Ocherklar ustasi

O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan jurnalist

Mirsharof Muhsimov hayot va ijod yo'li

1966 yilning oltin kuzi. Moskvada otalar shon-shuhrati yo'llari bo'ylab yurish qatnashchilarining Butunittifoq II slyoti bo'lib o'tayotgan edi. Xoroshevskoe shossesidagi “Chodirlar shaharchasi” o'z quchog'iga yosh iztoparlarni olgan. Bir kuni ertalab Volokilaskaga jo'nash oldidan unutilmas tarixiy uchrashuv bo'ldi. Shaharchaga qora “Volga” kelib to'xtadi. Undan birinchi bo'lib keng yag'rinli va novchadan kelgan general, so'ngra o'rta bo'yli, xuddi suratdagidek chehrasidan iliq tabassum barq urib turgan birinchi kosmonavt Yuriy Gagarin tushib, O'zbekiston chodiri tomon kela boshladi.

— Gagarin keldi! Ga-ga-rin! — degan qichqiriqlar boshlandi. Bular orasida slyotni yoritish uchun borgan “Yosh leninchi” (hozirgi “Yoshlar ovozi”) gazetasi maxsus muxbiri Mirsharof Muhsimov ham bor edi.

Mashhur kosmonavt hamma bilan birma-bir ko'rishib, hol-ahvol so'radi.

— Vatan uchun, xalq uchun hamisha tayyor turinglar! — deb samimiy tilaklar bildirdi.

Fursatdan foydalanib, Mirsharof aka Gagarindan intervyu oldi. Suhbatda shunday satrlar bor edi: “Shuni ma'lum qilamanki, hatto inson bilan birinchi marta koinotda parvoz qilgan “Vostok” kosmik kemasining mo''jazgina kabinasida o'zbek paxtasidan tayyorlangan buyumlar ham bor edi: jumladan, koinotda O'zbekistonda yetishtirilgan paxtadan to'qilgan gazlamadan tikilgan ichki kiyim meni isitib turdi”. Bu iliq samimiy jumlalarda o'zbek xalqiga samimiy, chuqur hurmat mavj urib turar edi.

Yuriy Gagarin ibn Sino, Abu Rayhon Beruniyning avlodi, o'zbek xalqining asl farzandi, kosmik parvozlarni tayyorlab, o'tkazish va fazo tibbiyotiga kamtarona xizmati singgan Abduxalil Mansurov haqida (garchand uning ism-sharifini keltirmagan bo'lsa-da, chunki o'sha paytda uning nomi ham boshqalar qatori davlat “siri” hisoblanardi) shunday deb yozgandi:

“Fazoga uchishga tayyorlashda va amalga oshirishda bevosita turli millat vakillari qatnashdilar. Insonning bepoyon koinotga uchish jarayonini o'rganayotgan va bu parvozning bexatarligini ta'minlayotgan olimlar va vrachlar orasida o'zbek xalqining ajoyib farzandi, asr quyoshi Toshkentda tug'ilib o'sgan tajribali vrach, Ulug' Vatan urushi qatnashchisi, iste'dodli olim ham bor”.

Gagarin tilga olib o'tgan iste'dodli olim Abduxalil Mansurov bo'lib chiqdi. Mirsharof aka u haqda “Qaldirg'ochlar bahorda uchadi” sarlavhali ilmiy ocherk yozgan edi.

O'zbek jurnalisti Mirsharof Muhsimov birinchi bo'lib kosmonavt Gagarindan intervyu olganligi haqida ko'rsatuv ham bor.

— Markazkomga bir topshiriq yuzasidan borgan edim, — deb eslaydi ustoz Mirsharof aka. — Lift oldida turgan edim, shu payt Markazkom xodimi, O'zbekiston xalq shoiri Barot Boyqobilov meni ko'rib qoldi. Gaplashib tursak, ko'cha eshikdan bo'ydor bir kishi kirib keldi. Telpagini bostirib olgan, usti-boshi qor. Tashqarida qor bo'ralab yog'ib turibdi. U kishi kelib: “Barotjon, yaxshimisiz?” deb qo'l olishib ko'rishdi. So'ng menga ham qo'l uzatdi. Shu payt lift ochildi. Men ham chiqmoqchi edim, Barot aka: “Chiqmang, — deb yelkamdan ushlab qoldi. — Bu kishi Sharof Rashidov-ku!”

