Qalbi daryo, samimiy inson
(Bu o'ylar taniqli publitsist-adib, O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan jurnalist Ahmadjon Meliboyevning 70 yoshga to'lishi munosabati bilan bundan 10 yil avval yozilgan)
1.
“O'zbekiston adabiyoti va san'ati” gazetasining atoqli adib, ulug' yozuvchi Odil Yoqubovdan keyingi bosh muharriri Ahmadjon Meliboyev yetmish yoshga to'libdi.
Professor Laziz Qayumov rahbar bo'lgan “O'zbekiston madaniyati” gazetasi o'rnida tashkil etilgan “O'zbekiston adabiyoti va san'ati” nomli yangi haftalik nashrni o'zbek ziyolilari katta quvonch va hayajon bilan kutib olgan edilar.
Dastavval Asqad Muxtor bosh muharrir bo'lgan bu gazeta — Odil Yoqubov rahbar bo'lib kelganidan so'ng O'zbekiston ommaviy axborot vositalari orasida eng nufuzli o'rinlardan birini egalladi.
Uni nafaqat ziyolilar, balki butun o'zbek xalqi sevib o'qiy boshladi. Unda chop etilgan maqola va matnlarda jamiyatning eng og'riq va azobli muammolari dadil qalamga olinar va toki adolat qaror topmaguncha gazeta ham sira tinchimas edi…
2.
…Rostov-Don shahrida o'tgan bir yarim yillik harbiy xizmatim yakuniga yetib, bahor oyida zaxiraga bo'shatilganimdan so'ng O'zbekistonga emas, balki Mixail Sholoxovning ona yurti — Veshenskaya stanitsaga borgan edim.
“O'zbekiston san'ati” jurnali bosh muharriri, yozuvchi Nurali Qobul tashabbusi bilan taniqli o'zbek jurnalisti Anvar Jo'raboyev Don kazaklari yurtiga borib, mashhur rus yozuvchisi Mixail Sholoxov bilan uchrashib, unga zarhal chopon kiygizgani haqidagi xabarni o'qigandayoq men ham bu muborak go'shalarga borishni yuragimga tugib qo'ygan edim.
Lekin ming afsuski, men borganimda, Mixail Sholoxov vafot etgan edi. 24 may — uning tug'ilgan kuni edi. Unga beraman deb olgan alvon gullarimni endi yozuvchining qabriga qo'ydim. So'ng bir hafta shu yerlarda qolib ketdim.
Mening Rostov-Don shahridagi harbiy xizmatimni tugatib, O'zbekistonga borish o'rniga suyukli yozuvchimni izlab, bu yerlarga kelganimni eshitgan Grigoriy Melexovdek jasur kazak o'g'lonlari va Natalyadek sohibjamol Don qizlari atrofimda parvona edilar.
Veshenskaya stanitsadagi ana shu bir haftalik betakror va unutilmas safarim mahsuli o'laroq dunyoga kelgan “Sholoxov Vatanida” nomli xotiralarimni Odil Yoqubov “Stalin va Sholoxov munosabatlari” rukni ostida “O'zbekiston adabiyoti va san'ati” gazetasida chop etgan edi.
Bu mening O'zbekistondagi eng nufuzli gazetada e'lon qilingan birinchi — jiddiy va salmoqli maqolam edi.
Aytish mumkinki, Odil Yoqubov shu maqola bilan endigina harbiy xizmatni o'tab, o'z yurtiga qaytib kelgan, hali hech kim tanimagan bir yigitni ommaga tanitgan, o'zbek jurnalistikasiga “Ismat Xushev” degan kitoblik bir yigit kirib kelayotganini el-yurtga ma'lum qilgan edi…
3.
“O'zbekiston adabiyoti va san'ati” gazetasi obro'-e'tibori oshib borishi baravarida uning bosh muharriri Odil Yoqubovning ham xalq orasidagi nufuzi benihoya ortib borardi.
Adabiyot gazetasi obunachilari soni millionlardan oshib ketdi. Ijodkorlar uchun bu gazetada o'z ijodini e'lon qilish, jurnalistlar uchun esa shu nashrda ishlash cheksiz baxt va saodat, mislsiz obro' va e'tibor mezoniga aylandi.
