq orqali ifoda etadi. Shuning uchun uning “o'zbek” obrazi ham ideallashtirilgan emas, balki ilohiy mehrga muhtoj, tirik va azob chekuvchi obrazdir.
“Meni kuchliroq sev” she'rida vaqt kategoriyasi muhabbat orqali qayta quriladi. Kecha — ideal, bugun — imtihon, erta — xavf. Shoir muhabbatni saqlab qolish uchun kurashadi:
“Ertaga yemasin yuragimni dev…”
Bu yerda “dev” — bu vaqt, sovuqlik, odat va befarqlik ramzi. Muhammad Ismoil muhabbatni hissiyot sifatida emas, balki mas'uliyat sifatida ko'radi. Bu jihat uni an'anaviy lirik shoirlardan ajratadi.
“Meni kechir” she'ri — Muhammad Ismoil fenomenining eng chuqur nuqtasi. Bu yerda shoir ikki frontda mag'lub:
shaxsiy hayotda (rafiqasi oldida),
ijodda (o'z ideallari oldida).
“Meni kechir, seni baxtli qilolmadim”.
Bu tan olish — kuchsizlik emas, balki yuksak ma'naviy jasoratdir. U o'zini oqlamaydi, balki o'zini sud qiladi. Shu bilan birga, u she'rga xiyonat qilmaydi:
“Ammo hech xiyonat qilmasman she'rga”.
Bu misra Muhammad Ismoil dunyosining markaziy g'oyasidir: u hayotda yutqazishi mumkin, ammo she'rda emas.
“Dramatik hazil” she'rida shoir jamiyatdagi soxta qadriyatlarni yumor orqali fosh qiladi. U rasmiy unvonlarni inkor etmaydi, lekin ularni insoniy unvonlar bilan solishtiradi:
“o'g'il”
“er yigit”
“kuyov”
“ota”
Bu yerda shoir ijtimoiy tanqidni oddiy xalqona tilda, yengil kulgi orqali yetkazadi. Bu uslub ham uning fenomenal jihatlaridan biri.
Shoir uchun ona — tasalli, rafiqa — imon, muhabbat — najot. Ayniqsa:
“Peshonamni bir silagin, ey, onajon!”
Bu takror — bolalikka qaytish emas, balki ruhiy panoh izlashdir. Muhammad Ismoilda ayol obrazi hech qachon faqat romantik emas — u ma'naviy ustunlikka ega.
Muhammad Ismoil fenomeni quyidagi uch ustunga tayanadi:
Samimiyat — u o'zini yashirmaydi.
Iymon — u har bir iztirobni Xudoga bog'laydi.
Qarshilik — u ichki siniqishlarga qaramay, ruhan taslim bo'lmaydi.
Uning she'riyati — bu bezakli adabiyot emas, balki yashalgan hayotning she'riy shakli. Shu bois u o'qilmaydi — u his qilinadi.
Muhammad Ismoil — bu shoir emas, holat. Va bu holat har bir o'quvchining qalbida o'zicha qayta tug'iladi.
* * *
Muhammad Ismoil fenomeni diniy she'rlarida yanada teran ochiladi. Chunki bu yerda u nafaqat shoir, balki tolib (izlovchi), gunohkor va umidvor banda sifatida namoyon bo'ladi.
“Qaniydi, Qur'onni yodlagan bir banda bo'lsaydim” degan nido — bu shunchaki orzu emas. Bu insonning o'z kamolotiga yeta olmaganidan kelib chiqqan ichki iztirobidir.
Bu yerda Qur'on — faqat muqaddas matn emas, balki:
aql,
qalb,
yo'l,
najot sifatida talqin qilinadi.
Qur'on, sen aqlim bo'l, yo'l och sen,
Qur'on, sen qalbim bo'l…
Bu misralarda inson o'z “men”idan voz kechib, ilohiy ma'noga aylanishni istaydi. Bu — so'fiyona intilishga yaqin holat.
