Yuksak nomga sazovor inson

Akademik Akmal SAIDOV haqida so'z

Akademik degan yuksak darajaga erishish — bu albatta oson emas. Bunday baxt har kimga ham nasib qilavermaydi. Akademiklar millatning faxri, g'ururi, xalqning yuzi, desak, hech qanday mubolag'a bo'lmaydi.

Shavkat MIRZIYOYEV

O'ninchi yildirki, mamlakatimizda ilm-fan, ta'lim-tarbiya, sog'liqni saqlash va boshqa sohalarni dunyoda hech kimdan kam bo'lmagan holda rivojlantirish — Yangi O'zbekistonning asosini tashkil qilmoqda. Buning uchun barcha shart-sharoitlar yaratib berilgan, imkoniyatlar eshigi ochilmoqda.

Ma'lumki, Davlatimiz rahbari mintaqaviy hamkorlikni yanada mustahkamlash bo'yicha yangi tashabbuslarni ilgari surdi. 2025 yil 16 noyabr kuni Toshkentda Prezidentimiz raisligida o'tkazilgan Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining yettinchi maslahat uchrashuvi g'oyat katta tarixiy ahamiyatga ega voqea bo'ldi. Maslahat uchrashuvi yakunida qabul qilingan hujjatlar va ilgari surilgan tashabbuslarda barqaror, xavfsiz va farovon Markaziy Osiyoni barpo etishdek umumiy maqsad o'z tajassumini topgani tahsinga sazovor, albatta. Darvoqe, bu global uchrashuv, ya'ni mintaqaviy o'ziga xoslik va xalqaro-huquqiy ob'yektivlikning yakunlari haqida o'zining chuqur g'oya-fikrlarini ifoda qilgan O'zR FA akademigi Akmal Xolmatovich Saidov o'tgan yili Rossiya Fanlar akademiyasining ijtimoiy fanlar bo'yicha xorijiy akademigi etib saylandi.

Akmal Saidov asli yangiyo'llik. 1958 yilda tavallud topgan. U Toshkent davlat universiteti (hozirgi O'zMU)ning huquqshunoslik fakultetini imtiyozli tamomlab, sobiq Ittifoq Fanlar akademiyasining Davlat va huquq instituti aspiranturasida o'qidi hamda 1984 yili nomzodlik dissertatsiyasini yoqladi. 1990 yilda yuridik fanlari doktori ilmiy darajasini oldi. 1993 yilda xalqaro va qiyosiy huquq professori ilmiy unvonini oldi.

Dastlab O'zR FA Falsafa va huquq institutining katta ilmiy xodimi, sektor mudiri va direktori, O'zbekiston Yoshlar tashkilotlari qo'mitasi raisi, Prezident huzuridagi Jahon muammolari instituti direktori va Toshkent davlat yuridik instituti rektori lavozimlarida samarali faoliyat yuritdi. U O'zbekistonning ilk diplomatlaridan sanaladi. 1994-1996 yillarda O'zbekiston Respublikasining Fransiyadagi Favqulodda va muxtor elchisi, shuningdek, O'zbekistonning YuNESKO huzuridagi doimiy vakili sifatida faoliyat ko'rsatgan. Parijda Amir Temurning 660 yillik va Mirzo Ulug'bekning 600 yillik yubileylarini tashkil etishda tashabbuskorlik ko'rsatgan.

Taniqli olim, zakiy inson Akmal Xolmatovich 1996 yildan buyon Inson huquqlari bo'yicha O'zbekiston Respublikasi Milliy markazi direktori bo'lib ishlamoqda. 1997 yildan Oliy Majlis Qonunchilik palatasi deputatligiga bir necha bor saylanib, parlament tarkibida faol ish olib bormoqda. 2000 yildan buyon u O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi Demokratik institutlar va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish masalalari qo'mitasi raisi, 2020 yildan O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi Spikerining birinchi o'rinbosari lavozimida faoliyat yuritdi. 2020-2023 yillarda dunyo parlamentlarining asosiy xalqaro organi hisoblanuvchi Parlamentlararo ittifoqning vitse-prezidenti etib saylandi.

Mustaqillikning dastlabki kunlaridanoq Akmal Saidov O'zbekiston milliy huquq tizimi asoslarini shakllantirishda faol ishtirok etib keladi. U 1990-1992 yillarda O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy komissiyasining a'zosi sifatida saylov qonunlari, demokratik institutlar (Ombudsman, referendum, fuqarolar murojaatlari), nodavlat notijorat tashkilotlari, fuqarolarning o'zini o'zi boshqarish organlari, ommaviy axborot vositalari, fuqarolik jamiyati institutlari to'g'risidagi qonunlarning tashabbuskori va ijodkorlaridan biri bo'ldi. 2022 yildan boshlab Konstitutsiyaviy komissiya raisi sifatida Yangi O'zbekistonning yangilanayotgan Konstitutsiyasi loyihasini tayyorlash, uning umumxalq muhokamasi, turli xil ekspertizadan o'tkazish va takomillashtirish ishlarida bevosita ishtirok etdi.

