Қирқ йил ортга қайтиб…
Курсдош жўрам, таниқли фотожурналист Алимурод Мамадаминов (Муҳаммад Амин) билан машинани автотураргоҳга жойлаштириб, Талабалар шаҳарчасининг сокин, салқин пиёдалар йўлаги бўйлаб Миллий университетнинг бош корпуси сари йўл олдик. Азим дов-дарахтлар, ўйингоҳ, кутубхона, ётоқхоналарга бир-бир кўз ташлаб, қирқ йил олдинги манзаралар билан чоғиштириб, секин одимладик. Иккимизнинг ҳам ичимизда қувонч, ҳаяжон — ҳозир курсдошлар билан учрашамиз. Нигоҳларимиз тўқнашиши билан шодон қаҳқаҳа отганча бир-биримизни бағримизга босамиз.
Бундан қирқ йил аввал биз навқирон ёшлар эдик, ён-веримиздаги воқеа-ҳодисотга холислик билан қарайдиган, тасвирлайдиган, классик анъаналар чегарасига дахл қилаётган ва ботинимизда ҳамма нарса бошқача бўлишига орзуманд — модерн ҳаётга ошна тутинаётган, аммо севги-муҳаббатга ошуфта йигит-қизлар эдик. Узундан-узун баҳсу мунозараларимизнинг адоғи бўлмасди. Ҳар ким ўз фикрида собит қоларди, ҳеч ким бўйин бергиси келмасди. Aммо ғўр ғурур мушоҳада қилиш, янги-янги маълумотлардан завқланиш ҳиссини яшира олмасди.
Вақт машинаси елдай учиб боряпти, мана, бугун ҳар биримизнинг оиламиз, ютуқ ва ғалабаларга, хато ва камчиликларга тўла ўз ҳаёт йўлимиз бор. Йўллар орасида завқ-шавқ, ёшлик сурурини бирга тотган, беғубор, туғёнли дамларни бирга ўтказган талабалик йиллари юрагимизга ўзгача ҳисларни қолдириб кетган.
Бизнинг учрашувимиз анъанавий йўсинда бошланди. Ўзбекистондаги барча илмгоҳларнинг онаси — биринчи рақамли “альма матер”и бош корпуси ёнида тўпланиб, бир-биримизга ижод намуналаримизни, китобларимизни инъом этиб, қирқ йил аввал таҳсил олган аудиториямизни, ўқув корпусини кўргали чоғландик. Ҳайҳот, янги иқтисодий ҳаётнинг янги эпкинлари журналистика факультетини ҳам четлаб ўтмабди: “журфак” ва “филфак” бирлаштирилибди. Деканнинг айтишича, журналистлар ижтимоий фанлар факультети талабалари билан биргаликда бошқа бинода таҳсил оларкан.
Ўзимиз ўқиган аудиторияга кирганимизда бизни янги факультет декани қарши олди. Декан биз билан суҳбати давомида бугун дорилфунунга франциялик меҳмонлар келаётгани, журналистика бўлимининг икки нафар талабаси билан дуторда репетиция ўтказаётганини айтиб берди ва қизлардан бизнинг ташрифимиз муносабати билан мумтоз куйлардан парчалар ижро этиб беришни сўради. Бўлажак касбдошларимиздан ғурур туйишимиз баробарида немис классик ёзувчиси Лион Фейхтвангернинг машҳур ибораси ёдга тушди: “Иқтидорли одам ҳар жабҳада иқтидорли бўлади”.
Аудиториядаги узун эллипс стол атрофини тўлдириб ўтирган курсдошларга бир-бир кўз ташлайман. Қарангки, биз вақти келиб узун қора сочларимиз оқариши, чеҳраларимизга толим ажинлар тушиши, соқол қўйишимиз, рўмол ўрашимиз ҳақида гурунглашмасдик. Реалликка дам ураётган идеалистлар эдик. Хаёлан биз ҳеч қачон қаримайдигандек эдик. Мана, ёшлик ҳам ортга қайтмас бўлиб, ўтди-кетди.