Muhammad Ismoil she'riyatida gunoh — faqat ayb emas, balki anglash vositasidir. U o'zini doim tanqid qiladi:
“Aybim ko'p, o'zimga yoqmagan…”
Ammo bu tushkunlik emas. Bu tavba orqali poklanish jarayoni. Uning she'rlarida tavba — qo'rquv emas, balki umid bilan to'la:
“Qancha gunoh qilsak, o'chirasan sen”
Bu yerda Xudo — jazolovchi emas, balki mehribon tarbiyachi sifatida ko'rinadi.
“Hayvon so'zlagan kun…” degan obraz orqali shoir zamonaviy insonning ma'naviy inqirozini ochadi.
Bu yerda paradoks bor:
hayvon insonga o'xshab so'zlaydi, inson esa hayvonga o'xshab gapiradi.
Bu — axloqiy inversiya. Shoir shu orqali qiyomatni kosmik hodisa emas, balki ma'naviy holat sifatida talqin qiladi.
Bu qisqa she'rlarda Muhammad Ismoil katta bir falsafani jamlaydi:
Xudo bilan do'stlashsang,
O'z-o'zingni qo'llaysan.
Bu yerda din tashqi marosimlardan ichki ongga ko'chadi. Ya'ni: Xudo — qo'rquv manbai emas, balki ichki tayanchga aylanadi.
Bu g'oya islomiy irfon an'anasiga yaqin bo'lib, insonni “qul” emas, balki ongli inson, qalb sifatida ko'radi.
* * *
Muhammad Ismoilning she'rlari inson ruhiyati, iztirob va umid, ayriliq va ma'naviy qutqarilish kabi abadiy mavzularni chuqur falsafiy ruhda yoritadi. Uning she'riy olamida yurak — markaziy timsol bo'lib, u nafaqat his-tuyg'ular manbai, balki insonning ilohiylikka intilishi va ma'naviy izlanishlarining ham ifodasidir.
She'rlarining kirish qismidayoq “yonayotgan yurak hayqirig'i” orqali ichki iztirob, Xudodan najot izlash holati tasvirlanadi. Bu yerda insonning ikki qarama-qarshi olam — ilohiy va insoniy muhit orasida sarson bo'lishi ko'rsatiladi. “Odamning odamdan ayrilig'i” degan misra esa nafaqat muhabbatdagi ayriliq, balki keng ma'noda ma'naviy yolg'izlik, bir-birini tushunmaslik fojiasini anglatadi.
“Yurak ko'ksimizda turgan farishta” degan tashbeh juda ta'sirchan. Shoir yurakni farishtaga qiyoslab, uning pokligi va ilohiy mohiyatini ochib beradi. Biroq shu bilan birga, u “bo'ysunmay o'zimizga ham” deydi — bu insonning o'z ichki olami ustidan to'liq hukmron emasligini, qalb va aql o'rtasidagi ziddiyatni ko'rsatadi. Inson yerda baxt izlasa-da, ko'zi ko'kka qarab turadi — bu uning doimiy ruhiy izlanishda ekanini bildiradi.
She'rdagi eng kuchli savollardan biri: “Ammo ayting, bizni kim qilar xalos?” Bu savol nafaqat shoirning, balki butun insoniyatning iztirobli nidosidir. Tabiatni bahor qutqaradi, lekin inson qalbini kim qutqaradi? Bu yerda shoir javob bermaydi, balki o'quvchini o'ylashga majbur qiladi.
Ayriliq mavzusi, ayniqsa, ta'sirli berilgan: “Ey, yor, sen ketding-u…” misralarida shaxsiy dard umuminsoniy fojia darajasiga ko'tariladi. Qalbda “qahraton o'z uyin qurib olgan” — bu muzlagan his-tuyg'ular, so'ngan umid ramzidir. Ko'z yosh ham “muzlab qolgan” — ya'ni dard shu darajada chuqurki, hatto yig'lashga ham kuch yo'q.
To'rtliklarda esa shoir fikrlarini yanada ixcham, ammo ta'sirchan shaklda ifoda etadi. Bir to'rtlikda sog'inch dinamik obrazlar orqali berilgan: “yoydan uzilgan kamon” tashbehi muhabbat va intilish kuchini ifodalaydi. Keyingisida esa umid falsafasi ilgari suriladi: umidsizlik nafaqat insonni, balki millatlarni ham halokatga olib borishi ta'kidlanadi.