Bu tarixiy uchrashuv Mirsharof akaning xotirasida bir umr muhrlanib qoldi.

Atoqli davlat va jamoat arbobi, yozuvchi Sharof Rashidov bilan bog'liq yana bir tarixiy voqea haqida:

— Bir kuni “Sovet O'zbekistoni” (hozirgi “O'zbekiston ovozi”) bosh muharriri Maqsud Qoriyev koinotga uchirilgan gazetamizning fotonusxasini menga uzatar ekan: “Buni asrab qo'y, bir kun senga asqatadi”, dedi, — deya eslaydi Mirsharof aka. — Xuddi o'sha kun keldi. Sharof Rashidov tavalludining yuz yilligi arafasida gazetada “Koinotda bo'lgan o'zbek gazetasi” sarlavhali shov-shuvga sabab bo'lgan maqola bosildi.

O'tgan asrning 70-yillarida insoniyat tarixida birinchi marta fazoga parvoz qilgan “Soyuz-Apollon” xalqaro kemalarini tutashtirishga hozirlik ko'rilayotgan bir pallada O'zbekiston rahbari Sharof Rashidov hech kimning xayoliga kelmagan bir ishning tashabbuskori bo'ldi. U kishi “Soyuz-19” kemasida “Sovet O'zbekistoni” gazetasining samoga parvozini uyushtirishga erishgan edi. Otaxon gazetaning 1975 yil, 13 iyul, 163-soni kosmosda bo'lib qaytgani haqiqat.

Gazetaning ushbu soni Boyqo'ng'irga — uchuvchilar Aleksey Leonov va Valeriy Kubasovga yetkazib beriladi.

“Soyuz” parvozi muvaffaqiyatli yakunlangach, fazoga chiqib qaytgan gazeta shaxsan Sharof Rashidovga topshirildi. Kosmonavtlar Aleksey Leonov va Valeriy Kubasov gazetaning birinchi sahifasiga shunday dastxat yozishgan ekan:

“Hurmatli Sharof Rashidovich! Sizga va O'zbekistondagi barcha mehnatkashlarga to'qqizinchi besh yillikning yakunlovchi yilida yangidan-yangi yutuqlar tilaymiz!

“Soyuz-19” kemasi borti, 15.07.1975 yil”.

Gazetaning birinchi sahifasi tepasiga esa “gazeta fazoda bo'ldi” deb yozib qo'yilgan edi.

Sharof Rashidovdek buyuk insonning matbuotga naqadar e'tibori kuchli bo'lganini ushbu misol orqali ham ko'rish mumkin.

Bir kuni Maqsud Qoriyev o'z xonasiga Abdukarim Nabixo'jayev, Murodjon Mansurov, Mirsharof Muhsimov, Jo'ra Sa'dullayevlarni chaqirib: “Sharof Rashidov bizga mas'uliyatli topshiriq berdilar. “O'zbekiston qo'riqlari” kitobini yozishimiz kerak”, dedi.

Hamma ishga kirishib ketadi. Mirsharof Muhsimov Mirzacho'lni o'zlashtirish haqida turkum maqolalar tayyorlashi kerak edi.

Qahraton qishda cho'lning u tomonidan kirib, bu tomonidan chiqadi. Kitobga so'zboshini shaxsan Sharof Rashidov yozib beradi. Bu kitob hukumat mukofotiga ham sazovor bo'ladi.

So'zboshida Sharof Rashidov shunday yozgan edi: “Shu o'rinda qo'riq haqida yozish, xalqimiz ko'rsatgan qahramonlikni kuylash, uni tarannum etish olijanob ishdir. Xalqimizning yangi yerlarini o'zlashtirish sohasidagi ishlari bamisoli xalq qudratiga qo'yilgan haykalga, avloddan-avlodga o'tib kelayotgan qo'shiqqa o'xshaydi…”

Kezi kelganda, 80-yillarda o'zbek xalqiga qilingan yana bir qatag'onni eslash o'rinlidir. Bu ham bevosita Sharof Rashidov nomi bilan bog'liqdir. Markazdan jallod Gdlyan, Ivanov boshchiligidagi bir guruh desantchilar tashlanadi. Ko'chalarimizda quturgan itdek izg'ib, xonadonlarga kirib, “pulni chiqar, oltinni chiqar” deya dag'dag'aga tushdilar.