Энди бундай катта аудиторияларни набираларимиз тўлдириш ёшига етиб келди. Энди биз ширин хотиралар оғушида яшаймиз. Ёшлик кечинмалари бебаҳо бойлик, ҳаёт эликсири; руҳиятимизни салим этади, ҳаётга муҳаббат уйғотади, бугунги ёшлар лаҳжасида айтсак, яшашга мотивация беради. Инчунин, Оксфорд олимлари ёшлик хотираларини таҳлил қилар экан, ёрқин xoтиралар кайфиятимизни кўтарадиган, хушчақчақ этадиган дофамин деган кимёвий модда ишлаб чиқаришини, кўтаринки, шодон кайфият, исёнкор ҳиссиётлар эса стресс вa ташвишларни камайтиришга ёрдам бериб, ҳаётимизни мамнун ва қониқиш билан ўтказиш туйғусини бахш этишини исботлашган экан.
Бундан чиқди, кишининг вақти келиб сайру саёҳат қилиш, тенгдошлари билан суҳбатлар қуриш орзуси, болалиги ўтган кенгликларга талпиниши, ҳар икки гапнинг орасида ёшлик чоғларидаги ёрқин лаҳзаларни эслаши табиий эҳтиёж экан. Биз собиқ курсдошлар бугундан ўтмишга қайтиб, занжирли воқеалар оламига сингиб, ич-ичимизни ажиб бир жўшқинлик, шижоат, олдинга ундовчи бир “позитив энергия” чулғаб олганди.
Ҳозир раҳматли Қурбон Эшмат ва Бахтиёр Асад сафимизга келиб қўшилиб қолса борми, “бўлди, бас” демагунча тўхтатмайдиган байт-баракларини бошлаб юборармиди? Улар бизни қувваи ҳофизаси билан ҳайрон этар, шеърларни мавзу ва йўналиш изчиллигини сақлаган ҳолда бир-бирига моҳирона, экспромт боғлай олиши билан тонг қолдирарди.
Хотира — бу бизнинг мавжудлигимиз, илдизларимиз. У бизга мушкул дамларда таянч, суянчиқ бўлади, ҳаёт талотумларида рационал йўл топишимизга ёрдам беради.
— Асқар, — деди Гулбаҳор, — Қаршига борганда йўқламайсиз ҳам, — дея гина қилган бўлди.
Эсимда, Гулбаҳор аввал ҳам бир-икки марта телефон қилиб, Қаршининг Отчопар маҳалласида туришини айтиб, астойдил меҳмонга таклиф қилганди. Хўжайини менга тумандош, қамашилик меъмор йигит эди.
— Хўжайинимни эслайсиз-а? Диплом ҳимоямни нишонлаганимда Бахтиёр (Асадов) билан Бешёғочда, “Комсомол” кўлидаги ижара уйимизда ош пиширгандинглар.
Эслашга уринаётганимни сезиб: “Балки, менга бир сумка китоб совға қилганингизни унутмагандирсиз, — деди. — Яхши китоблар экан, ҳалиям кутубхонамда турибди”.
Биз ҳаммамиз замоннинг қулимиз. Иш, вақт тиғизлигини рўкач қилиб, оддий одамийликни унутиб қўямиз, бу омонат дунёда яқинлар кўнглини ололмаймиз. “Иш ҳаммадан қолади, дийдор ғанимат”, деб ҳикмат тўқиб, ўзгаларни оқибатга чорлаймиз-у, ўзимиз амал қилмаймиз. Бизга мунофиқлик чикора?! Хўш, сафарга чиққанимизда беш-ўн дақиқа ажратиб, чойини ичмасак ҳам дўсту ёронлардан бирров кўнгил сўраб ўтсак, асакамиз кетадими? Начора, ўз-ўзимизни қайтадан оқибатга ўргатишимиз керак.
“Одамлар суратини безатса, сен сийратингни беза. Одамлар бошқалар айбидан сўз очса, сен ўз қусурингни ўйла”, дейди мавлоно Румий.