Uchinchi to'rtlikda ijod qutqaruvchi kuch sifatida ko'rsatiladi. “Ijod ichra ko'tarib bayroq” — bu insonning ma'naviy qarshilik ko'rsatish vositasi, o'lim ustidan g'alaba ramzidir. To'rtinchi to'rtlik esa shukronalik ruhi bilan yo'g'rilgan: tiriklikning o'zi mo''jiza sifatida talqin qilinadi.
Yana boshqa to'rtlikda esa ogohlantiruvchi, deyarli diniy-falsafiy ohang kuchayadi. Jahannam timsoli orqali yomonlik va uning jazosi haqida fikr yuritiladi. Bu yerda shoir insonni mas'uliyatga, iymon va ishonchga chaqirgandek bo'ladi.
Umuman olganda, Muhammad Ismoil she'rlari chuqur falsafiy mazmun, kuchli obrazlar va samimiy his-tuyg'ular bilan ajralib turadi. U inson qalbining eng nozik qatlamlariga kirib boradi, uni iztirobga soladi, o'ylashga va o'zini anglashga undaydi. Bu she'rlar nafaqat o'qiladi, balki his qilinadi va yashaladi.
* * *
Muhammad Ismoilning eng keyingi kitobi “Boshimdagi tojim — onam” taniqli adib ijodida alohida o'rin tutadigan, chuqur ma'naviy-falsafiy mazmunga ega asardir. Ushbu kitobda ona obrazi nafaqat shaxsiy xotiralar orqali, balki butun millat ma'naviyatini aks ettiruvchi ulug' timsol sifatida talqin qilinadi.
Asarning eng ta'sirli jihati — uning hayotiyligi va samimiyligidir. Muallif onasini ideallashtirishdan ko'ra, uni hayot sinovlaridan o'tgan, sabr-toqat va matonat timsoli bo'lgan inson sifatida tasvirlaydi. Keltirilgan lavhalarda ona obrazi orqali o'zbek ayolining an'anaviy fazilatlari — hayo, iffat, odob, oilaga sadoqat va kechirimlilik kabi sifatlar yorqin namoyon bo'ladi.
Asardagi ona qiyofasi, ayniqsa, quda bilan bo'lgan ziddiyatli vaziyatda o'zining yuksak ma'naviy kuchini namoyon etadi. Oddiy inson nuqtai nazaridan qaraganda, u yerda g'azab, nafrat yoki qarshilik ustun kelishi mumkin edi. Ammo ona vaziyatni chuqur anglab, nafaqat shu lahzani, balki kelajakni ham o'ylaydi. Uning “yoshlar bir kun urishadi, bir kun yarashadi” degan qarashi hayotiy donolik namunasidir. Shu jihatdan qaraganda, ona obrazi nafaqat mehr-shafqat, balki strategik fikrlash, uzoqni ko'ra bilish qobiliyati bilan ham ajralib turadi.
Muallif bu voqea orqali muhim bir g'oyani ilgari suradi: oila mustahkamligi ko'p jihatdan ayol sabri va donoligiga bog'liq. Ona o'z sha'nini yerga urib bo'lsa-da, bir oilani saqlab qoladi. Bu — ko'zga ko'rinmas, ammo beqiyos qahramonlikdir. Asarda ta'kidlanganidek, erkaklar janggohda millatni himoya qilsa, ayollar oila va an'analarni saqlash orqali millat ruhini asraydi.
Shu bilan birga, asar faqatgina madhiya emas, balki tarbiyaviy ahamiyatga ham ega. Muallif onaning har bir harakati, hatto eng “mayda” odob qoidalari ham kelajak avlod uchun namuna bo'lishini alohida urg'ulaydi. Bu yerda ona shaxsi orqali milliy o'zlik, urf-odat va ma'naviy meros uzviy ravishda bog'lanadi.