Qama-qama avjiga chiqdi. Qanchadan-qancha begunoh odamlar “Moskovskaya tishina” qamoqxonalarida so'roqqa tutildi! “Paxta ishi”, “O'zbek ishi” qancha begunohlarning boshini yedi.

Ustoz Mirsharof aka shunday xotirlaydi:

— Gdlyan bilan Ivanovning “Kremlyovskie dela” kitobini bir necha marta qayta-qayta o'qib chiqqanman. O'qidim-u tepa sochim tikka bo'ldi. Alhazar, nimalarni yozmagan — yoqa ushlaysiz. Ular o'zbek xalqini qatag'on qilmagan emish. Ularni poraxo'rlardan himoya qilganmish. Sutdek oppoqmish. Yo, tavba! Yigirmaga yaqin obkom kotibi, yigirmaga yaqin generalni qamoqqa tashlaganini ochiqdan-ochiq yozishadi. Qanchadan-qancha obkom, gorkom kotiblari, generallar o'z joniga qasd qildilar. O'zbekiston paxta sanoati vaziri Vahobjon Usmonov otishga hukm qilindi. U “mening vijdonim pok” deb o'limga tik boqdi. Qanchadan-qancha begunoh yurtdoshlarimizning qabrlari o'zga yurtlarda qolib ketdi.

Bosh kotib Gorbachyov ustidan mamlakatni xonavayron qilgani uchun jinoiy ish qo'zg'atgan moskvalik prokuror Viktor Ilyuxin: “Gdlyan bilan Ivanov O'zbekistonning boshiga 1937 yildagi qatag'onni soldi”, — deganida qanchalar haq edi.

Bir kuni nashriyotimiz majlislar zalida matbuot konferensiyasi o'tkazildi. Unda O'zbekistonning o'sha paytdagi Bosh prokurori Buturlin boshchiligida Gdlyan va Ivanov bilan uchrashuv bo'lib o'tdi. Zal jurnalistlar bilan to'la.

Prokuror Buturlin qisqacha nutqi bilan muloqotni ochdi. Qirra burunli, burgutni eslatuvchi Gdlyan, o'sik soqolli, buldog kuchukchani eslatuvchi Ivanovlar to'rda kerilib o'tirishardi. Muloqot qizigandan-qizidi.

Bir vaqt old qatorda o'tirgan yozuvchi-jurnalist Xurshid Do'stmuhammad dast o'rnidan turib:

— Sizlar qachongacha o'zbek xalqini qatag'on qilasizlar?! — deb qoldi.

Kutilmagan bu savoldan Gdlyan bilan Ivanov tillari kalimaga kelmay qoldi. So'ng o'zlariga keldi, shekilli:

— Biz bu yerga qatag'on qilish uchun emas, o'zbek xalqini poraxo'rlardan ozod qilish uchun kelganmiz, — dedi Gdlyan.

Zalda kulgi ko'tarildi. Xurshid Do'stmuhammad yana luqma tashladi:

— Poraxo'rlar, ana, tepada o'tiribdi! — dedi.

Qarasa, ish chappasiga ketmoqda. Buturlin muloqotni yumaloq-yostiq qilib yakunlab:

— Bizning boshqa joyda ham uchrashuvimiz bor, — deb boshlarini eggancha sharmanda bo'lib zaldan chiqib ketishdi.

Qaytar dunyo deydilar. O'sha nonko'rlarning biri tildan qoldi, birining ko'zi g'ilay bo'lib qoldi. Biri yakkamoxov bo'lib, odamlar unga duch kelsa, teskari qarab o'tadigan bo'ldi.

Ustozni tinglab o'tiribman-u, o'sha yillardagi voqealar, ayanchli taqdirlar bir-bir ko'z o'ngimdan o'tadi.

Ustoz Mirsharof aka rossiyalik mashhur jurnalist Agranovskiyning ilmiy ocherklarini muntazam o'qib borardi. Bir kuni bo'lim mudiri O'ktam Usmonovga:

— Keling, biz ham o'zbek jurnalistikasiga ilmiy ocherk janrini olib kiraylik, — dedi.