Ko'p o'tmay, Odil Yoqubov O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasiga rais bo'lib ko'tarilib ketdi. U kishining o'rniga esa baxti kulgan insonlardan biri — Ahmadjon Meliboyev bosh muharrir bo'lib ko'tarilib keldi.
Ana shunday shonli va suronli kunlarning birida, ne tong va yo ne baxtki, Ismat Xushevga ham bir muddat ana shu ulug' va muborak dargoh — Adabiyot gazetasida jurnalist bo'lib ishlash baxti nasib etdi…
4.
Ahmadjon Meliboyevni men o'shanda ilk bora ko'rib, tanidim.
U kishi nihoyatda samimiy va oliyjanob inson edilar. Adabiyotshunos olim Ibrohim G'afurov u kishining birinchi o'rinbosari edi. Biz ularning har ikkalovini ham o'zimizga ustoz deb bilganmiz.
Mamatqul Hazratqulov, Mahmud Sa'diy, Yoqubjon Xo'jamberdiyev, Murod Abdullayev, Kamol Matyoqubov, Rashid Raupov, Ashurali Jo'rayev, Nafisa No''monova, Muhabbat Turobova, Gulchehra Umarova, Dilorom Ismoilova, Abdunabi Haydarov, Abdumo'min Tilovov, Karim Bahriyev, Bekqul Egamqulov, Ibrat Safoyev, Asror Mo'minov va boshqalar shu ikki ustoz rahbarligida bir oila a'zolariday inoqlik va quvnoqlikda ijod qilardik.
Ahmadjon aka hech qachon birovning ko'nglini qoldirmasdi, nohaq ranjitmasdi. Qaddi-qomati kelishgan, istarasi issiq, askiya va hazilga o'ch, ayni paytda og'ir, bosiq va mulohazali rahbar edilar.
U kishidagi kamtarlik va kamsuqumlik boshqa juda ko'p bosh muharrirlarda yo'q edi…
5.
Ahmadjon Meliboyev Adabiyot gazetasiga bosh muharrirlik qilgan dastlabki yillarda Yozuvchilar uyushmasining a'zosi emas edi.
Holbuki, gazeta O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasining nashri bo'lib, unga rahbar bo'lishni juda ko'p yozuvchilar orzu qilardi.
Adabiyot olamidagi ana o'sha “guruhboz”larning ta'siriga berilibmi, bilmadim, bir gal uyushma yig'ilishlarining birida Ahmadjon akani tanqid qilib, u kishiga tashlanib qolganman:
— Shuncha iste'dodli yozuvchilar turgan bir paytda, hali hatto uyushma a'zosi ham bo'lmagan bu kishining Adabiyot gazetasiga rahbar bo'lib kelishi noto'g'ri bo'lgan… — deb uyalmay-netmay “nutq” so'zlaganman.
Holbuki, o'tgan qator yillar Ahmadjon Meliboyev Adabiyot gazetasiga ba'zi bir manaman degan yozuvchilardan ham, uyushma a'zosi bo'lgan ayrim allomalardan ham ko'ra o'n karra, yuz karra durustroq va afzalroq rahbarlik qilganini isbotladi…
6.
Keyin taqdir ekan, Islom aka bois omadim chopib, o'zim ham ko'tarilib ketdim.
“O'zbekiston adabiyoti va san'ati” gazetasining 1990 yil 5 yanvar sonida “Yangi nashrlarimiz” rukni ostida yangi lavozimdagi Ismat Xushevning “Avval iqtisod…” nomli maqolasi e'lon qilinadi.
Shunda Ahmadjon Meliboyev barcha gina-kuduratlarni unutib, chin yurakdan menga oq yo'l tilagan edi:
Redaksiyadan ilova:
“Gazetamizning sobiq muxbiri, faol jurnalist, “Nomus o'g'rilari”, “Iffat kerakmi?”, “Ijodkorga hurmat shumi?”, “Mahkumalar”, “Prokurorni qanday qo'lga tushirishdi?” singari ko'plab axloqiy-ma'naviy mavzudagi maqolalar va felyetonlar muallifi I.Xushevni yangi jurnalni nashr etishga jalb etilganligi bilan mushtariylarimiz nomidan samimiy qutlaymiz”.