Asar tili sodda, xalqona va jonli. Ayniqsa, dialoglarda sheva elementlarining qo'llanilishi voqealarga yanada tabiiylik bag'ishlaydi. Bu uslub kitobni o'quvchiga yaqinlashtiradi, uning ta'sirchanligini oshiradi.
Xulosa qilib aytganda, “Boshimdagi tojim — onam” bu — faqat ona haqidagi asar emas. U sabr, kechirim, muhabbat va ma'naviy barkamollik haqidagi chuqur falsafiy mulohazadir.
Muhammad Ismoil ona timsoli orqali butun insoniyat uchun umumiy bo'lgan qadriyatlarni — mehr-oqibat, bag'rikenglik va insonparvarlikni ulug'laydi. Asar o'quvchini nafaqat hissiy jihatdan ta'sirlantiradi, balki uni hayot, oila va inson qadriyati haqida jiddiy o'ylashga chorlaydi.
* * *
Muhammad Ismoil ijodi haqida bildirilgan fikrlar nafaqat bir ijodkorga berilgan baho, balki zamonaviy o'zbek adabiyotida shoir shaxsi va uning ma'naviy missiyasi qanday tushunilishiga oydinlik kirituvchi muhim adabiy hujjatlardir. Ushbu mulohazalarda turli avlod vakillari — ustoz shoirlar, yozuvchilar, san'atkorlar va jamoat arboblari bir nuqtada mushtarak: Muhammad Ismoil — qalbdan yozadigan, xalq ruhi bilan uyg'un ijodkor.
Avvalo, Rauf Parfi fikrlariga e'tibor qaratsak, u Muhammad Ismoil she'riyatining eng muhim jihatini — mustaqil ovozga egaligini ta'kidlaydi. “Hech kimga taqlid qilmaydi” degan baho ijodkor uchun eng yuksak e'tiroflardan biridir. Shu bilan birga, ustozning “o'z ovoziga sodiq qola oladimi?” degan mulohazasi ijod yo'lidagi eng katta sinovni ko'rsatadi. Demak, Muhammad Ismoil ijodi izlanish va shakllanish jarayonidagi tirik, harakatdagi adabiy hodisa sifatida baholanadi.
Omon Matjon esa shoirni yurt, zamin va daryo timsollari bilan bog'laydi. Uning ta'kidlashicha, Muhammad Ismoil Sirdaryodek keng va bag'rikeng ruh sohibi. Bu yerda shoir shaxsiyati tabiat bilan uyg'unlashtiriladi. Bu — milliy adabiyotimizga xos poetik qarash bo'lib, ijodkorni o'z zaminidan ajralmas holda tasavvur qiladi.
Muhammad Ali fikrlarida esa shoirning ijtimoiy va falsafiy missiyasi ochib beriladi. Uning “shoir inson qalbining jarchisi” degan ta'rifi Muhammad Ismoil ijodiga berilgan chuqur konseptual bahodir. Bu yerda shoir faqat so'z ustasi emas, balki inson ruhiyatini anglovchi va uni jamiyatga yetkazuvchi ma'naviy tarjimon sifatida ko'rsatiladi.
Ahmadjon Meliboyev esa Muhammad Ismoil ijodining xalqchillik jihatiga urg'u beradi. U shoir asarlarining o'quvchi qalbiga tez yetib borishini, ularning hayotiyligi va samimiyligini alohida ta'kidlaydi. Ayniqsa, “Ona duosi” konsepsiyasi orqali shoir ijodining ma'naviy manbai — ona mehri ekanini ko'rsatadi. Bu fikrlar Muhammad Ismoil ijodidagi asosiy g'oyaviy ustunni — onaga muhabbat va uning duosiga tayanishni belgilaydi.
Minhojiddin Mirzo va Farida Afro'z mulohazalarida esa ijodkorning insoniy fazilatlari — kamtarlik, mehnatsevarlik va samimiyat alohida e'tirof etiladi. Ular Muhammad Ismoilni nafaqat shoir, balki katta qalb egasi sifatida ko'rsatadilar. Bu jihat ijod va shaxs uyg'unligini anglatadi: uning asarlaridagi samimiyat uning tabiatidan kelib chiqadi.