Бир вақт Дилором гавдасини ортга ташлаб, нашъа билан хохолаб қолди. Ҳамма ҳайрон. Кейин узун бармоқларини Гулбаҳорнинг елкасига қўйиб, кула-кула: “Гулбаҳор, эсингдами, Саломат учовимиз Хоразмга борганда, Шовот каналида чўмилганимиз? Мен зирагимни йўқотиб қўйгандим…”
Ҳамма курсдошлар Дилоромнинг оғзига қараб, ҳикоянинг давомини кутяпмиз. Дилором буни пайқаб, тушунтира кетди:
— Мен, Гулбаҳор ва Саломат Хоразмни бир ҳафта маза қилиб айландик. Қайтар чоғимиз Саломатнинг таклифи билан Шовот каналига чўмилгани бордик. Тинчгина чўмилиш ўрнига бир-биримизни сувга пишишни бошлаб юбордик. Қий-чув қилиб, олишиб-туртишиб чўмилаётганимизда Саломат қўққисдан: “Ўнг қулоғингдаги зирагинг тушиб қолибди”, деб қолди. Қўлимни шартта қулоғимга қўйсам — тилла зирагимнинг бир пойи йўқ. Бир зумда шалвираб қолдим. Заҳримни Саломатга сочдим. Саломат айбни ўзимга ағдарди. Хуллас, зирак йўқолди! Излашга тушдик. Кошки, лойқа, шиддат билан оқаётган сувдан топиб бўлса!.. Безовталигимизни сезиб, ёнимизга гуррос одамлар тўпланди. Гап нимадалигини билиб, излашга киришишди. Йўқ, бисотимдаги бирдан-бир бойлигим сувга оқди-кетди!
Ўпкам тўлган, кўзёшимни базўр тийиб турибман. Аммо ич-ичимда пайдо бўлган илинж мени сувда тутиб турибди. Бир пайт Саломат зиракни излаётган ўнлаб одамларни олдига чорлаб, зиракни топганга 25 сўм суюнчи беришини эълон қилди. Одамлар ғимирлаб қолишди, дамодам сувга шўнғий бошлашди. Бирон соатлар вақт ўтди ҳамки, зирак топилмади. Бу орада кимдир уйига бориб, ўрдакоёқ андозали сузгичини, яна бири сузувчиларнинг кўзойнагини олиб келиб, зирагимни излади. Бир вақт зирак изловчиларни ёши каттароқ, сўзи ўтар бир киши олдига чақирди. “Якка отнинг чанги чиқмас, чанги чиқсаям донғи чиқмас. Мана, икки соат бўляптики, якка-якка қидирувларимиз наф бермади. Келинглар, энди ҳаммамиз ёнма-ён сафланиб, бирваракай шўнғиймиз, қўлларимиз билан пайпаслаб кетаверамиз. Биттамизнинг олдимиздан чиқар-да”, деб ҳаммани яна каналга бошлади. “Оға, — деди офтобда жизғанаги чиқиб куйган йигитлардан бири. — Бу канал не-не жонзотларни оқизиб кетган, жимитдай зирак нима бўпти унга?” — деб ярамга туз сепди.
Мен бечора нафасим ичига тушиб, умидим бир сўниб, бир жонланиб беҳол ўтирардим. Кимдир ёнимга келиб: “Меҳмон қиз, қаерда йўқотганингизни аниқ айтолмайсизми?” — деб сўраса, бошқаси катта-кичиклигини суриштиради. “Топилади”, деб кўнглимга таскин берарди. Яна бирлари зирагимнинг кўзи бор-йўқлиги-ю “проба”сини сўрайди. “Ҳой, бандаи мўминлар, бунинг зирак топилишига нима алоқаси бор?” — деб аламимни олгим келади. Тишимни тишимга босиб, нарироқ бориб ўтираман. Бошқа бирови: “Меҳмон қиз, қани, шеригини кўрсатинг-чи, бу ердан топилмаса, дўкондан топилар, элтиб берамиз”, деб илтифот қилади.
Бир вақт… бир вақт Саломатнинг Ёрқиной деган ўқувчи синглиси: “Мана, топдим!” — дея сув тагидан отилиб чиқди.
Курсдошлар “хайрият-э!” деб бир хўрсиниб олишди.
…Биз бугун ҳаётий мақсадларини аниқлаб олган, юрагида шижоат, ўт чақнаб турган ёшлик дамларига қайтган эдик. Бу дамлар хотираларимиз қатига чўккан воқеа-ҳодисаларни жонлантирар, қалбларимизга ажойиб шукуҳ ва кайфият бағишларди.