(“O'zbekiston adabiyoti va san'ati” gazetasining 1990 yil 5 yanvar sonidan).
Shunday qilib, “Hayot va iqtisod” jurnaliga bosh muharrir bo'lib besh yil ishladim.
Lekin biror kishi meni: “Iqtisodni tushunmagan bu odam nega “Iqtisod” jurnaliga rahbarlik qiladi?” — deb gapirmadi, tanqid qilmadi.
Holbuki, tanqid qilishi, xuddi men bir paytlar Ahmadjon akaga nisbatan qilgan lo'ttibozlikni qilishi, meni ranjitishi ham mumkin edi.
Nazarimda, meni bu lavozimga shaxsan Islom Karimov ko'targani uchun ham meni ayashgan, yanayam aniqroq aytsam, istihola qilishgan, ko'nglimga qarashgan bo'lsa kerak.
Lekin men Ahmadjon akaning ko'ngliga qaramadim, u kishini xafa qilib qo'yishim mumkin deb o'ylamadim. Shakkoklik va xudbinlik qildim.
Bu dunyoda birovlarning ko'nglini birovlarning ig'vosiga uchib og'ritmaslik lozimligini juda kech anglab yetdim.
Lekin Ahmadjon aka menga nisbatan biror marta ham yomonlik qilmadi, gina saqlamadi, “meni bir paytlar nohaq tanqid qilgan eding”, deb hech qachon yuzimga solmadi…
7.
Ahror Ahmedov degan noshir do'stim bor.
Ahmadjon Meliboyev bilan bir joydan — Olabuqadan. Toshkentda ko'pchilik ularni aka-uka deb o'ylaydi. Lekin aslida bunday emas, ular bir qishloqdan, xolos.
Bir gal Ahror meni o'z yurtiga mehmonga taklif qildi. O'shanda endigina qamoqdan chiqib, ishsiz va ruhsiz yurgan kunlarim edi. Ko'ngli yarim, bir aylanib, havo almashtirib, yuragini yozib keladi, deb o'ylagan, chog'i.
Ahrorning aziz va mehribon ota-onasi, oila a'zolari bilan ko'rishib, ularnikida mehmon bo'lganimizda, yuzlaridan nur yog'ilib turgan, oppoq soqollari o'ziga nihoyatda yarashgan xizrsifat bir mo'ysafid kishi bilan tanishdim.
U kishi Ahmadjon Meliboyevning akalari ekan. Ular oilada besh aka-uka bo'lib, Ahmadjon Meliboyev ularning kenjasi ekan. Iqtisod fanlari doktori, professor Odiljon Olimjonov ham Qirg'izistonning Namanganga tutash Olabuqasidan.
Bir hafta davomida ular bizni rosa mehmon qilishdi. Nohaq hibs bois shikasta bo'lgan va yaralangan o'ksik dilimga malham bo'lishdi.
O'shanda Olabuqadan Toshkentga qaytar ekanman, Ahmadjon akaday mehrigiyo, bag'ri daryo insonni bir paytlar nohaq ranjitganim uchun ich-ichimdan qattiq iztirob chekdim…
8.
Bugun o'ylab qarasam, Ahmadjon akaga yoshlik va g'o'rlik qilgan paytlarim ko'p bo'lgan ekan.
Bu ehtimol, mening Adabiyot gazetasida muqim ishlamaganim bilan bog'liq bo'lsa kerak. Men tahririyatda vaqtincha ishga olingan bo'lib, doimiy ishga o'tkazish masalasida bosh muharrir bilan oramizda qora mushuk o'tgan edi.