Mahmud Toir esa shoirlikni oshiqlik bilan bog'lab, Muhammad Ismoil ijodining asosiy manbai — muhabbat ekanini ta'kidlaydi. Bu muhabbat nafaqat shaxsiy tuyg'u, balki Vatan, inson va hayotga bo'lgan keng qamrovli muhabbatdir.
O'zbekiston Respublikasi Madaniyat vaziri, Xalq artisti Ozodbek Nazarbekov fikrlari esa shoir she'rlarining amaliy qudratini ko'rsatadi. Uning she'rlari qo'shiqqa aylanib, xalq orasida ommalashgani — bu ijodning hayot bilan uzviy bog'liqligidan dalolat. Demak, Muhammad Ismoil so'zi faqat kitobda emas, balki xalq og'zida ham yashaydi.
Nihoyat shoirning vohadoshi, ulug' shoiramiz Halima Xudoyberdiyeva fikrlari umumlashtiruvchi xarakterga ega. U shoir ijodida “qalb butunligi” va “iymon sofligi”ni ko'radi. Bu esa Muhammad Ismoil ijodining eng yuksak bahosidir: uning she'rlari nafaqat badiiy, balki ma'naviy qiymatga ham ega.
Ulug' insonlar fikrlari Muhammad Ismoilni turli qirralardan yoritadi: u — mustaqil ovozga ega shoir, xalqchil ijodkor, muhabbat kuychisi, ma'naviyat targ'ibotchisi va katta qalb sohibi. Bu fikrlar bir-birini to'ldirib, Muhammad Ismoil ijodiy portretini yaxlit va ta'sirchan shaklda namoyon qiladi.
* * *
Muhammad Ismoilning “Taskinim shu…” she'ri — kechikkan idrok, iztirobli tavba va shukrona orqali topilgan ichki taskin haqidagi chuqur lirik-falsafiy asardir. Unda shoir o'z hayotining ortiga nazar tashlab, o'tmish xatolari, yo'qotilgan imkoniyatlar va amalga oshmagan orzular bilan yuzma-yuz keladi. Bu yuzlashuv esa o'quvchini ham o'z qalbiga qarashga undaydi.
She'rning boshlanishiyoq iztirobli iqror bilan ochiladi: “Xato qildim. O'nglanmas xato”. Bu satrlarda pushaymonning og'ir yuki, vaqt ortga qaytmasligining achchiq haqiqati mujassam. Ammo bu faqat shaxsiy afsus emas — bu inson tabiatiga xos umumiy holat. Shu jihatdan, she'r afsus ruhiyatini eslatadi: inson xatolari orqali kamolga yetadi, dard orqali nurga chiqadi.
Shoir “bir she'r keldi, uni haydadim” deya ijodiy ilhomni rad etgan lahzasini eslaydi. Bu — faqat bir asarni yo'qotish emas, balki taqdir tomonidan berilgan ilohiy ne'matni qo'ldan boy berishdir. Eng ta'sirli jihat shundaki, “o'sha she'rni bugun bitta qizcha yozmoqda” — demak, ilhom yo'qolmaydi, u faqat o'z munosib egasini topadi. Bu fikrda ham shoirona qarash bor: ijod abadiy, u bir qalbdan ikkinchisiga ko'chib yuradi.
Muhabbat mavzusi she'rda alohida dard bilan berilgan. “Sevdim, yondim, sevildim hatto, yetolmadim vasliga ammo” misralari ishqning faqat his emas, balki iroda va qat'iyat talab qilishini ko'rsatadi. Shoir keyinchalik anglaydiki, muhabbatda faqat tuyg'u emas, sabot ham zarur. Bu kechikkan anglash esa she'rga falsafiy yuk bag'ishlaydi.