Мана, талабалик давримиздаги ҳазил-ҳузуллар, шум-шўхликлар эсга олинмоқда. Курс оқсоқоли Ўрозали оға имтиҳонга тайёрланаётган Гулзодага домлага сездирмай ёрдам бериши учун киссасидаги шпаргалкани олиб узатса, у қўлига бир ургани ва олмагани, бундан хафа бўлгани ҳақида сўзларкан, Ўрозали, аслида, қоғозга қарамасдан, шпаргалка ёнида турган бир сўмлик пулни адаштириб узатганини кула-кула айтиб берди.
Ёнимизда Шукур Содиқ (Аллоҳ раҳмат қилган бўлсин) бўлганида борми, албатта, ўзининг шўрданак операциясини сўзлаб берарди. Қишки сессия арафасида иккиқат бир домламиз Шукурни бухоролик билиб, унга Бухоро шўрданаклари ҳақида таърифу тавсиф бериб кетади. Шукур: “Домла, тушундим”, деб зудлик билан ўртоқлари орқали Бухоро шўрданагидан келтириб, совға қилади. Домланинг совғани олганидан мамнун бўлиб, бу ҳақда ўзига яқин билиб, аслида, бухоролик, қомати ўзига тортадиган, оқ-сариқдан келган Бахтиёрга айтади. Шукур домлага қилган илтифоти эвазига имтиҳондан ўтишига ишончи комил бўлиб, тайёргарлик кўрмайди. Бахтиёр ҳам имтиҳонга тайёрланмай келади ва домладан танбеҳ эшитади. Шунда Бахтиёр: “Домла, кўнглим нотинч, бугун Бухорога бориб келмасам бўлмайди”, деб узрхоҳлик қилади. Шунда домланинг эсига шўрданак тушади, шекилли: “Э-ҳа”, дейди-да, “зачётка”сига катта тўрт баҳо қўйиб беради. Шу тариқа Шукур оладиган баҳони Бахтиёр илиб кетади.
— Асқар, — деди қизлардан бири, — сочингиз узун бўларди… домламиз сочингизга лента тақишингиз керак, деб кесатиқ қиларди.
Қаранг-а, келбатли, қорамағиз, линотиплар, кегллар, шрифтлар, шпонкалар, клишелар, ранглар, бир сўз билан айтсам, босмахона жиҳозлари ҳақида дарс бергувчи домламиз… онда-сонда хаёлга келарди-ю, лекин соч масаласидаги кесатиқлари эсимдан чиққан экан. Нима дердим, бу айрим домлаларга теккан касаллик: уларнинг дарс ўтишга хуши келмаса, ё аудиторияни ушлаб туришни эплолмаса, бир пара дарс вақтини ўтказиш учун нимадир ўйлаб топишади. Эсланг, дарсга жиндай кечиксак ё дарсга келмай қолсак, дарс қолиб, одоб-ахлоқдан маъруза ўқир, қўнғироқ чалиниши билан дарс мавзуини яна бир бор эслатиб, сумкасини қўлтиқлаб, аудиториядан ғизиллаб чиқиб кетарди.
Айни чоғда бизни росмана билим оламига чорлаган, қаттиққўл ва принципиаллик ортида жонкуярлигини яширган устозларимиз Очил Тоғаев, Бегали Қосимов, Бойбўта Дўстқораев, Омонулла Мадаев, Нажмиддин Комилов каби ҳассос олимларни мамнуният билан бир-бир эсладик. Дуои фотиҳаларимизда уларнинг муборак номларини ёд этдик.
Курсдошлар учрашувга касб маҳоратидан сабоқ берган устозларни таклиф этиш эсларига келмагани, шу баҳона уларни зиёрат этишмагани, бу бир катта хатолиғ эканини ўкинч билан тилга олишди.
Қирқ йил бурун матбуот дунёсига шўнғиган битирувчилар бугунгача ўз касбига содиқ қолганини, касбий танловидан мамнун эканликларини яширишмайди. Бу объективлик, оқилона қарорлар қабул қила олиши учун жамиятга ҳаққоний ва рост ахборотларни етказиб бериш, ҳалоллигимиз, ижтимоий масъуллик принципларига содиқлигимиз эътирофи, назаримда.