Men hamisha “vaqtincha” ishlaydigan xodim bo'lib qolishni istamasdim. Ahmadjon aka esa meni “doimiy” qilib ishga olishga shoshilmasdi…
Keyinchalik o'zim bosh muharrir bo'lib bildimki, rahbar odam kimni qaysi ishga olishni, birovlarning tazyiqisiz, o'zi hal qilgani ma'qul ekan.
Yana shuni bildimki, bir jamoada ishlagandan keyin, har xil guruhlar ta'siriga berilmay, o'z rahbaringga quloq solib — odobli va e'tiborli, xushmuomala bo'lib ishlash kerak ekan.
Masalan, men o'zim bosh muharrir bo'lgan jamoada birorta ham xodimning o'zimga nisbatan shakkoklik qilishiga yo'l ham qo'ymadim, izn ham bermadim. Bunday xatti-harakatlarni sezgan zahoti, so'rab-netib o'tirmay, ularni o'sha zahotiyoq ishdan haydab yuborganman.
Mening ana shu bejilov mulozimlik shashtim va qatag'onim oldida Ahmadjon Meliboyev yuz karra, ming karra bag'ri keng va toqatli, hur fikrli va demokratik rahbar ekanlar…
9.
Ahmadjon akaning qo'llarida ishlaganimda yo'l qo'ygan xatolarim ko'p bo'lgan.
Quyidagi voqea ham ana shu “alamzadalik”ning navbatdagi ko'rinishi bo'lsa, ajab emas.
Ahmadjon Meliboyev “O'zbekiston adabiyoti va san'ati” gazetasiga bosh muharrir bo'lganlarida Sobirjon aka ismli toshkentlik haydovchilari bo'lardi. Ustoz oq rangdagi “GAZ-31” rusumli “Volga”da yurardi.
Redaksiyada navbatchilikda qolgan xodimlarni yarim tunda bosh muharrirning xizmat mashinasi uylariga olib borib qo'yardi.
Biz Sobirjon aka bilan juda inoq edik. Bir gal u kishining Ahmadjon akadan ranjib qolganini eshitdim. Bosh muharrirni shoshilinch Prezident devoniga chaqirib qolishganida Sobirjon aka yo'lovchi tashib, kira qilib yurgan ekan.
O'z vaqtida borolmagani uchun Devondan gap eshitgan Ahmadjon aka o'z o'rnida Sobirjon akani koyigan. Holbuki, u kishi uzoq yillardan buyon tahririyatda ishlagan, Odil Yoqubovni ham olib yurgan.
Shunda men: “Ranjimang, aka, hali o'zim bosh muharrir bo'lib kelsam, istagancha vaqt beraman, kira ishlab olasiz”, deb Sobirjon akaning ko'nglini ko'targandim.
Farishtalar “Omin!” degan ekan, yuqorida yozganimdek, kun kelib men ham ko'tarilib ketdim.
“O'zbekiston adabiyoti va san'ati” gazetasiga emas, balki “Hayot va iqtisod” jurnaliga rahbar bo'ldim. Bir kuni Sobirjon aka huzurimga kelib qoldi. O'sha hazil aralash aytgan gapimni eslatdi. Qarasam, jiddiy aytyapti.
Keyin o'sha va'damga binoan u kishini ishga oldim.
Ahmadjon akadan so'ramadim ham…
10.
Bugun Toshkentdagi bosh muharrirlik lavozimlarining bir nechtasini ko'rib, matbuotga bearmon rahbarlik qilib, endi serhayajonli va shovqin-suronli hayotimning ma'lum bir “istansa”siga kelib to'xtadim.
Endi bir qadar tinchib qolgan “Kanada” nomli umrim bekatidan turib, O'zbekistonda o'tgan o't-olovli yo'llarimga nazar solarkanman, yo'l qo'ygan xato va kamchiliklarim yaqqol ko'zga tashlanadi.
Ahmadjon Meliboyevni Yozuvchilar uyushmasi yig'ilishida ma'nan haqqim bo'lmay turib, nohaq tanqid qilganim uchun, u kishidan so'ramay-netmay haydovchilarini ishga olganim uchun, yoshlik va beboshligim uchun mudom o'zimni aybdor sezaman, xijolat chekaman…
11.