Bu g'oyani o'sha vaqtdagi “Sovet O'zbekistoni” gazetasining  bosh muharriri Maqsud Qoriyev ham ma'qullaydi. Shunday qilib, “Yo'l yursa ham mo'l yurib…” dastlabki ilmiy ocherk paydo bo'ladi.

…Norqul Eshnazarovning bir oyog'i tog'u toshda, bir oyog'i laboratoriyada degan e'tirofni o'qigan Norqul aka: “Bo'ri bilan geologni oyog'i boqadi”, — deb hazillashadi.

Olim dunyo paleontologiyasida topilma qoldiqlari jadvaliga “Eshnazarov nomi bilan” kiritildi.

Shunday qilib, o'zbek jurnalistikasida yangi janr — ilmiy ocherk kashf etildi. Professor Ochil Tog'ayev ilmiy ocherk o'zbek jurnalistikasini yangi janr bilan boyitdi, degan bo'lsa, atoqli adib Odil Yoqubov: “Ilmiy ocherk o'zbek jurnalistikasida katta yangilik bo'ldi”, — degandi.

Bir kuni Mirsharof aka Maqsud Qoriyevning huzuriga kirib, taniqli jarroh Vosit Vohidov haqida maqola yozmoqchiligini aytadi.

Shunda Maqsud aka:

— Bu olim jurnalistlarni oldiga yaqinlashtirmaydi degan gapni eshitganman. Qanaqa bo'larkan? Mayli, bir urinib ko'ring, — deb rozilik beradi.

O'zbekistonda ham tug'ma va orttirilgan yurak poroglari operatsiyalari o'tkazilayotgan edi. Nega shu haqda yozmaslik kerak?

1960 yil iyun oyida mashhur jarroh professor Yu.N.Meshalkin Toshkentdagi tez yordam instituti klinikasida og'ir yurak kasalligiga uchragan 15 kishini operatsiya qiladi.

O'shanda dotsentlardan V.Vohidov, S.A'zamxo'jayev va boshqalar operatsiyada ishtirok etishgan edi.

Shunday qilib, O'rta Osiyoda ilk bor yurak operatsiyasi muvaffaqiyatli o'tkaziladi.

Ana shundan keyin jarroh Vosit Vohidov mustaqil operatsiyalar o'tkazishga bel bog'ladi. Yuzlab bemorlarni hayotga qaytardi.

Akademik Vohidov shogirdlariga doim: “Jarroh mergan kabi — adashishga haqqi yo'q”, — deb ta'kidlar ekan.

Mirsharof aka olimning huzuriga yo'l oladi.

Jarroh operatsiyada ekan, biroz kutadi. Jarroh biroz toliqqan ko'rinardi, u Mirsharof akani sovuqqina kutib oladi. Maqsadni anglagach: “Men yozishga arziydigan ish qilganim yo'q”, deb rad javobini beradi. Mirsharof aka quruq qo'l bilan qaytishni istamaydi, jarrohning shogirdi Erkin Islombekovdan ba'zi kerakli ma'lumotlarni olib, uyga qaytadi va maqolani yozishga o'tiradi.

Bir hafta o'tgach, maqola nusxasini olib boradi.

— Yana keldingizmi? — dedi Vosit aka.

— Maqolamni ko'rib bersangiz, — deydi Mirsharof aka.

— Men bilan gaplashmay turib qanday maqola yozdingiz? Mayli, ko'rib qo'yaman, olib ketarsiz, — dedi olim.

Bir necha kundan so'ng Mirsharof aka yana boradi.

— O'qib chiqdim, ma'qul, biroq ismi-sharifim ko'payib ketibdi, bitta joyida qoldirsangiz mayli, qolgan joyida professormi, olimmi deb qo'yarsiz.

“Kaftdagi yurak” sarlavhali ilmiy ocherki bosib chiqarilgan kuni kasbdoshlar tabriklashar ekan: “Qanday erishdingiz?” deb hayratlanishadi.

Topshirilgan ishni qiyomiga yetkazib bajarish ustozga xos fazilat. Uning “Kaftdagi yurak”, “Qaldirg'ochlar bahorda uchadi”, “Javohirlar sandig'i” singari ilmiy ocherklari bunga yaqqol dalolatdir.