Asarda orzular va hayot haqiqati o'rtasidagi ziddiyat ham chuqur ochilgan. “Orzularim edi bir dunyo” deydi shoir, ammo “ro'zg'orning g'or kulbasi” bu orzularni so'ndirgan. Bu yerda hayotning achchiq haqiqati — tirikchilik tashvishlari insonning ichki olamini qisqartirib qo'yishi ko'rsatiladi. Lekin shoir bu holatni faqat shikoyat bilan emas, anglash bilan qabul qiladi.
She'rning eng muhim nuqtasi — xulosa qismi. “Umr bir bor berilar” degan haqiqat shoir uchun endi oddiy gap emas, balki yurakdan o'tgan, sinovlarda tasdiqlangan haqiqatga aylangan. Bu yerda she'r falsafiy darajaga ko'tariladi.
Biroq asar tushkunlik bilan emas, shukrona bilan yakunlanadi. “Berganiga ham ming bora shukur” — bu satrlar shoirning ruhiy kamolotga yetganini ko'rsatadi. U orzular amalga oshmagan bo'lsa-da, berilgan hayotning o'zi uchun minnatdor.
She'rning kamina Farishtabonu Mahmudovaga bag'ishlangani esa uning ma'naviy davomiyligini anglatadi. Ustoz Muhammad Ismoil meni bir katta adabiy davrada “Farishtabonu MAHMUDOVA — o'zbekning Robiya Adaviyasidir” deb atab, lutf qilib, Robiya al-Adaviya timsoliga qiyoslaydi. Bu — ilohiy muhabbat, poklik va ruhiy yuksaklik mavzularida yozilgan she'rlarimga berilgan eng yuksak baho edi. Demak, shoir o'z o'tmish xatolarini tan olgan holda, yangi avlodda — yoshlar timsolida — shu pok muhabbat va ilohiy ishq davom etayotganini ko'radi. Bu esa unga taskin beradi.
Xulosa qilib aytganda, “Taskinim shu…” — bu afsus va shukrona, yo'qotish va topish, dard va nur o'rtasidagi muvozanat haqidagi she'rdir. U orifona ruhda inson qalbining eng nozik qatlamlarini ochib beradi: inson ba'zan yutqazib, anglaydi; kech qolib, yetiladi; va nihoyat, shukr qilish orqali taskin topadi.
* * *
Muhammad Ismoil taniqli shoirgina bo'lmay, o'tkir nigohli jurnalist hamdir. Uning jamiyat illatlariga qarshi qaratgan so'zi, oila va ma'naviyat masalalaridagi kuyunchakligi uni millat minbarining fidoyi sohibiga aylantirdi. U — mohir dramaturg sifatida inson ruhiyatining eng yashirin burchaklarini ekranga ko'chirdi. Uning asarlari asosida yaratilgan filmlar shunchaki tomosha emas, balki tiriklik darsligidir.
Muhammad Ismoil — zabardast tarjimon sifatida dunyo adabiyoti durdonalarini o'zbek kitobxonining qalbiga yaqinlashtirdi. Markesning sehrli realizmi-yu, Svetayevaning otashnafas she'riyati Muhammad Ismoil nafasi bilan bizning tilimizda yangidan jarangladi. Bu — ijodkorning naqadar keng qamrovli tafakkur sohibi ekanligidan dalolatdir.
Uning ijodiy yo'li — “Tazarru saodati”dan boshlanib, “Boshimdagi tojim onam”gacha davom etgan ulug'vor bir masofadir. Bu yo'l — muhabbat, sadoqat va imon yo'lidir. Mingdan ortiq qo'shiq bo'lib yangrayotgan she'rlari — xalqning yuragiga quyilgan ilohiy ohanglardir.
Muhammad Ismoil timsolida tinimsiz mehnat va Tangri in'om etgan beqiyos iste'dodning uyg'unligini ko'rish mumkin. Zero, shoir ijodi e'tirofga molik.
Albatta, haqiqiy ijodkor o'z umrini faqat yillar bilan emas, balki millat qalbiga baxshida etgan satrlari va yaratgan ma'naviy xazinasi bilan o'lchaydi. Muhammad Ismoil ijodi chindan zabardast, quvvatli ijodga daxldor.
Farishtabonu MAHMUDOVA.