Bugun Toshkentdagi hamkasb do'stlarimdan biri bilan gaplashib qoldim.
Ahmadjon akaning yetmish yoshga to'lishini, kelasi shanba kuni Toshkentdagi muhtasham restoranlarning birida shu sana bois shirin bir tadbir bo'lishini bildim.
XXI asrda internet olami insoniyat uchun yaratgan afsonaviy imkoniyatlardan biri shuki, hozir bir so'z aytsangiz yo yozsangiz, bir daqiqa ichida uni butun dunyo eshitadi, o'qiydi, biladi.
Men bugun bu dil rozlarimni yozishdan maqsad — Ismat Xushevning jurnalist bo'lib shakllanishida o'z munosib hissasini qo'shgan ustozim Ahmadjon Meliboyevni qutlug' yoshlari bilan muborakbod etish va shu bahonada u kishidan — qo'llarida ishlagan paytimdagi xato va kamchiliklarim uchun yana bir bor uzr so'rashdan iborat.
Ahmadjon aka bag'ri keng, mehri daryo va kechiruvchan odam.
Mening olis Kanadadan turib yozgan bu samimiy dil so'zlarimni o'qib, shiringina jilmayib qo'yishlari tabiiy…
12.
Ahmadjon aka Adabiyot gazetasi bosh muharrirligidan Prezident devoniga ko'tarilib ketdi. So'ng Davlat maslahatchisi lavozimiga ham ko'tarildilar.
Besh-o'n yil yuqori idorada ishlab, yana o'z o'rinlariga qaytib keldilar.
Nazarimda, u kishi Devonda ishlasalar ham, Adabiyot gazetasiga o'zlari rahbarlik qilib turgan edilar. Bir necha yillardan keyin yana o'z o'rinlarini borib egalladilar.
Shu o'rinda yana bir gap.
“O'zbekiston adabiyoti va san'ati” gazetasiga bugungi kunga qadar besh taniqli ijodkor rahbarlik qildi: Asqad Muxtor, Odil Yoqubov, Ahmadjon Meliboyev, Sa'dulla Hakim va Sirojiddin Sayyid…
Insof bilan aytganda, Adabiyot gazetasiga Odil Yoqubov va Ahmadjon Meliboyev bosh muharrir bo'lib ishlagan yillar bu nashr O'zbekistonda eng ko'p o'qiladigan nashr edi. Albatta, bu eng avvalo, davr va siyosiy tuzumga bog'liq jarayon.
Odil Yoqubov rahbarlik qilgan o'tish davrida, so'ng Ahmadjon aka boshchilik qilgan mustaqillikning dastlabki yillarida Adabiyot gazetasining obro'-e'tibori nihoyatda baland ekanini bugun hech kim inkor etolmaydi…
13.
Bugun Ahmadjon aka O'zbekiston Milliy universiteti o'qituvchisi, biz bir paytlar o'qigan jurnalistika fakultetida “Matbuot” kafedrasi mudiri.
Men bugun olis Kanadadan turib, universitetda Ahmadjon Meliboyev qo'lida tahsil olayotgan, o'qiyotgan talabalarga havas qilaman. Ularning o'rnida o'zimni, o't-olovli yoshligimni ko'rganday bo'laman. Ular o'zlariga nasib etgan bu iqbol va tole qadriga yetishlarini istayman.
Ahmadjon akaday ulug' va hayratomuz insonlar bilan hamsuhbat va zamondosh bo'lish ularning eng oliy baxti ekanini o'z vaqtida shu oliy saodat qadriga yetmagan muhojir jurnalist nomidan eslatib o'tmoqchiman.
“Etmishga ham to'lib qo'yibmiz”, — deb o'ksinib yurmang, Ahmadjon aka. Siz hali ham qirq yoshdagi qirchillama yigitday navqiron va ko'rkamsiz.
Doim shunday bo'lib qoling, ilohim…
Ismat XUShEV,
“Dunyo o'zbeklari” internet nashri
bosh muharriri.
Toronto shahri, Kanada.
2016 yil 14 mart, yakshanba.