Jurnalistlik ham, tadqiqotchilik ham oson ish emas. Asalning shifobaxshligiga bag'ishlangan “Ming bir dard davosi” sarlavhali ocherk (1976 yil) professor Salomat Yo'ldoshevaga bag'ishlangan edi.

O'shanda olima maqolani o'qib chiqib, uning tagiga shunday deb yozib qo'ygan ekan: “O'rtoq Muhsimovning maqolasi ilm-fan nuqtai nazaridan zamon talablariga to'la javob beradi. Respublikamizda asalarichilikni rivojlantirishning muammolari to'g'risidagi mulohazalari g'oyat qimmatlidir. Professor S.Yo'ldosheva”.

Ustozning hayoti adabiyot ichida, kitoblar ichida. Qachon qaramang, qo'llaridan kitob tushmaydi. To'qsonni qoralab qo'ygan bo'lsa-da, hamon ko'zoynaksiz o'qiydi.

“Avlodlar qissasi”, “Hayot bahori”, “Allomalar”, “O'zbekiston yulduzlari”, “O'zbekiston qo'riqlari” kitoblari hammuallifi.

Mirsharof Muhsimov qaysi mavzuda qalam tebratmasin, tasvirlamoqchi bo'lgan qahramon yoki voqeani har taraflama puxta o'rganardi va yangicha talqin etardi, bu esa u yozgan ocherklarning badiiy bo'lishini ta'minlagan, albatta. Uning kosmonavtika meditsinasi bo'yicha ilmiy tadqiqotlar olib borgan professor Abduxalil Mansurov haqida yozgan “Qaldirg'ochlar bahorda uchadi” va g'o'za radiobiologiyasi fani bilimdoni, professor Nabijon Nazarov haqidagi ocherklarida olimlar qiyofasi ochib berilgan. “AN-401 parvozi” haqidagi Aleksandr Matrasov jasoratini takrorlagan farg'onalik Karim Sultonov to'g'risidagi “O't edi, olov edi” ocherki ham og'izga tushgandi.

O'zim shohid bo'lgan bir do'stlikni aytib o'tmoqchiman. Mirsharof aka elimizning suyukli adibi, O'zbekiston xalq shoiri Abdulla Oripov bilan qalin do'st edi.

Ular yelkani yelkaga qo'yib dardlashardi.

Do'stlarning suhbati tugamasdi, oxiri ko'rinmas edi.

Abdulla Oripov vafot etganida qattiq qayg'uga botdi.

Ustoz Mirsharof akani yana bir qayg'u hamon qiynab keladi. Turmush o'rtog'i Maqsuda Rahimboyeva juda yosh hayotdan ko'z yumdi. Garchi, ko'rsatmagan shifokorlari qolmadi. Orttirilgan yurak porogi, uning ustiga, jigar xastaligi hayotdan olib ketdi.

Ustozning shunday she'riy satrlari bor:

 

O'zimni qo'yarga joy topolmayman,

Kuyingni kuylashga kuy topolmayman.

O'yimni o'ylashga o'y topolmayman,

Yulduzli osmonda oy topolmayman.

Eh, mening oyimni kim olib ketdi?

Bag'rimdan gulimni kim yulib ketdi?

 

Oilaga sadoqatni ustozdan o'rganish kerak, boshqa uylanmadi. Hamma narsadan ko'ra farzandlarini ustun ko'rdi. Shuning uchun ular otalarining issiq-sovug'idan hamisha xabar olishadi. Bugungi kunda Mirsharof aka besh nevara, sakkiz evaraning tabarruk bobosi!..

Katta qizi Nodira Aliyeva nafaqada, kichik qizi Dilfuza Muhsimova Bektemirdagi oilaviy poliklinikaning bosh shifokori.

Hayot gashtini surayotgan ustoz to'qsonga kirib qo'yibdi. Ota-onasi irim qilib, 105 yoshli Mirsharof bobosi kabi uzoq umr ko'rsin deb Mirsharof ismini qo'yishgan ekan. Shunday bo'lsin, ustoz yuzlardan oshib yursinlar, deya niyat qilamiz.

Murod AVEZOV,

O'zbekiston Jurnalistlar

uyushmasi a'zosi.