Қалб кўзи

— Бу нима қилганинг?! Кўзинг кўрми?

— Кечирасиз, билмай босиб олибман.

— Кўзингга қараб юрсанг-чи! Нақ 100 долларлик туфлимнинг аҳволини нима қилдинг?!

— Яна бир бор узр!

Метро поездининг эшиги очилди.

— Ҳозир тушишим керак, бўлмасами… — тўнғиллади шеригим.

— Шошма! Бекор бундай муносабатда бўлдинг.

— Нимага? Унинг ўзи қадамини эплай олмади-ку!

— Барибир яхши иш бўлмади. Ҳар ҳолда, атайлаб қилгани йўқ, бунақа тиқилинчда… Яна узр ҳам сўради. Шунда ҳам сен шунча бақир-чақир қилдинг.

— Ўртоқ, қўйгин, ўзи кечга қоляпмиз, юр тезроқ!

Фильмни кўраётиб ўйлаб қолдим: ростдан ҳам баъзида кўп нарсаларга юзаки қараймиз ёки тушунишга уринмаймиз. Ҳаётимизда бирор ноқулай вазият юз берса, уни тўғри қабул қилиш ўрнига дарҳол айбдорни қидиришга тушамиз. Кўрган-кечирганларимизни эса қалбдан ҳис этмаймиз.

Инсон ҳаётидаги энг мураккаб ва гўзал ҳодисалардан бири — бу бир-бирини англаш, кечириш ва тушуниш қобилиятидир. Кўп ҳолларда биз воқеаларга юзаки қараб, фақат ташқи тафсилотларни баҳолаймиз ва дарҳол ҳукм чиқаришга шошиламиз. Бироқ ҳаётнинг нозик жиҳатларини, инсонийликнинг асл моҳиятини фақат қалб кўзи билан англаш мумкин. Шу нуқтаи назардан, адабиёт ва санъат инсоний дунёни чуқурроқ идрок этишимизда катта ёрдам беради.

Ўйлаб кўринг: кундалик ҳаётимизда тез-тез учрайдиган оддий бир ҳолатни олайлик. Масалан, метро вагонида бирор киши йўлингизни тўсиб қўйди ёки пайқамай оёғингизни босиб олди. Кўпчилик бундай вазиятда дарҳол ғазабланади, эътироз билдиради ёки айбдорни жазоламоқчи бўлади. Аммо қалб кўзи билан қарайдиган инсон вазиятга бошқача баҳо беради: у қаршисидаги одамнинг ноқулай аҳволини тушунишга ҳаракат қилади, хатони қасддан эмас, балки инсоний ожизлик оқибати деб билади. Шу орқали асл инсонийлик — бошқаларни тушуниш ва кечириш қобилияти юзага келади.

Адабиёт ҳам худди шундай вазифани бажаради. Ҳар бир ҳикоя, роман ёки шеър бизни бошқа бир инсоннинг ички дунёси, ҳиссиётлари ва қарорлари сабаби билан таништиради. Масалан, бадиий асар ўқиётганда қаҳрамоннинг ҳатто кичик хатоси ҳам унинг ички кечинмалари билан боғлиқ эканини кўрамиз. Шу тариқа биз воқеаларга фақат ташқи ҳодиса сифатида эмас, балки қалб кўзи билан қарашни ўрганамиз. Натижада реал ҳаётдаги вазиятларни ҳам чуқурроқ англаш кўникмамиз ривожланади.

Инсонийлик ва қалб кўзи билан кўра билиш нафақат бошқаларга нисбатан ҳурматни оширади, балки ўзимизни ҳам чуқурроқ англашимизни таъминлайди. Биз ўз хатоларимиз, заифликларимиз ва ноаниқликларимизни тан олишни ўрганамиз. Ҳаётдаги кичик кўнгилсизликлар — тушкунлик, ғазаб ёки тушунмовчиликлар биз учун сабоқ бўлиб хизмат қилади. Фақат қалб кўзи билан қарайдиган кишигина ҳаётнинг мураккаб синовларини енгил ва соғлом идрок этади, ўзининг ҳиссий барқарорлигини сақлаб қолади.

Шу нуқтаи назардан, адабиёт ва кино орқали инсонийликни англаш жараёнини янада чуқурлаштириш мумкин. Масалан, Ўлмас Умарбековнинг “Одам бўлиш қийин” асарида бош қаҳрамон ҳаётий синовлар ва мураккаб вазиятлар орқали инсоний қадриятларни сақлаш, бошқаларни тушуниш ва кечириш қобилиятини эгаллайди. Китоб сарлавҳасининг ўзиёқ жуда маънодор: “Одам бўлиш осон эмас”, деган ҳақиқатни ёритади ва ҳар биримиз учун воқеаларни қалб кўзи орқали идрок этиш қанчалик муҳим эканини эслатади.

Қалб кўзи билан кўра олиш эса инсониятнинг энг ноёб ва муҳим фазилатидир. Шу боис, адабиёт билан ошно бўлиш, китоб мутолааси — энг катта мактаб.

Минг афсуски, бугун кўп ёшлар китоб ўқимай қўйишган…

Фарангиз САДРИДДИН қизи.