Ўрозали оға Рейимов сўйлайди: “Менга биринчи порани бензин қуювчилар таклиф этишган. Уларнинг таклифини рад қилганимдан сўнг бошлиғи мени олдига чақириб, ўқишни қачон битириб келганим, қаердан, кимлардан бўлишимни суриштириб: “Мановини олиб қўй, бугун бўлмаса, эртага барибир оласан, ўрган”, деб ишонч билан гапирганди”, дея эслайди. “Так что, виждоним тоза”, дейди кафтини кўксига уриб.
Ёнимда ўтирган Гулсара ўғлининг суратини кўрсатиб: “Изимдан эргашди, ТВда продюсерлик қилади”, дейди.
— Дўстларим, — деди қашқадарёлик тележурналист Гулбаҳор Мусаева дастурхон устида, — ҳаётда нимагаки эришган бўлсам, журналист касбим ортидан эришдим. Уч нафар фарзандимни уйли-жойли қилдим. Қаршида вилоят телевидениесини ташкил этишда қатнашганимдан фахрланаман. Хизмат кўрсатган журналист унвонига сазовор бўлдим. Ҳар байрамда шогирдларим мени йўқлаб хонадонимга келса, кўнглим осмон бўлиб кетади, умрим беҳуда ўтмаганини сезаман.
Унинг ортидан адиба Саломат Вафо сўз олиб, қайси бир ғарб файласуфининг ёзувчи бўлиб шаклланишида болалик кузатувлари муҳим ўрин тутиши ҳақидаги фикрини мисол қилиб: “Асарларим юзага келишига, дунёқарашим, кузатишларим кенгайишига, воқеликка турли ракурслардан ёндашувларимда сизлар билан ўтказган мулоқотларим самара берди. Сизларнинг фикрларингиз, муомалаларингиз, воқеликка муносабатларингиз, хатти-ҳаракатларингиз… асарларим, мен яратган образларга кўчиб ўтган”, деб миннатдорлик туйди.
Шоир Ҳайитмуҳаммад Мўмин курсдош қизларга бағишлаган бир жуфт шеърини жўшиб ўқиди. Оқ яктак кийган Абдурашид домла имом Румий тўртликларидан ўқиб, ҳаммамизга ушбу китобдан харид қилишни тавсия этди. Маҳфузахон эса сумкасидан сарғайган ёндафтарча чиқариб: “Ҳурматли курсдошларим, бу талабалик пайтимда тутган ёндафтарчам, — деди. — Бунда ажойиб дўстимиз Абдураҳмон Акбарнинг ўз қўли ва имзоси билан менга совға қилган “Соат” шеърини асраб келаман”, деб барчага ўқиб эшиттирди.
Назаримда, на ўнгга, на чапга бир қадам ташлайдиган Мавлуда Иброҳимова (адиба Нигина Ниёз)дан тақимига урадиган сочларини нега кесиб ташлаганини сўрамаган курсдош қолмади-ёв. Мана, шу куни у менга икки жилдлик “Сўнгги кун” китобига дастхат ёзиб, совға қилди.
О, Мавлуда бу асарини қирқ йил бурун ёзганида борми, тақдири не кечишини билмадим-у, бешак, у бугун адабиётимизнинг ёрқин юлдузига айланарди. Нега дейсизми, китоб спиритизм — хос одамлар ёрдамида нариги дунёдан келган одамлар, марҳумларнинг руҳлари билан мулоқотлар ҳақида экан. Талабалик давримизда бу йўналишдаги китоблар яккам-дуккам бўлиб, уларни ё букинистлардан, ё Чилонзордаги қора бозордан сотиб олиш мумкин эди. Биздаги тасаввур Толстой, Достоевский, Эдгар По асарлари, Мурод Хидир, Маҳкам Маҳмуд, Ҳожиакбар Шайх, Тоҳир Маликнинг ҳикоятлари доирасида қолиб кетганди.