Akmal Saidov asosiy vazifalari bilan birga oliy ta'lim muassasalarida xalqaro va qiyosiy huquq, islom huquqi, inson huquqi nazariyasi va amaliyoti fanlaridan dars berib keladi. U xalqaro va qiyosiy huquq professori sifatida o'z ilmiy maktabini yaratgan. Uning rahbarligida hozirgi kunga qadar 50 dan ortiq fan nomzodi va fan doktorlari ilmiy ishini yoqlagan. Alloma olim tomonidan yurtimizning yirik oliy ta'lim muassasalarida xalqaro huquq, huquqshunoslik, islom huquqi, inson huquqlari nazariyasi va amaliyoti, YuNESKOning inson huquqlari, demokratiya, bag'rikenglik va xalqaro kafedralariga ilk bor asos solingan. Yetuk olim Samarqandda YuNESKOning Markaziy Osiyoni o'rganish xalqaro instituti tashkil etilishida ham o'z hissasini qo'shgan. Xalqaro qiyosiy huquq akademiyasining muxbir a'zosi, Konstitutsiyaviy huquq xalqaro assotsiatsiyasining haqiqiy a'zosi, Fransiya Qiyosiy qonunshunoslik jamiyatining xorijiy a'zosi, Osiyo va Tinch okeani mintaqasi yuristlari xalqaro assotsiatsiyasi va Rossiya Xalqaro huquq assotsiatsiyasi a'zosi, shuningdek, Sorbonna universitetining faxriy professoridir. Akademik Akmal Saidov qiyosiy huquqshunoslik, xalqaro huquq, konstitutsiyaviy huquq, inson huquqlari xalqaro huquqi, davlat va huquq nazariyasi tarixi, islom huquqi bo'yicha 30 dan ortiq ilmiy asarlar hamda o'quv qo'llanmalari, 350 dan ziyod risola va ilmiy maqolalar muallifidir. Domlaning dil bitiklari AQSh, Buyuk Britaniya, Avstriya, Fransiya, Italiya, Hindiston, Xitoy, Yaponiya, Janubiy Koreya, Germaniya, Polsha, Belgiya, Rossiya, Ukraina, Qozog'iston va boshqa davlatlarda nashr qilingan. U 200 dan ortiq xalqaro ilmiy anjumanlarda qatnashgan.

Mashhur olim milliy va xalqaro huquqning o'zaro munosabatlari hamda xalqaro huquqni o'rganish bilan faol shug'ullanadi. Shu munosabat bilan uning “Obщepriznannыe prava cheloveka” (Moskva, 2002), “Mejdunarodnoe pravo prav cheloveka” (Moskva, 2002), “Mejdunarodnoe pravo i izbiratelnoe zakonodatelstvo Respubliki Uzbekistan” (Toshkent, 2004) monografiyalari amaliyotga joriy qilingan. Akmal Saidov “Amir Temur va Fransiya”, “Amir Temur — dunyo ilm-fani ko'zgusida”, “Attorshunoslik” kabi bir qator yirik hajmdagi kitoblar muallifidir.

Ayniqsa, o'zbek kitobxonini G'arbning yurist-adiblari ijodi bilan tanishtirish Akmal Saidovning ma'naviy-ma'rifiy faoliyatida alohida o'rin tutadi. Bu yo'nalishda olimning “Shekspir va yurisprudensiya” (Toshkent, 2011), “Dante — yurist” (Toshkent, 2011), “Immanuil Kantning falsafiy-huquqiy merosi va zamonaviy yurisprudensiya” (Toshkent, 2012), “Hofman nemis va o'zbek yuristi nigohida” (Toshkent, 2013), “11 fransuz yurist-adiblari” (Toshkent, 2013), “Kafka — yurist” Toshkent, 2013), “Gyote kak yurist” Toshkent, 2014) kabi bir qancha asarlari o'zbek, rus, ingliz, fransuz va nemis tillarida nashr etilgan. U Imom Termiziyning “Sunani Termiziy”, Burhoniddin Marg'inoniyning shoh asari — “Hidoya” kitoblarini o'zbek tilida chop etish tashabbuskori hamda mas'ul muharriridir.

Hozirgi paytda farzandlarimiz sevib mutolaa qilayotgan Ernst Teodor Amadey Hofman qalamiga mansub “Hofman ertaklari” kitobi, Antuan de Sent-Ekzyuperining “Kichkina shahzoda”, Viktor Gyugoning “Klod Gyo” kabi sara asarlarining o'zbek tilida nashr etilishida tashabbuskor bo'ldi. Akmal Saidovning xizmatlari hukumatimiz tomonidan munosib e'tirof etilgan. U 1998 yilda “O'zbekiston belgisi” ko'krak nishoni, 2002 yilda “Mehnat shuhrati” ordeni, 2006 yilda “Do'stlik” ordeni, 2017 yilda “El yurt hurmati” ordeni bilan taqdirlangan.

Akmal Saidovning va'zxonlik tili va ma'ruzalari ravonligi ham tahsinga loyiq. Ustoz jurnalist Ahmadjon Meliboyev ta'kidlaganidek: “Ravon nutq, ta'sirchan talaffuz — insonning hech narsaga qiyoslab bo'lmaydigan ma'naviy boyligi. O'z tilida, shu bilan birga boshqa tillarda mukammal so'zlay oladigan, fikrini tiniq ifoda etishga qodir kishilar fazilat bobida komillikka yaqin turadilar”.

Men ham bunga Rossiya Fanlar akademiyasining xorijiy akademigi Akmal Xolmatovich bilan muloqotda amin bo'ldim.

O'ttiz yildan buyon Inson huquqlari bo'yicha O'zbekiston Respublikasi Milliy markazi rahbari — Rossiya FA xorijiy akademigi to'g'risida taniqli shoir, senator Abdusaid Ko'chimov “Bugunning rahbarlari” she'rida ushbu tesha tegmagan satrlarni unga bag'ishlagandek go'yo:

Rahbar — millat sharafi.

Rahbar — millat ko'zgusi.

Oqil rahbar, chin rahbar,

elning sarbadoridir.

Noshudlar bir kun so'zsiz

somon kabi to'zg'usi,

Botir erlar el-yurtning

iftixori, oridir…

Karim NORMATOV,

professor.