Мавлуда қизғин фикр алмашув манбаига айланадиган ушбу асарини ёзиш ўзига осон бўлмаганини айтди. Китобдаги воқеаларнинг аксарияти ўзи кўрган, гувоҳи бўлган воқеалардир. Уларни излаш ёки тўқиб ёзишга ҳожат бўлмабди. Қабрда тирилган бола, тирик кўмилган деб фараз қилинган отин аёл, суфийлик тариқатида юқори мақоматга эришган қорининг ҳаётда реал яшаб ўтган кишилар эканини айтди.
Нега бу асар шов-шув бўлмади. Бунга, биринчи навбатда, Мавлуданинг ўзи айбдор. Табиатидаги камсуқумлиги боис китоби тақдимотини ўтказмаган, бировдан ёрдам сўраб бормаган, хос тадқиқотчилар қўлига тутқазмаган. Муомалаю мадора тижоратлашиб кетган замонда камсуқумлик хислат эмас, аксинча, қусур саналиб қолди.
Ўзининг бурчини “асарни ўқиб, воқеаларни охират нуқтаи назаридан талқин этишни ўрганган бўлсангиз, шугина мен учун етарлидир”, деди у. Буёғи энди ўта камтарлик.
Ўзаро самимий суҳбат, мулоқотлар давом этар экан, курсдошларнинг юбилей учрашувларини ўтказиш анъанасини давом эттириш, унга янгича шакл бериш борасидаги мулоҳазалари ҳам ўртага ташланди.
— Келинглар, эндиги учрашувимизни Китобда ўтказсак, — деди Фарҳод. — Дам оладиган жойлар кўп, ажойиб зиёратгоҳлар бор. Қолаверса, ёнимизда Шаҳрисабз.
Бу таклифни Гулбаҳор ҳам маъқуллади.
Андижоннинг Хўжаободидан бўлган Маҳфузахон эса “Бизни Анжанда ҳам яхши манзиллар бор, — деди. — Борсанглар, кўркам дам олиш уйларимиз бор. Маза қилиб ҳордиқ олиб қайтасизлар”. Самарқандлик Дилором Иброҳимова ҳам тек турмади: “Каттақўрғон сув омборига обораман”.
Сафар учрашувлари таклифи қизғин муҳокамага айланди. Ҳар ким арқонни ўзи униб ўсган томон тортарди. Маълум бўлдики, журналист бўлиб, Бухоро-ю Самарқандга, кўҳна Хивага бормаганлар талайгина экан. Учрашув баҳона зиёрат қилиб келиш имкони пайдо бўлади.
Бу гап каминага ҳам хўб маъқул тушаётганди. Ахир ўн минг йиллик тарихга эга Навоийдаги баҳаво Сармишсой дараси қоятошларига ўйилган расмларга тегиш, мушоҳада қилиш неча йиллик орзуим. Қорақалпоқ элига уч бор борган бўлсам, ҳар сафар пайсаллайвериб, ҳансираётган Орол бўйларида бўлолмадим, табиат билан яккама-якка қолиб, хаёл суролмадим, эрамиздан олдинги асрларда яратилган қалъалар қўйнига кириш ҳозирча армон бўлиб турибди. Кўнгил лоларанг уфқ қўйнида ястаниб ётган денгизнинг сўлғин нафасига қулоқ тутмоқ, кўк-шафақ тусли мавжларнинг қирғоққа оҳиста шалп-шулп урилишини кўрмоқ, қумлоқ соҳил бўйлаб ялангоёқ сув кечиб юрмоқ истайди.
Қайдам, бундай сафарлар собиқ битирувчиларнинг дўстона алоқаларини янгилар, оилавий борди-келдиларига, болаларини таништиришига, улар ўртасида самимий муносабатлар ўрнатилишига сабабчи бўлиб қолар!
Мулоқот давомида бундай дилхуш дамларни тез-тез уюштиришга ундовлар, таклифлар янгради. Эндиги учрашувларни вилоятларда ўтказиш, шу баҳона юрт кезиш, унинг тарихи ва бугуни, урф-одатлари билан танишиб, янги кечинмаларга ошно бўлиш истаги билдирилди.
Дўстлар, менинг сизларга айтар тилагим шу: келинглар, ёшлик завқи билан яшашда, порлоқ режалар тузишда давом этайлик, ўзимизга бўлган ишончимиз собит қолаверсин!
Асқар ЭРНАЗАР.